كوبىمىز قازانعا بارعانبىز. اسىرەسە جاڭارعان تاتارستان كەزەڭىندە. «نە ەستە قالدى؟» دەيسىز عوي. قازان كرەملى, قۇل-ءشارىپ مەشىتى, سۇيىمبيكە مۇناراسى, مارجاني مەشىت-مەدرەسەسى, بۇلعار قالاشىعى, ت.ب.
ارينە, بۇلاردىڭ ءبارى – ءتۇپ قازىعى انىق تاريحي ەسكەرتكىشتەر. كەيىنگىلەرىنەن شە؟ ەكەۋى ەسىمىزدە تۇر. ءبىرىنشىسى – لەۆ گۋميلەۆتىڭ قاراپايىم ءبيۋستى. ەكىنشىسى – تاعى دا ءمۇمىن ارباكەش ەسكەرتكىشى. نەگە گۋميلەۆ جانە ول نەگە اسقاق ەمەس؟ جوق, ول تاريحي العىشارتىمەن اسقاق! 2005 جىلى قازاننىڭ مىڭجىلدىعى وتەتىن بولىپ, دايارلىق باستالادى. كىم, قالاي يدەيا كوتەرگەنىن بىلمەدىك, وسى قالاعا ءى پەتر پاتشانىڭ ەسكەرتكىشى تۇرعىزىلاتىن بولىپ شەشىلەدى. سوندا تاتار زيالىلارى ءدۇر ەتىپ قارسى تۇرادى. ءۋاجى – ء«بىز پەشەنەمىزگە جازىلعان تاريحتان قاشپايمىز. بىراق ءى پەتردىڭ قازاندى وتارلاۋ ساياساتى بىزگە ءاردايىم قىرعىندى ەلەستەتىپ تۇرادى...». دەموكراتيا ارىنداپ تۇرعان شاق. پاتشا ورنىنا «مامىلە تۇلعا» ىزدەلىپ, تاڭداۋ تۇركىتانۋشى عالىم لەۆ گۋميلەۆكە تۇسەدى. ءسويتىپ, قازاندا حالىق قالاۋى جەڭەدى.
ەدىل مەن قازان (كازانكا) وزەنى تۇيىسكەن جەردىڭ دوڭىندە وسى جۇرتتىڭ كرەملى تۇر (ەتيمولوگيا بۇل ءسوزدىڭ ءتۇپ-توركىنى «قىرمان» دەيدى). سونىڭ قابىرعاسىن جاعالاي تارتىلعان جولدا ءبىر ەسكەرتكىشتى كورىپ, قايران قالاتىنبىز. اربا جەگىلگەن ات. ونىڭ تىزگىنىن ءبىر اقساقال جاياۋ-جالپى ۇستاپ تۇر. ءوزى اربا ۇستىندە اسىر سالعان بالالارمەن ك ۇلىمسىرەپ تىلدەسىپ تۇرعانداي. راس, ءبىر بالا اربا سوڭىندا ىلەسىپ جۇرگىرگەن سەكىلدى. كولىك ۇستىندەگى ەكى قىزدىڭ ءبىرى قۋىرشاقتى ما, جوق ءسابيدى مە باۋىرىنا قىسىپ العان. بوپەدەن (قۋىرشاق) باسقا ۇل-قىز سانى – التاۋ. تاتاردا ءبىز سەكىلدى التى دا, جەتى دە قاسيەتتى سان. ەسكەرتكىش 2008 جىلى ورناتىلىپتى.
