ىنتىماقتاستىق پەن ىقپالداستىقتى نىعايتۋ تەتىگى

بۇل ماڭىزدى ءىس-شارا يران يسلام رەسپۋب­ليكاسىنىڭ دامۋىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن قوس شەيىت – پرەزيدەنت اياتوللا رايسي مەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى امير ابدوللاحيان­دى ەسكە الۋ اياسىندا وتكىزىلدى. قاتىسۋشىلار يراننىڭ شەيىت بولعان مەملەكەت قايراتكەرلەرى ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ مونو­پوليالانباۋىنا, ازيا­لىق بىرە­گەيلىكتى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسى­رۋعا بايىپتى دا اسەرلى قادام جا­ساۋ­عا جانە كور­شىلەستىك ساياساتىن ۇجىم­دىق دامۋ مەن قاۋىپسىزدىككە باعىت­تاۋ­عا كۇش سالعانى جونىندە ايتتى.

يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مىندەتىن اتقارۋشى الي باقەري ايماقتىق جانە جاھاندىق ۇيىمدارعا بەلسەندى مۇشەلىك شەڭبەرىندەگى ايماقتىق ينتەگراتسيا – الەمدىك قاۋىمداستىقتى ۇستەمدىك جۇيەنىڭ ز ۇلىمدىعىنان ارىلتىپ, حالىقارالىق ساحنادا ادىلەتتىلىككە جەتكىزۋشى رەتىندەگى كوپجاقتى شەشىم ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– 13-ۇكىمەتتىڭ يران يسلام رەسپۋبليكاسى مۇشەلىگىنىڭ رەسىم­دە­لۋىمەن باستالعان جانە ولارعا بەل­سەندى قاتىسۋمەن جالعاسقان شان­حاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مەن بريكس توبىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىن وسى تۇرعىدان باعالاۋعا بولادى. كوپجاقتىلىق جولىندا بىرەگەيلىك پەن ماقساتتارعا دا نازار اۋدارۋ كەرەك جانە ازياداعى ىنتىماقتاستىق ديالوگى وسى قاجەتتىلىككە جاۋاپ بەرەدى. بۇل ديالوگتە جاڭا دەرجاۆالاردىڭ بولۋى ونداعى بىرەگەيلىك پەن ونىڭ جارقىن بولاشاعىنا دەگەن ءۇمىتتى ارتتىرۋعا قوسىمشا سەرپىن بەرەدى, – دەدى الي باقەري.

وتىرىسقا قازاقستان اتىنان قاتىسقان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ا.راحمەتۋللين ازيا جانە تاياۋ شىعىس وڭىرلەرىندە گەوساياسي شيەلەنىستىڭ ءوسۋى, كليماتتىڭ وزگەرۋى, ساۋدا بايلانىستارىنىڭ بۇزىلۋى, ازىق-ت ۇلىك جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ تومەندەۋى جاعدايىندا بىرلەسكەن شارالار قابىلداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.

قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاۋىپ­سىز­دىكتى, تۇراق­تىلىقتى نىعايتۋ جانە جانجالداردى رەتتەۋ جونىن­دەگى حالىق­­ارالىق كۇش-جىگەردى قولدايتىنىن راستادى. وسى تۇرعىدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان بەيبىتشىلىكتىڭ, تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ ء«ادىل بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم جولىنداعى دۇنيەجۇزىلىك بىرلىك» اتتى جاڭا فورمۋلاسىنىڭ ۋاقتىلىعىنا ەرەكشە توقتالدى.

دەلەگاتسيا باسشىسى قازاق­ستاننىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىن­دەگى حالىق­ارالىق اگەنتتىگىن جانە شتاب-پاتەرى الماتى قالاسىندا ورنالاسقان ورتالىق ازيا مەن اۋعان­ستان ءۇشىن تۇراقتى دامۋ جونىندەگى بۇۇ ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى باستامالارىنا, سونداي-اق ولاردىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋى قاۋىپسىزدىك پەن دامۋ سالاسىنداعى وڭىرلىك جانە جاھاندىق پروبلەمالاردى بىرلەسىپ شەشۋگە ىقپال ەتەتىنىنە قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن اۋداردى.

ازياداعى «تسيفرلىق جانە تەحنو­لو­گيالىق الشاقتىقتىڭ» جاعىمسىز سال­دارىن ازايتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتىپ, ءسىم ءبىرىنشى ورىنباسارى اىد ەلدەرىنىڭ ساراپشىلارى مەن ينۆەس­تورلارىن تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالار سالاسىنداعى پراك­تي­كالىق ءوزارا ءىس-قيمىل ماقساتىندا «استانا حاب» پلاتفورماسىن كەڭىنەن پايدالانۋعا شاقىردى.

سونىمەن قاتار بۇل جيىندا 8 ايدان استام ۋاقىت بولعان پالەس­تي­ناداعى گۋمانيتارلىق اپاتقا قاتىستى ۇستانىمدارى شەڭبەرىندە دە پىكىر ايتىلدى. ازياداعى ىنتى­ماق­­تاستىق ديالوگىنىڭ مۇشە­لەرى ارقايسىسى ءوز كەزەگىندە بۇل كۇر­دەلى احۋالدى توقتاتۋعا جانە گازا­عا گۋمانيتارلىق كومەك جىبەرۋگە تىرىس­قانى ءسوز بولدى.

2001 جىلى قۇرىلعان ازياداعى ىنتى­ماقتاستىق ديالوگى بايتاق ازيا كونتي­نەنتىنىڭ كەڭ ايماعىن قامتيدى. فورۋمعا مۇشە 35 ەلدە الەم حالقىنىڭ جالپى سانىنىڭ 56 پايىزى تۇرادى جانە الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 35 پايىزىنا يە.

