بولسا, العا قويعان بارلىق مىندەتتەر ورىندالادى
الەمدىك وزگەرىستەرگە وراي ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى باعامداپ الۋدا, بولاشاقتا اتقارىلۋعا ءتيىس مىندەتتەردى بەلگىلەۋدە 2014 جىل قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى جىل بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقستان جاھاندىق پروبلەمالاردى ابىرويمەن ەڭسەرە ءبىلدى جانە وزگە ەلدەرگە ۇلگى كورسەتتى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنت ارقاشاندا العا ستراتەگيالىق كوزقاراسپەن قارايدى. ەلدى سىناققا سالىپ كورەتىن قارجى داعدارىسى سياقتى جاعدايلار بولعان كەزدە, ءاردايىم ناقتى جوسپارعا نەگىزدەلگەن شەشىمدى تابا بىلەدى.
بىزدەر ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ءبىرىنشى بولىپ جۇيەلى جوسپارلاۋدى ەنگىزگەن ەل ەكەنىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. كەڭەس وداعى ىدىراعان سوڭ, جۇرتتىڭ ءبارى: «جوسپارلاۋ جۇيەسى نارىق كەزەڭىنە سايكەس كەلمەيدى, ۇزاق مەرزىمدى جوسپاردىڭ قاجەتى جوق» دەپ جاتقاندا, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ 1997 جىلى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن ۇسىندى جانە قابىلدادى. مىنە, ءبىز سول كەڭ اۋقىمدى ەلدىك جوسپارداعى مىندەتتەمەلەردى نەگىزىنەن ورىندادىق. ەندى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستىك.
مەملەكەت باسشىسىن تاڭداۋدا قازاقستاندىقتاردىڭ جولى بولدى. ول بارلىق جۇمىسىن جوسپارعا نەگىزدەپ قۇرادى. وسىنداي پىكىردى تەك وتانداستارىمىز عانا ەمەس, شەتەلدەردىڭ كوپتەگەن ساياساتكەرلەرى دە, قاراپايىم ازاماتتارى دا ءجيى ايتاتىنىن ەستىپ ءجۇرمىز. بۇل – جۇيەلى ويلايتىن ادامنىڭ جەتىستىگى. ياعني, ادام بىرنەشە جىل العا بولجاممەن قاراي بىلەتىن بولسا, ول ارقاشاندا ستراتەگيالىق جەڭىسكە جەتەدى. سوندىقتان دا وسى كۇنگە دەيىن ءبىز ستراتەگياعا جانە جوسپارعا سايكەس ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز.
2014 جىلدىڭ سوڭىندا ەلباسى الەمدىك وزگەرىستەرگە وراي بولۋى ىقتيمال قيىندىقتاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ «نۇرلى جول» اتتى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن ۇسىندى. بۇل جولداۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا بۇعان دەيىن قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەرگە جانە ورىندالعان جوسپارلارعا نەگىزدەلگەن. «ەگەر ءبىر جىلدىعىڭدى ويلاساڭ – استىق ءوسىر, الداعى ون جىلدىقتى ويلاساڭ – اعاش وتىرعىز, ال 100 جىلدىقتى ويلاساڭ – ۇرپاق تاربيەلە» دەگەن حالىق دانالىعى بار.
پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا وڭىرلەردى يندۋستريالاندىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ جانە باسقا دا العا قويعان مىندەتتەرىمەن بىرگە, ول ارقاشاندا تاۋەلسىز ەلدىڭ ازاماتتارىن تاربيەلەۋ مەن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالادى. ەڭ ءبىرىنشى ادامدار اراسىندا كەلىسىم بولۋعا ءتيىس. ەل ىشىندە تاتۋلىق پەن كەلىسىم بولسا, العا قويعان بارلىق مىندەتتەر ورىندالادى. وسى ۇستانىم ەلباسىنىڭ بارلىق جولداۋلارىنداعى نەگىزگى ىرگەتاس بولىپ وتىر.
جولداۋ – بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە اتقارىلاتىن جوسپارلاردىڭ تاكتيكالىق قۇجاتى. ال ستراتەگيالىق باعدار – «قازاقستان-2050». ارقاشاندا ادام فاكتورى باستى ءرول اتقارادى. بىزگە تاۋەلسىز ەلدىڭ رۋحىمەن تاربيەلەنگەن ازاماتتار كەرەك. سوندا تۇراقتى مەملەكەت بولادى. پاتريوتتىق سەزىمى جوعارى, ءوز وتانىن سۇيەتىن جانە ايانباي ەڭبەك ەتەتىن ۇرپاقتى قالىپتاستىرۋدىڭ ارقاسىندا عانا «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى جۇزەگە اسادى.
