قازاق جەتىمىن جىلاتپاعان, كەمتارىن كەمسىتپەگەن تەكتى جۇرت ەدى. ۋاقىت وزدى, ۇرپاق توزدى. بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا كەتتى. ەلىمىزدەگى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى عارىپ جانداردىڭ تاعدىر تالقىسىنا تاستالىپ, مەيىرىمسىزدىكتىڭ قاتىگەز شەڭگەلىندە شىرىلداۋىن جان-جۇرەگىمەن تۇيسىنگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلتىرعى جولداۋىنىڭ تۇتاستاي ءبىر ءبولىمىن «كەدەرگىسىز كەلەشەك» دەپ اتاپ, مەملەكەتىمىزدەگى اتقارۋشى بيلىگى بار, جەكەمەنشىك يەلەرى بار, اكتسيونەرلىك قوعامى بار – بارلىعىنا بىردەي تاپسىرما بەردى: مۇگەدەك جانداردى مۇسىركەپ, ونىڭ ءاميانىنا تيىن-تەبەن تاستاما, تۇراقتى جۇمىسپەن قامتى, سوندا عانا ولاردىڭ كۇڭگىرت تە كۇرسىنۋلى كۇندەرى جارىق ءارى شۋاقتى بولادى دەگەندى ايتتى. وسى شارۋاعا باسشىلىق جاساۋدى, باس-كوز بولۋدى يدەولوگيالىق كوشباسشى – «نۇر وتان» پارتياسىنا مىندەتتەدى.
ەكى اياقتى پەندەنىڭ جاساعان يەمىزدەن كەمتارلىق پەن مۇگەدەكتىكتى سۇراپ المايتىنى شىندىق. دەسەك تە, جەر بەتىندەگى ادامدار قاۋىمىنىڭ بارلىعىنىڭ بىردەي ون ەكى مۇشەسى سىڭعىرلاپ, ءتورت اياعىنان تەڭ باسىپ تۇرۋى مۇمكىن دە ەمەس. ءتۋابىتتى كەمتارلىقتىڭ ءوزى از ەمەس دەسەك, توسىننان سوعار اۋرۋ مەن دەرت اتاۋلارى ءارتۇرلى سوعىستار مەن زاپىراندى زاۋالدار ادامزاتتى تىپتەن دە ءبۇتىن قالدىرمايدى. «تۇياعى ءبۇتىن تۇلپاردىڭ, قاناتى ءبۇتىن سۇڭقاردىڭ» جوق بولاتىندىعى سوندىقتان. سونىمەن بىرگە, كەمتارلىق پەن مۇگەدەكتىك ۇلت پەن ۇلىستى, مەملەكەت پەن قوعامدى تاڭدامايتىنى تاعى بار. مىناۋ باي, مىناۋ كەدەي دەپ تە جىلىكتەمەيدى. الەمدە ون ەكى مۇشەسى تۇگەل جۇرتى بار مەملەكەتتى كۇندىز شاممەن ىزدەپ تابا المايتىنىمىز راس. الايدا, مەملەكەت تە, قوعام دا جوعارىداعى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ ۇپايلارىن تۇگەندەۋگە, سولاردىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداۋعا مىندەتتى. ايتپەسە, ادامدىعىمىز قايسى! مالدان ايىرمامىز قانە!
ەلباسىنىڭ قاۋزاپ وتىرعانى دا وسى ادامشىلىق پەن مەيىرىمدىلىك, ىزگىلىك پەن يماندىلىق. بۇرىننان دا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردى نازاردان تىس قالدىرىپ كورمەگەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ شىعىس قازاقستانداعى وبلىستىق فيليالى بۇل ىزگىلىكتى شارانى ءارى قاراي جالعاستىرۋدا.