مۇشە ەلدەر ديالوگ پەن سەرىك­تەستىك ارقىلى ءارتۇرلى سالاداعى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋدى كوزدەيدى. اتاپ ايتقاندا – عىلىم, كوممۋنيكاتسيا جانە بايلانىس, تەحنولوگيا جانە يننوۆاتسيا, كادرلاردى دايارلاۋ جانە دامىتۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, ەنەرگەتيكالىق جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى, مادەنيەت جانە تۋريزم, ينكليۋزيۆتى جانە تۇراقتى دامۋ.

يران يسلام رەسپۋبليكاسى 2004 جىلى ازياداعى ىنتىماقتاستىق ديا­لو­گىنە مۇشە بولدى جانە ونىڭ بەل­سەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى. بىلتىر قازان ايىنان باس­تاپ بۇل ديالوگكە توراعالىق يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ مارقۇم سىرت­قى ىستەر مينيسترىنە وتكەن بولاتىن.

ديالوگتىڭ ماقساتىنىڭ ءبىرى – «ازيا­لىق قاۋىمداستىق» قۇرۋ. ازيانىڭ مادەني جانە قۇندىلىقتار بايلىعى, سونداي-اق وسى قۇرلىقتاعى ەكونوميكالىق جانە تەحنولو­گيالىق نەگىزدەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ەگەر كونتي­نەنتتەگى حالىقتاردىڭ ازيالىق قوعامعا جاتاتىن ورتاق ساناسى پايدا بولسا, كوپتەگەن يگىلىككە قول جەتەدى. ال بۇل ازيالىق ەلدەردى ورتاق كواليتسيالارعا بىرىگۋگە, «ازيا وداعىن» قۇرۋعا ىنتالاندىرا الادى. وسى ورايدا ىنتىماقتاستىق ديالوگى ماڭىزدى ءرول اتقارماق. بۇل رەتتە ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ىقپالىن جانە وسى باعالى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋداعى جەكە مەنشىك سەكتوردىڭ ءرولىن نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى.

– يران يسلام رەسپۋبليكاسى ديالوگكە توراعالىعى كەزىندە جوعارىدا اتالعان ەكى سالادا جاقسى قادامدار جاسادى. يەزد قالاسىن «2024 جىلعى ازياداعى ىنتىماقتاستىق ديالوگىنىڭ تۋريستىك استاناسى» دەپ جاريالاۋ بىرقاتار ازيالىق مادەني-تۋريستىك ءىس-شارالار مەن باعدارلامالاردى وتكىزۋگە قولايلى الاڭ بولدى. سونداي-اق بيىل يەزد قالاسىندا ديالوگكە قاتىسۋشى ەلدەردىڭ تۋريزم مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋىن وتكىزەمىز جانە وندا مينيسترلەر الداعى ىنتىماقتاستىقتى تاعى دا تالقىلاماق. ال يسفاحاندا وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ديالوگكە مۇشە ەلدەردىڭ ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتالارى بولاشاقتاعى بىرقاتار بىرلەسكەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىپ, «يسفاحان كەلىسىمى» قۇجاتىن جاريا­لادى, – دەيدى يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مىندەتىن اتقارۋشى الي باقەري.

يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتى كوپجاقتىلىقتى, كورشىلەستىك پەن ايماق ارقىلى ۇجىم­دىق دامۋدى قامتيتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. سوندىقتان بىرجاق­تى­لىق پەن گەگەمونياعا قارسى تۇرۋ, ايماقتىق جانە ايماقتان تىس كوپجاقتى مەحانيزمدەردى قول­داۋ ەل ديپلوماتياسىنىڭ باسىم باعىت­تا­رىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك.

– وسى سەبەپتى ءبىز ازياداعى ىنتىماقتاستىق ديالوگىنە توراعا­لىق ەتۋ مۇمكىندىگىن ونىڭ ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىق قۇرىلىمدارىن نىعايتۋ جانە تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن پايدا­لاندىق جانە مۇشە مەملەكەتتەر مەن ديالوگ حاتشىلىعىنىڭ قولداۋىمەن بۇل باعىتتا ءتيىمدى جانە وڭ قادامدار جاسادىق. ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيستر­­لەرىنىڭ تەھرانداعى وتىرىسى وسى شارالار مەن باستامالاردىڭ كەيبىرىن قاراستىرىپ, ولار تۋرالى شەشىم قابىلدايدى, – دەدى ا.باقەري.

ءىس-شارا قورىتىندىسى بويىنشا تەھران دەكلاراتسياسى قابىلداندى جانە العاش رەت اىد «حاتشىلىعىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى» مەن «راسىمدەر قاعيدالارى» بەكىتىلدى.

ا.راحمەتۋللين ازياداعى ىنتى­ماقتاستىق ديالوگى وتىرىسى اياسىندا حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىقتى قوسا العاندا, حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن, سونداي-اق كەڭەيتىلگەن تاتۋ كورشىلىك سەرىكتەستىكتى جانداندىرۋ ءۇشىن ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرس­پەك­تيۆالارىن تالقىلاۋ ماقساتىندا يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى الي باقەريمەن جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ قۇقىقتىق جانە حالىقارالىق ماسە­لە­لەر جونىندەگى ورىنباسارى رەزا نادجافيمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى.

ازياداعى ىنتىماقتاستىق ديالوگى – كونتينەنتتەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ءارتۇرلى باعىتتارى بو­يىنشا ديالوگ, كونسۋلتاتسيالار, شەشىمدەر قابىلداۋ جانە كونسەنسۋس نەگىزىندە شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان مەملەكەتارالىق فورۋم. فورۋم 2002 جىلى 19 ماۋسىمدا قۇرىلدى. ءبىزدىڭ ەل بۇعان 2003 جىلى قوسىلدى.