بۇل جولداۋدىڭ جاڭا جىلدان بۇرىن جاريا ەتىلۋى, بىرىنشىدەن, ەكونوميكالىق تۇرعىدا ءتيىمدى بولسا, ەكىنشىدەن, 2015 جىلى اتالىپ وتەتىن ەلەۋلى مەرەيتويلاردىڭ ماڭىزدىلىعى ەسكەرىلگەن بولۋى كەرەك.
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن كونستيتۋتسيامىزدىڭ 20 جىلدىعى, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى جاي تاريحي كەزەڭدەر ەمەس. وسى مەرەيلى بەلەستەردى اتاپ وتۋدەگى ماقسات – قازاقستاندىقتاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن ارتتىرۋ. مىسالى, ۇلى وتان سوعىسىندا ەلدى قورعاۋ ءۇشىن كسرو-نىڭ بارلىق تۇرعىنى مايداندا دا, تىلدا دا جاۋعا قارسى كۇرەسە ءبىلدى. جالپى, ۇلى وتان سوعىسى حالىقتىڭ بىرتۇتاستىعىمەن تاريحتا قالدى.
1930-جىلدارى حالىقتىڭ اشتىققا ۇشىراعانى, قۋعىن-سۇرگىنگە تۇسكەنىنە قاراماستان, ەلدىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا, ءبارى بىرىگىپ, دۇشپانىنا قارسى تۇردى. جاۋدىڭ وتە كۇشتى تەحنيكاسى دا ادامداردىڭ رۋحى الدىندا ەشتەڭە ىستەي المادى. سول سوعىستا اكەلەرىمىز وتانعا, تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن, پاتريوتتىق سەزىمىنىڭ جارقىن كورىنىسىن كورسەتتى. وتاندى سۇيۋدەگى سول سەزىمدى ءبىز جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا سىڭىرە ءبىلۋىمىز قاجەت جانە جاستار سوعىس ارداگەرلەرىنە قۇرمەت كورسەتۋ وزدەرىنىڭ ازاماتتىق پارىزى ەكەنىن بىلۋگە ءتيىس. جاڭا جىل قارساڭىندا بارلىق ارداگەرلەرگە سىيلىقتار تابىس ەتىلگەنى دە ەرەكشە قۇرمەتتىڭ ءبىر كورىنىسى بولدى. بۇدان ءبىز ەلباسىنىڭ بالا كەزىنەن بويىنا سىڭگەن قاسيەتتى كورەمىز.
ەلباسى ايتقان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋدىڭ دە ءمانى زور. ويتكەنى, «ماڭگىلىك ەل» ۇعىمى ءوز تامىرىن ءبىزدىڭ تەرەڭ تاريحىمىزدان الادى. ۇلىتاۋدا بەرگەن سۇحباتىندا دا وتكەن تاريحىمىزعا قۇرمەتپەن قاراۋ كەرەكتىگىن ايقىنداپ بەردى. ءبىز كوپ ەمەسپىز, ەلدىڭ بار بولعانى 17 ملن. تۇرعىنى بار. ءبىرتۇتاس مەملەكەت بولۋ ءۇشىن جاس ۇرپاقتى ەل تاريحىن قۇرمەتتەۋگە تاربيەلەي بەرۋىمىز كەرەك.
ادامدى تاربيەلەۋدە وزىندىك ءرولى بار ءۇشىنشى تۇتقا – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى. ءوزىم العاش قۇرىلعان كەزدەن بەرى وسى ۇيىمنىڭ مۇشەسىمىن. ماعان قحا-نىڭ باتىس قازاقستان وبلىستىق ۇيىمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتى ۇسىنىلدى. 2007 جىلى ماجىلىسكە دەپۋتات بولىپ سايلانعانعا دەيىن قوعامدىق نەگىزدە وسى قىزمەتتى اتقاردىم. قازىر قحا-نىڭ پارلامەنتتەگى دەپۋتاتتىق توبىنىڭ مۇشەسىمىن.
