جۇماعالي يشان مەشىتى

تاۋدىڭ ەتەگى ەرتەدە جەر استىنان اتقىلاپ جاتقان سانسىز بۇلاقتارعا تولى بولعان. توبەدەگى قاينار, تاساستاۋ, تاسقاباق اۋىلدارىنىڭ ەسكى جۇرتىندا قورجىن ۇيلەر, شارۋاشىلىق قۇرىلىستار, تاس قۇدىقتار, مەشىت-مەدرەسە ورىندارى جاقسى ساقتالعان. ءۇستىرتتىڭ بەرگى باسى قازاق اۋىلدارى بولسا, ارعى باسى – حيۋا مەن حورەزمگە قاراي قۇلايتىن سانسىز سوقپاقتار. سونىڭ ەڭ ءىرىسى – سامنىڭ سۇرلەۋى. ونى سىرىم باتىر جاۋدان قورعانۋعا, اسكەرىن تىنىقتىرۋعا جاقسى پايدالانىپتى. ءۇستىرت ەكى ءجۇز جىل بۇرىن قازاق باتىرلارىنىڭ قور­عانىسى بولدى. ارال تەڭىزىنىڭ ارعى بەتىندەگى جۇرتپەن قارىم-قاتىناستىڭ جاقسى جولعا قويىل­عاندىعىنىڭ ءبىر بەلگىسى – دوڭىزتاۋ بويىنداعى اۋىلداردا مەشىت-مەدرەسەلەر جۇيەسى جاقسى دامىدى. بۇل جاق­­تا بالالاردىڭ ساۋاتىن اشقان ۇستازداردىڭ دەنى – حيۋا مەد­رە­سەسىندە وقىعاندار. ءۇستىرت بويى­نىڭ جۇرتى كەڭەس وكىمەتىن اشىق مويىن­دامادى. سودان بولار, 1950 جىلداردىڭ ورتاسىندا دوڭىز­تاۋدىڭ توبەسىنە اسكەري ۇشاق­تار ورنالاستىرىلادى دەگەن سايا­ساتپەن اۋىل تۇرعىندارىن تۇگەل ويعا ءتۇسىرىپ, جاڭادان قۇرىل­عان «ويماۋىت» پەن «ديار» كەڭ­شارىنا قونىستاندىردى. باي­عا­نين اۋدانىندا جەراستى سى­ناق­تارى ءوتىپ جاتتى. ءۇستىرت قۇلازىدى, تاۋ ەتەگىندەگى بۇلاق كوزدەرى دە جابىلدى. اسكەري پوليگونعا اينالعان اتاجۇرتقا سودان قايتىپ ەشكىم ورالعان جوق. ءبىلىمدى ادامدارى كوپ شىققان قاسيەتتى قونىس ءبىر عاسىر بويى ىشكى سىرىن جاسىرعان ءولى مەكەنگە اينالدى.

ارحەولوگ, تاريح عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك اجىعالي ءۇستىرت بويىندا توڭ­كەرىسكە دەيىنگى قازاق قىس­تاۋ­لارى جاقسى ساقتالعان دەيدى. ءبىر-بىرىمەن جالعاسقان قاينار, تاساستاۋ, تاسقاباقتا ءالى كۇنگە دەيىن توبەسى قامىسپەن جابىلىپ, لايمەن باستىرىلعان, قام كىر­پىشتەن تۇرعىزىلعان قورجىن ۇي­لەر دە, تاس ۇيلەر دە كەزدەسەدى. كوشە بويىندا ادام بەلىنەن كەلە­تىن, بەتتەرىن مۇك باسقان تاس قۇ­دىق­تار تۇر.