تاتار ارىپتەسىڭىزدەن «بۇل كىم؟» دەپ سۇراساڭىز, ءاي, اڭگىمە تيەگىن اعىتادى-اۋ. بۇل ومىردە بولعان ادامنىڭ ءپروتوتيپى ەكەن. اسگات گاليمزيانوۆ, بىزشە اسحات عالىمجانوۆ بولادى. 1936 جىلى قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اكەسى وعان ءاردايىم: «بالام, ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاما! ەرىنبەي ەڭبەك ەت. تاپقان تابىسىڭدى جۇرتپەن ءبولىس. بار جاقسىلىق پانيدە دە, باقيدا دا الدىڭنان شىعادى», دەيدى ەكەن. اسەكەڭ جوعارى وقۋ ورنىن وقي المايدى. اسكەردەن كەلگەن سوڭ, ءبىراز ۋاقىت ميليتسيا ساپىندا جۇمىس ىستەيدى. بىراق بۇل كاسىپتى قولاي كورمەي, بازاردىڭ ارباكەشى بولىپ ورنالاسادى. مىندەتى – جەمىس-جيدەك قالدىقتارىن بىرەر قىر اسىرىپ دالاعا تاستاۋ ەكەن. ءبىر كۇنى وي كەلەدى: «نەگە مۇنى مالعا بەرسەم, ساۋاپ ءىس قوي» دەگەن. ءسىرا, ول كەزدە قالا ىشىندە مال باعۋعا تىيىم سالسا كەرەك. سودان ءۇيىنىڭ ماڭىنان ۇلكەن ءارى كەڭ جەرتولە قازىپ, جاسىرىن قارا مال اسىرايدى. جەم-ءشوبى – بازاردىڭ سۋ تەگىن قالعان-قۇتقانى. بۇل بەرەكەلى كاسىپ بولادى. قوراسىن ايناداي تازا ۇستايدى. كەرەمەت بايدى. «اقشاسىن قايدا جىبەرەگەن؟» دەيسىز عوي. تاتارستان, باشقۇرتستان, شۋباشستان رەسپۋبليكالارىنىڭ بالالار ۇيىنە اۋدارىپ وتىرعان. بەيبىتشىلىك, چەرنوبىل, ت.ب. قورلارىنا سالعان قارجىسى تاعى بار. 90-جىلدارى توتەننەن ەكونوميكالىق داعدارىس كەلگەندە, قازاننىڭ №1 بالالار ۇيىنە «نيۆا» كولىگى مەن اۆتوبۋس ساتىپ الىپ بەرەدى. جەمىس-جيدەك پىسكەندە جاس ورىمدەر قۋانسىن دەپ ۋىلجىعان ءونىمدى اربالاپ اكەلىپ, تارتۋ ەتەتىن ۇقسايدى. جالپى, ونىڭ جان-جاقتاعى بالالار ۇيىنە سىيلاعان كولىكتەرىنىڭ سانى 80-نەن اسادى ەكەن.
ايتقاندايىن, كەڭەس تۇسىندا وبحسس قىلمىستىق ءىس اشقاندا, قالاداعى بالالار ءۇيى باسشىلارى زاڭ ورىندارىنا بارىپ: «ۇكىمەت بەرمەگەندى اسحات ءابي بەرسە, ول نەگە جازىقتى بولادى؟» دەپ ارشالاپ الادى...
ال مىنا ادامشىلىق ەرلىگىن تەڭەۋگە ءسوز تاپپايسىز. 2000 جىلدارى رايليا حاديەۆا نىسپىلى ايەل وتباسىنداعى 7 جانمەن قازاقستاننان تاريحي وتانى – تاتارستانعا قونىس اۋدارادى. ءسويتىپ, ءبىر باراكتا تۇرىپ جاتادى. اجەلەرى ناۋقاس ەكەن. وسىنى ەستىگەن اسحات ءابي ءوزى تۇرعان پاتەرىن سول مىسكىندەرگە باسىبايلى سىيلاپ, ىستىق سۋى جوق جەر ۇيىنە قايتا بارادى. بۇل وقيعا جۋرناليستەر ارقىلى بۇكىل تاتارستانعا ءماشھۇر بولادى. تەبىرەنبەگەن جان قالمايدى.
ۇندەمەي ءجۇرىپ ۇلكەن ەلدىك ىستەردى تىندىرعان تاتار ەلى باسشىسى مىنتەمىر شايميەۆ تانىمال سكۋلپتور ءاسيا ميننۋلينوۆانى شاقىرىپ الىپ, «وسى ەڭبەك ادامىنا جاقسى ەسكەرتكىش ورناتۋ كەرەك» دەپ تاپسىرما بەرەدى. قارجىسىن, قالاماقىسىن ءوزىنىڭ جەكە وتباسى ەسەبىنەن تولەيدى. 2008 جىلى الگى قاراپايىم ەڭبەكقور ەسكەرتكىشى قازان كەرەملى ماڭايىنان جارق ەتە قالعاندا, قۋانباعان جان قالمايدى. اسگات گاليمزيانوۆتىڭ اتى مەن ابىرويى ودان سايىن دۇرىلدەيدى. دەرەكتى فيلم دە شىعادى, تالاي سۇحبات تا الىنادى. مىنە, سونداي حالقىنا تانىمال ادام 2016 جىلى 80 جاسىندا باقيعا وزادى. قارالى جيىندا مىنتەمىر ءشارىپ ۇلى تاتار ۇلتىنا كوڭىل ايتۋىن ء«بىزدىڭ حالىق اسگات ابيدەي تۇلعانى «ىزگى جان» دەپ اتايدى. ىزگى ادامدار تاۋسىلماسىن!» دەپ قورىتىپتى.
ءبىز اسەكەڭنىڭ كوزى تىرىسىندەگى كوپ سۇحباتىن شولىپ شىقتىق. ءبىر جاۋابىنا ريزا بولدىق. جۋرناليست: «اسگات ءابي, ءسىز جوعارى ءبىلىم العان جوقسىز. ينستيتۋت بىتىرسەڭىز, كىم بولار ەدىڭىز؟» دەپ سۇراپتى. اسەكەڭ تىلشىگە وزىنە ءتان بيازى جىميىسپەن: ء«بىر شاعىن مەكەمەنى باسقارسام دا, ءادىل باسشى بولار ەدىم», دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
ايتۋعان دوسبي