بۇل ۇيىمنىڭ 20 جىلدىعى مەن ءۇشىن ۇلكەن مەرەكە. ويتكەنى, وسى ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى – بىزدەر دە جيىرما جىلدىڭ ىشىندە وزگەردىك. قازاق حالقىن تولعاندىراتىن ماسەلەلەردى, ەلدىك, ۇلتتىق پروبلەمالاردى قابىلداۋىمىز وزگەردى, ىشكى كوزقاراسىمىز جاڭاشا قالىپتاستى. ويتكەنى, اسسامبلەيا قوعامدىق كەلىسىم ينستيتۋتى عانا ەمەس, بۇل – ءبىرتۇتاس قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىلىم مەن تاربيە العان ءومىر مەكتەبى! وسى مەكتەپتە وقي ءجۇرىپ, ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە جاقىنداي تۇستىك.
ايتالىق, 1990-جىلداردىڭ باسىندا ەركىندىك بەرىلگەن سوڭ, اركىم ءوز بولاشاعىن ويلاپ, نەمىستەر گەرمانياعا, ورىستار رەسەيگە كوشە باستادى. ال وسىندا قالعان ءاربىر ۇلت وكىلى ءوزارا ۇيىمداسىپ, مەكتەپ اشىپ, قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن مادەني ورتالىقتارىن قۇرا باستادى. ياعني, اركىم ءوز ءداستۇرىم, انا ءتىلىم ساقتالسا ەكەن دەپ وزىنە تارتتى.
سونى بايقاي بىلگەن پرەزيدەنت 1995 جىلى 1 ناۋرىزدا ءوز جارلىعىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرىپ, بارشا ۇلت پەن ۇلىستىڭ ورتالىقتارى مەن بىرلەستىكتەرىن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا الدى. سول كەزدەن باستاپ ءبىز ءبارىمىز دە قازاقستاندىقتارمىز دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. قازىر بارلىق مادەني بىرلەستىكتەر ءوزىنىڭ «مەن» دەگەن ۇعىمىنا «ءبىز» دەگەن ورتاق ۇعىم ارقىلى قارايدى. ەگەر «مەن» دەگەن ۇعىم العا شىعىپ كەتسە, ءارتۇرلى قايشىلىقتار پايدا بولادى. سوندىقتان «مەن» مەن «ءبىز» دەگەن ۇعىمداردىڭ اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىك ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ تەرەڭ تۇسىنىگىن ايقىندايدى.
باستاپقىدا ءار ۇلت دياسپوراسى تەك ءوز ءتىلىم, ءوز ءداستۇرىم دەگەن بولسا, قازىرگى كەزدە تۇسىنىكتەرى وزگەردى. قازاقستاندا تۇرىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنبەسە بولمايتىنىن ۇعىندى. مادەني بىرلەستىكتەردە قازاق ءتىلى جۇيەلى وقىتىلا باستادى. مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك بىلەتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قاتارى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. جۋرناليستەر, تەلەجۇرگىزۋشىلەر, انشىلەر شىعىپ جاتىر. قازاق بالاباقشالارى مەن مەكتەپتەرىنە ءوز بالالارىن بەرىپ جاتقان اتا-انالار دا از ەمەس.
مىنە, وسىنىڭ ءبارى ولاردىڭ كوزقاراسى ەلدىك جانە ورتاق ماقساتقا قاراي وزگەرگەنىن كورسەتەدى. قازىر كوپتەگەن بالالار ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋ ۇستىندە. قازاق ءتىلىن ءبىلۋ, قازاق تىلىندە سويلەۋ وزگە ۇلتتىڭ بالالارى ءۇشىن مارتەبە بولىپ تۇر. ويتكەنى, مۇنى ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارى ارقىلى مەملەكەت تە قولداپ وتىر.
ءبىز ۇدەرىستى جاساندى تۇردە جەدەلدەتۋ جولىن تاڭداعان جوقپىز. ياعني, بىرەۋىنە جول اشۋ ءۇشىن ەكىنشىسىنە مۇلدەم تىيىم سالىپ تاستاعان بولساق, كەلىسپەۋشىلىكتەر تۋىندار ەدى. ءبىز تابىسقا بىرتە-بىرتە جەتۋ جولىمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. قازاق مەكتەپتەرى مەن بالاباقشالارىنىڭ سانى بىرتە-بىرتە ۇلعايتىلدى. مىسالى, بۇرىن ءىرى قالالاردا, وبلىس ورتالىقتارىندا قازاق مەكتەپتەرى مۇلدەم از بولدى جانە ولار ەسكى عيماراتتاردا ورنالاسقان-دى. استانا قالاسىندا جالعىز №4 مەكتەپ بولعان ەدى. قازىر قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى وتىزدان اسىپ كەتتى.