قازاق يشاندار ينستيتۋتىنىڭ ءىرى وكىلى, تەرەڭ ءبىلىم يەسى جۇماعالي ورازالى ۇلى 1892 جىلى اتاقونىسى تاسقاباقتا مەشىت اشتى. بۇل – ساز بەن بالشىق ارالاستىرا يلەنگەن, شيكى كىرپىشپەن قالانعان, ءتورت بۇرىشتى, ەكى ۇلكەن بولمەلى قازا­قى مەشىت. وسى جازدا جەرگىلىكتى ارحەو­لوگتەر قازبا جۇمىستارىن جۇر­گىزۋ كەزىندە قۇران كىتابىنىڭ پاراق­تارىن, مىس­تان جاسالعان ات ۇزەڭ­گىسىن تاپتى. مەشىتتىڭ سىر­تىندا, كۇنشىعىس بەتىندە جۇما­عالي يشان مەن ونىڭ ايەلى ۇمما­گۇلسىم جەرلەنگەن. اقتوبە وبلىس­تىق ەسكەرت­كىشتەردى زەرتتەۋ, قور­عاۋ ورتا­لىعىنىڭ ديرەكتورى فار­­حاد دوسمۇراتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ارحەو­لوگتەر مەشىتتىڭ ىرگە­تاسىن اشقان سوڭ, قۇلاپ جاتقان قۇ­­رى­لىس­تى ودان ءارى قوزعاماۋ تۋرا­لى ۇيعا­رىمعا كەلىپتى. «توبەسى قۇ­لاسا دا, قابىرعالارى تۇگەل جو­يىل­­ما­عان. ءبىر جاق بەتىندە قابىر­­عاسى ءۇش تەرەزە ورنىمەن جاق­سى ساق­تال­­عان, ميحرابى دا تۇر. 30-جىل­دا­­رى جۇماعالي احۋن­نىڭ بالاسى جيەن­­­­عالي ۇستال­عان سوڭ مەشىت قا­راۋ­­­سىز قالدى. كەيىن كەڭشاردىڭ مال قا­­مايتىن قوراسىنا اينالدى. جۇ­­ما­­عالي يشاننىڭ اۋلەتى كەڭەس وكى­­­مە­تىنىڭ زورلىعىن كوپ كوردى», دەيدى ول.

ورىنبور ءدىني باسقارماسىنا تاۋەلسىز, دەربەس قازاق ءمۇفتيا­تىن اشۋ تۋرالى ماسەلە كوتەر­گەن, قازاق بالالارىن ساۋات­تاندىرۋ جولىندا قازاق مەدرەسەسى جۇيە­سىن قالىپتاستىرعان دوسجان يشان قاشاق ۇلى مەن (1815-1896ج.) جۇماعاليدى تاعدىر باي­لانىس­تىردى. جۇماعالي 1860 جىلى دوڭىزتاۋدا ورازالى يشان­نىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن. ورازالى 11-12 جاستاعى زەرەك ۇلىن مىسىرداعى ء«ال-ازھار» مەدرەسەسىنە وقۋعا تۇسىرەدى. كەي دەرەكتە مىسىرعا بارار الدىندا ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە دە وقىعان دەيدى. سول زاماندا يسلامنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورنى ء«ال-ازھارعا» كوپ ادامنىڭ قولى جەتە بەرمەگەن. زەيىندى بالاسىنىڭ وقۋىنا بار قاراجاتىن اياماعان اكە اياقاستىنان دۇنيەدەن وزىپ, ۇلى جات جەردە كوپ قيىنشىلىق كورگەن. مىسىردا جالعىز قالعان جاس بالانىڭ جاعدايىنا الاڭداعان ءبىر ۇستازى «اسا قابىلەتتى تۇرىك بالاسى قارجى جەتىسپەۋشىلىگىنەن وقۋىن ءۇزىپ الاتىن ءتۇرى بار. سوعان كومەكتەسىپ, ساۋابىن الاتىن جان تابىلار ما ەكەن؟» دەپ تانىستارىنا حات تا جازىپتى. وسى حاباردى ەستىگەن ءبىر اۋقاتتى اراب جۇماعاليعا جولىعىپ, وقۋ اقىسىن تولەۋگە كەلىسەدى. بىراق جۇماعالي وقۋىن اياقتاعان بويى مىسىر قالاسىنىڭ تۇبىندەگى الگى بايدىڭ اۋلىنا بارىپ بالا وقىتۋعا ءتيىس. 1874 جىلى مەككەگە قاجىلىق ساپارمەن كەلگەن دوسجان قاشاق ۇلى جۇماعاليدىڭ جاعدايىن ەستىپ, بالامەن كەڭەسىپ, وقۋ اقىسىن تولەگەن اراب اۋقاتتىسىنا قا­رىزىن قايتارىپ بەرگەن. جاس ۇستاز دوسجان يشاننىڭ تەمىر ۋەزىندە سالىپ جاتقان مەدرەسەسىنە وقىتۋشىلىققا كەلدى. وسى كەزدەن باستاپ ءبىلىمدى جاستىڭ ءومىر جولى دوسجان عۇلامامەن بايلانىستى بولدى. جۇماعالي دوسجان يشاننىڭ قىزى ۇمماگۇلسىم­گە ۇيلەنگەن. اراب, ورىس, فرانتسۋز, تۇرىك تىلدەرىن جەتىك مەڭ­گەرگەن جاس ۇستاز ءشيلىسۋ مەد­رە­سەسىن باسقارعان جىلدارى ادال­دىعىمەن, ساۋاتتىلىعىمەن, ەڭبەك­قورلىعىمەن كوزگە تۇسكەن.