اعزا كەمىستىگى بار جاندار دەگەننەن شىعادى, كۇنى كەشەگە دەيىن پارتيانىڭ وبلىستىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان, بۇگىندە وبلىس اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى ءتۇسىپحان تۇسىپبەكوۆپەن وسكەمەننىڭ زاششيتا اتتى تەلىمىندەگى «قازاق زاعيپتار قوعامى» بولىمشەسىنە بارعانىم بار. زاعيپ جاندار پارتياعا ارىزدانىپتى. وزدىكتەرىنەن قارعا ادىم جەر ءجۇرۋدىڭ وزىنە زار بولىپ وتىرعان جاندار بىرنەشە مارتە جوعارىداعى بيلىكتەن, ۇلكەن مەكەمەلەردەن دات سۇراعان.
– باستى پروبلەما – بىزدەرگە تاپسىرىستىڭ مۇلدەم جوقتىعى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەيمىز. تەندەرلەردە ۇنەمى ۇتىلامىز, سەبەبى, ماسەلە تاعى دا قارجىعا تىرەلەدى. ماتەريالدار قىمبات. ولاردى ساتىپ الۋعا بىزدەر دارمەنسىزبىز. قالتالىلار قاعىپ كەتەدى, تەندەردى. مۇمكىندىك بەرسە, بىزدەر قاعاز كونۆەرتتەر, توسەك-ورىننىڭ اقجايمالارىن, قولعاپتار, جەلەڭدەر مەن الجاپقىشتار جانە ارناۋلى كيىمدەر تىگۋگە تولىق قابىلەتتىمىز. ءوز كۇنىمىزدى وزدەرىمىز كورۋگە تولىق مۇمكىندىگىمىز بار, تەك بىزدەرگە كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردەن ءبىراز تاپسىرىس الىپ بەرسەڭىزدەر ەكەن, – دەپ باسقارما ءتورايىمى گ. كۇزەكپاەۆا كۇرسىندى.
كۇرسىندى دەگەنىم جاي ءسوز, وكسىك پەن قولامتالى وكىنىش بار ءتورايىمدا. الەۋمەتتىك قامتۋ ما, تاماق ونەركاسىبى مە, ءتىپتى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كەز كەلگەن سالاسى ما, بىزدەرگە ءبارىبىر, بارىندە ىستەي الامىز, تەك جۇمىس تاۋىپ بەرسەڭىزدەر بولدى, دەپ شۋ-شۋ ەتىسەدى عارىپتەر. بىزدەرگە مەلجەمدى الەۋمەتتىك وتەماقى تولەڭدەر, تۇياعىمىز بەن قاناتىمىز كەتىلگەن مۇگەدەك جاندارمىز, شاڭىراعىمىزعا اسپانداعى ايدى, كوكتەگى كۇندى قوندىرىڭدار, قازانىمىزعا قازى-قارتا, جال-جايا سالىپ بەرىڭدەر دەپ ورەكپىپ, كوككە شاپشىپ, ايعا قاراپ تۇكىرىپ وتىرعان ءبىر جاندى كەزدەستىرمەدىك.
ارينە, ودان بەرى ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. قوعام مۇشەلەرىنىڭ ارىز-وتىنىشتەرى دە ءىشىنارا ورىندالدى. ەلباسى جولداۋىنىڭ تالىستاي ءبىر ءبولىمىن الىپ جاتقان «كەدەرگىسىز كەلەشەك» تاپسىرماسىنىڭ شىعىس قازاقستانداعى بۇگىنگى ءجۇرىسى كوڭىل تۇششىتارلىقتاي. جوبانىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋىنا وبلىستاعى پارتيا فيليالدارى تىكەلەي باقىلاۋ جاساپ قانا قويماي, ونىڭ قازانىندا بىرگە قايناپ ءجۇر.
ماسەلەن, وبلىستاعى پارتيا فيليالدارىنىڭ قوعامدىق قابىلداۋ بولىمىنە بىلتىر 265 مۇگەدەك جان باس سۇققان كورىنەدى. وتىنىشتەردى جىلىكتەر بولساق, ولاردىڭ باسىم بولىگى – 38,1 پايىزى جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى سۇراسا, جالپى ارىز بەرۋشىلەردىڭ 32 پايىزىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر تولعاندىراتىن كورىنەدى. نەسيە الىپ, ءوز بيزنەستەرىن اشقىسى, جەكە كاسىپپەن شۇعىلدانعىلارى كەلەتىندەرى قانشاما. سونىمەن بىرگە, مۇگەدەك جاندار دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ قىزمەتتەرىنە, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنا كوڭىلدەرى تولمايتىندارىنا دا اشىنادى.