بۇگىندە كومپيۋتەرمەن جابدىقتالعان زاماناۋي مەكتەپتەر سالىنۋدا. سونىمەن قاتار, بارلىق وبلىس ورتالىعىندا نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ اشىلعانى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دامۋىندا ۇلكەن سەرپىلىس جاسادى. ءوزىم باتىس قازاقستان وبلىسىنا ىسساپارمەن بارعاندا, ورال قالاسىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنە كىرىپ شىعۋعا تىرىسامىن.
ءبىز ءبىر كونفەرەنتسياسىنا قاتىسىپ ەدىك, وقۋشىلار ءۇش تىلدە بايانداما جاسادى. قازاق تىلىندە باستايدى, ورىس تىلىندە جالعاستىرادى جانە اعىلشىن تىلىندە قورىتىندىلايدى. قاي تىلدە دە ەركىن سويلەيدى. مەن اسسامبلەيا مۇشەلەرىنە وسى تاجىريبەنى ۇلگى رەتىندە الۋدى ۇسىندىم.
وسىدان جيىرما جىل بۇرىنعى جاعداي مەن قازىرگى زامان جەر مەن كوكتەي! ول كەزدە قالاداعى جالعىز مەكتەپ قازاقتاردىڭ وزىنە ازدىق ەتەتىن ەدى. وزگە ۇلت وكىلى ءوز بالاسىن قازاق مەكتەبىنە بەرگىسى كەلسە دە, مۇمكىندىك جوق بولاتىن. ال ەندى قازىر بالالار قازاق ءتىلىن وقۋ ارقىلى قازاق حالقىنىڭ باي تاريحىمەن تانىسادى.
مىسالى, مەن دە ءوزىم ءۇشىن ۇلكەن سۇيىسپەنشىلىكپەن قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتىرمىن. ەڭ قىزىعى, قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى كوپتەگەن ۇقساستىقتاردى تاۋىپ, ونى مەڭگەرۋمەن قاتار, ءتىلدى تەرەڭىرەك تانىپ-بىلۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىم ارتا ءتۇستى. ءبىرى تۇركى, ەكىنشىسى سلاۆيان تىلىنە جاتاتىن بولسا دا, كەيبىر سوزدەردىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلسەك, قازاق جانە ورىس تىلدەرىنىڭ ءوزارا ىقپالداسۋىن كورۋگە بولادى.
2013 جىلى «رودنيك التايا: وت از ي بۋكي دو از ي يا يلي مويا ەۆر از ي يا» كىتابىم جارىق كوردى. مەن بۇل كىتاپتى جازۋدا ون جىلداي ەڭبەك ەتتىم. قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى سوزدەردىڭ, جالپى العاندا, 50-60 پايىزى ءبىر-بىرىنە ۇقساس ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم. جالپى, التاي تىلدەرىنىڭ تەرميندەرى كوپتەگەن تىلدەرگە ەنگەن. ەگەر ءبىزدىڭ فيلولوگتار مەن لينگۆيستەر بەلسەندى جۇمىس ىستەسە, التاي تىلدەرىنىڭ سوزدەرى, بەلگىلى ءبىر زاتتاردىڭ ۇعىمدارى مەن تۇسىنىكتەرى كوپتەگەن ەۋروپالىق تىلدەرگە ەنىپ كەتكەنىن كورەتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى, التايدان باستالعان حالىقتاردىڭ ۇلى كوشى وزىمەن بىرگە دىبىستىق نەگىزدى الا كەلدى.
ايتالىق, «ەل» دەگەن ءسوز قازاق تىلىندە حالىق, مەملەكەت ۇعىمىن بىلدىرەدى. ال ورىس تىلىندە «ەل» قىلقان جاپىراقتى شىرشا اعاشىنىڭ اتاۋى. ماري ەل رەسپۋبليكاسى بار. ەجەلدە « ۇلى ەل» دەگەن ۇعىم بولعان. پرەزيدەنت ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى دا وسى ۇعىمدارمەن ۇندەسىپ جاتىر.
بۇگىنگى تاڭدا ءبىز جاڭارعان قازاق مەملەكەتتىلىگى يدەياسى توڭىرەگىنە بىرىگىپ وتىرمىز. پرەزيدەنت جولداۋى جاڭا مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى. ورتاق ماقسات جولىندا ەڭبەك ەتكەن حالىقتىڭ الار اسۋلارى دا بيىك بولماق. جولداۋدا كوزدەلگەن باعدارلامالاردىڭ ىسكە اسۋى قازاقستاندى تاعى ءبىر جاڭا بەلەسكە شىعاراتىنىنا سەنەمىن.
ۆيكتور كيانسكي,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى, قحا مۇشەسى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.