ءشيلىسۋ بويىندا ءبىرمان كوشىمقۇل ۇلى سالعان دوسجان يشاننىڭ «جەلكەندى» مەشىتى جانىنداعى مەدرەسەدە سول توڭىرەكتەگى اۋىلداردىڭ بالالارى وقيدى. ساباق ۋاقىتى ەرتە كوكتەمنەن باستالىپ, قىس تۇسكەنشە جالعاسقان. قاڭتار, اقپان ايلارىندا بالالار اۋىلدارىنا كەتەدى. مەدرەسەدە وقۋ تەگىن, بىراق جىلداپ جاتىپ وقيتىن بالالارىنىڭ ازىعى ءۇشىن اكەلەرى قوي, جىلقى, تۇيە اكەپ تاستايتىن. مەدرەسە جانىندا شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرىلىپ, بالالار مال كۇتىمىن وزدەرى قولعا الادى. وقۋ اقىسىن تولەۋگە جاعدايى جوق وتباسىلاردىڭ بالالارى تەگىن وقىپ, جاتاقحانا قۇجىرالارىندا تەگىن جاتىپ, تەگىن تاماقتانعان. وقۋ جىلى تىم ۇزاق. مىڭداعان شاكىرتتى اس-سۋدان تارىقتىرماس ءۇشىن دوسجان يشان ارپا, بيداي, تارى ءوسىرىپ, قىسقى ازىق قورىن ۇراعا جيناتادى. ءشيلىسۋ بويىنا الما, الشا, شيە, ءجۇزىم اعاشتارى ەگىلىپ, قايىڭ, تەرەك, قاراعاي كوشەتتەرى وتىرعىزىلادى. ءتىپتى تاجىريبە رەتىندە كۇرىش پەن شاي دا ەگىلەدى. بۇل تۋرالى ابۋباكىر كەردەرىنىڭ ولەڭىندە جازىلعان. بالالار وسىلايشا ەڭبەك ساباعىندا باعباندىق كاسىپتى مەڭگەرەدى. دوسجان باعىنىڭ المالارىن ورىنبوردان كۇزدە كوپەستەر كەلىپ, كوتەرمە باعامەن ساتىپ الاتىنىن زەرتتەۋشى مارقۇم عالىم احمەدوۆ مۇراعات دەرەكتەرىنەن تاپقان. باۋ-باقشا ونىمدەرىن ساتۋدان تۇسكەن قارجى وقۋشىلار­دىڭ كيىمى مەن وقۋ قۇرالدارىنا جۇمسالعان. 1874 جىلدان 1892 جىلعا دەيىن ءشيلىسۋ مەشىتىندە باس يمام قىزمەتىن اتقارعان جۇماعالي وقىتۋشىلىقپەن قاتار شارۋاشىلىق جۇمىستارىن دا جاقسى ۇيىمداستىرا ءبىلدى. ءارى مەنەدجەر, ءارى ءبىلىمدى ۇستازدىڭ تۋعان اۋلىنا كەلۋىن اعالارى قالايدى. ورازالى يشاننىڭ تۋىستارى 1892 جىلى دوسجان يشاننىڭ اۋلىنا كەلىپ رۇقسات سۇراپ, جۇماعاليدى وتباسىمەن تاسقاباققا كوشىرىپ الىپ كەتەدى. اتاقونىسىنا ورالعان ۇستاز بۇل جەردە دە مەشىت-مەدرەسە سالۋدى قولعا الدى. اعايىنداردىڭ قول­داۋىمەن تاسقاباقتىڭ شەتىن­دە ەكى ۇلكەن بولمەلى مەشىت تۇرعىزىلدى. جۇماعالي تاسقا­باق­پەن شەكتەلىپ قالماي, سول كەز­دەگى قازاق وقىعاندارىمەن تىكە­لەي بايلانىستا بولىپ, رەسەيدىڭ كۇشتەپ شوقىندىرۋ سايا­ساتىنا اشىق قارسى تۇرعان. سول زاماندا ءىى مەملەكەتتىك دۋمادا از حالىق­تاردىڭ جەرىن, ءتىلىن ساقتاۋ, ۇلت تىلىندە وقىتۋ ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىندە كوتەرىلگەندە, جۇما­عا­لي دا قالىس قالمادى. سانكت- پەتەربۋرگكە بىرنەشە رەت قاتى­ناپ, قازاق وقىعاندارىنىڭ پات­شا­نىڭ بۇراتانا حالىقتاردى حريس­تيان دىنىنە ەنگىزۋ تۋرالى استىر­تىن ساياساتىنا قارسى پەتيتسيا ۇيىمداستىرۋعا ارالاستى. ءبىر ساپارىندا وعان «پانيسلاميست, پانتيۋركيست» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, اباقتىعا دا جابىلادى. 