– بىزدەر بۇل ماسەلەدە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكپەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا تىرىسامىز. الايدا, بارلىق مۇراتتارىمىزدىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ تۇر دەۋگە ەرتە. پروبلەمالار بارشىلىق. سولاردى ءبىرسىن-ءبىرسىن بولدىرماۋ ارەكەتتەرىن جاساۋ ۇستىندەمىز. ماسەلەن, ءتۇيىنى تۇيىنشەككە اينالعان, الايدا, شەشۋى اسا قيىنشىلىق تۋدىرمايتىن, تەك شۇعىلدانۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر جۇيەلى جۇمىستى, مەملەكەتتىك مەكەمەلەرمەن تىعىز بايلانىستا بولۋىمىزدى تالاپ ەتەدى. جالپى, وبلىس بويىنشا بىلتىر 247 مۇگەدەك جان جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. ولاردىڭ 150-ءى جەكەمەنشىك كاسىپورىنداردا, 97-ءسى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ىستەيدى. مەكەمەلەر مەيلى جەكەمەنشىك, مەيلى مەملەكەتتىك بولسىن, ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ ءبارى بىردەي مۇگەدەكتەردى سانالى تۇردە جۇمىسقا الىپ وتىر دەۋ دە كۇپىرشىلىك. ءىشىنارا «اش پالەدەن قاش پالە» قاعيداسىمەن تىرلىك ەتەتىندەرى دە بار. ۋاقىتشا ورنالاستىرادى دا, ايعاي-شۋ باسىلعان سوڭ ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن قوش ايتىسادى. مىنە, وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماۋ جولدارىن دا الدىن الا ويلاستىرۋ قاجەت, – دەيدى وبلىستىق فيليالدىڭ قوعامدىق قابىلداۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءسالىم باقتياروۆ.
ارينە, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ باسىم بولىگى كەز كەلگەن شارۋانى شىرق ءۇيىرىپ اكەتەدى دەۋ دە ابەستىك. سوندىقتان دا بولار, جاڭاعى جۇمىسقا ورنالاسقانداردىڭ باسىم بولىگى كۇزەتشى, تىگىنشى, ءىس جۇرگىزۋشى بولىپ ىستەيتىن كورىنەدى. قالادا تۇراتىندارىنىڭ جالاقىسى ورتا ەسەپپەن 35-40 مىڭ تەڭگەنى, اۋىلداعىلاردىكى 28-32 مىڭدى قۇرايدى.
مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردى ايتەۋىر جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كەرەك ەكەن دەپ سان مەن پايىز قۋالاپ كەتۋدىڭ ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايدى. ولارعا جۇمىس تاۋىپ بەرگەن ەكەنبىز, وندا ماسەلەگە كەشەندى تۇردە قاراۋ كەرەك. جۇمىس ورنى مەن الگى ازاماتتىڭ تۇرعىلىقتى جەرىنىڭ اراقاشىقتىعى, تاسىمالدايتىن كولىك ءتۇرى, الاتىن جالاقىسى, شىعاتىن شىعىنى, بارلىعىن شىعارىپ تاستاعاننان كەيىنگى وتباسىلىق بيۋدجەتكە كىرەتىن كىرىسى, مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعىن ەسەپتەۋ قاجەت. ءبىز وسىلاردى شوتقا قاعىپ كوردىك. ماسەلەن, ءجۇرىپ-تۇرۋ كولىگىنە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جان 4-8 مىڭ تەڭگە, تۇرعىن ۇيگە (وتىنى, سۋى, جىلۋى, جارىعى) 6-10 مىڭ, قىسىپ ىشكەن كۇننىڭ وزىندە تاماققا, ەم-دارىگە, تاعى دا باسقا قاجەتتىلىكتەرگە 10-13 مىڭ تەڭگە شىعارادى ەكەن. بۇل بەر جاعى. ايتپەسە, قازىرگى ينفلياتسيا جاڭاعى ەسەبىمىزدى تاس-تالقان ەتەتىنى راس.
مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعىن ەسەپتەي كەلە, بىزدەر مىناداي توقتامعا كەلدىك. ەلباسى ايتپاقشى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋدىڭ ۋاقىتى شىنىندا دا جەتىپتى. مۇراتقا جەتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن زەينەتاقى كولەمىن ارتتىرۋ كەرەك. كۇندەلىكتى تىرلىككە قاجەتتى تاۋارلار مەن ازىق-ت ۇلىكتەردى الەۋمەتتىك قولجەتىمدى باعالارمەن ساتۋ قاجەت. مۇگەدەك, زاعيپ جانداردى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى, كوممەرتسيالىق كاسىپورىندار, اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى قامقورلىعىنا السا دۇرىس بولار ەدى. «كەدەرگىسىز كەلەشەك» – ۋاقىتىندا قولعا الىنعان جوبا. بۇل تۇرعىدا وبلىسىمىزدىڭ وسكەمەن, سەمەي قالالارىندا, بورودۋليحا, جارما, زىريان, كاتونقاراعاي, ءۇرجار, شەمونايحا اۋداندارىندا جۇيەلى شارۋالار كەشەنى جۇزەگە اسىرىلۋدا. جوعارىدا جۇمىسقا ورنالاستىرىلعانداردىڭ باسىم بولىگى وسى اۋداندار مەن قالالاردان.
دەگەنمەن, مۇگەدەكتەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا كەدەرگىلەر دە جوق ەمەس. ايتالىق, بۇرناعى جىلى تولقۇجاتتانعان 594 مەملەكەتتىك نىساننىڭ 273-ءى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىنا لايىقتانباعان. بىلتىرعى 203 نىساننىڭ 149-ىن قايتارا جاساقتاۋ قاجەت. مۇگەدەكتەردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىنا جاعداي تۋعىزۋدى تەك مەملەكەتتىك نىسانداردان عانا ەمەس, جەكەمەنشىك كاسىپورىنداردان دا تالاپ ەتۋ كۇشەيتىلۋدە. بۇل جەردە الگى عيماراتتارعا كىرىپ-شىعۋعا ەكپىن تۇسىرىلەدى. تەك ءجۇرىپ-تۇرۋدا عانا ەمەس, بۇل جوبانىڭ بۇگىنگى تاڭداعى پروبلەمالارى شاشەتەكتەن. ولاردى تىزبەلەپ جاتۋ ارتىق.
الايدا, ولاردى شەشۋ ءۇشىن, مەنىڭ ويىمشا, مىناداي كەشەندى شارالار جۇزەگە اسۋى كەرەك: مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىن جانە دە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشى مۇگەدەكتەر جايلى مالىمەتتەردىڭ بازاسىن جاساقتاۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە, مۇگەدەكتەردى ەكىنشى كاسىپكە وقىتاتىن مەكەمەلەردىڭ مەكەنجايى تۋرالى ەلەكتروندى اقپارات بولۋى شارت. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردى جۇمىسقا ورنالاستىرعان مەكەمەلەر ءارتۇرلى جولدارمەن ماداقتالسا, ماراپاتتالسا, مۇگەدەكتەردى تاسيتىن تاكسيلەردىڭ سانىن ارتتىرسا, تاعى دا ءبىرشاما شارالار جۇزەگە اسسا, بۇل جوبانىڭ تاسى ورگە دومالايتىنى, ەڭ نەگىزگىسى, ونسىز دا تاعدىرى اياماعان وكسىكتى جانداردىڭ كوز جاستارى قۇرعايتىنى شىندىق, – دەيدى ءتۇسىپحان تۇسىپبەكوۆ.
الىبەك قاڭتارباي,
جۋرناليست.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.