1904 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەن كەلە جاتقان جولدا قاتتى اۋىرىپ قايتىس بولعان. ول قۇرىلىسى باستالعان «ورىنبور – تاشكەنت» تەمىرجولىنىڭ قازاق جەرىن كوكتەي وتۋىنە قارسى بولعان. تەمىرجول رەلستەرىنىڭ استىنا ەلسىزدەگى بالبال تاستار, قۇلپىتاستار قالانىپ جاتتى. تاعىلىق ارەكەتتى توقتاتۋدى تالاپ ەتىپ, رەسەيدەن كەلە جاتقاندا ءومىرى ءۇزىلدى. وكى­نىش­­تىسى, ءبىلىمدى ازاماتتىڭ ارالاس­قان ورتاسى, جازعان حاتتارى, قول­جاز­بالارى تابىلعان جوق. ءىى مەم­لەكەتتىك دۋمانىڭ از ۇلتتار ماسە­لەلەرى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ جۇ­مىسىنا ارالاسىپ, شوقىندىرۋ سايا­ساتىنا قارسى جازىلعان حاتتارى رەسەي مۇراعاتىندا ساقتالۋى مۇمكىن.

قازاق مەدرەسەلەر جۇيەسىن بىرىزدىلىككە سالۋمەن قاتار, وقىتۋ جۇيەسىن, ادىستەمەسىن وزگەرتۋگە اتسالىسقان ۇلتجاندى تۇلعانىڭ جازبالارى تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا قازاق مەدرەسەلەرىن بىتىرگەندەردىڭ قۇ­قىقتىق ساۋاتتارى جوعارى بول­عان ءارى ولار شىعىس تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. ۇلتجاندى ۇستاز­­­دار­دان ءتالىم العان جاستار كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدا­رىندا ەلگە ايانباي قىزمەت ەتتى, شارۋا­شىلىق ۇيىمداستىرۋ ىسىنە ارالاستى. دوسجان يشان مەد­رەسەسى شاكىرتتەردىڭ اراسىنان جەر, ءدىن, ءتىل, شارۋاشىلىق ءىسىن جاقسى بىلگەن, تالاۋعا تۇسكەن ەلىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسكەندەر كوپ شىقتى. سول زاماندا تەمىر ۋەزى­نەن ءىى مەملەكەتتىك دۋماعا الپىس­باي قال­مەن ۇلى دەپۋتاتتىققا ءوتتى. بىرنەشە ءتىل بىلگەن عالىم قۇداي­بەرگەن جۇبانوۆتى وقىت­قان ۇستازدار دا وسى دوسجان يشان مەدرەسەسىنىڭ تۇلەكتەرى ەدى. تۇيىن­دەپ ايتار بولساق, ەل تاري­حىن­داعى اقتاڭداقتاردىڭ ءبىرى – قازاق مەدرەسەلەرىندەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى, وقىتۋشىلىق ءداستۇرى, ادىستەمەسى تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىر انىعى, ءداستۇرلى قازاق ءبىلىمىنىڭ باستاۋىندا قازاق مەد­رەسەلەرى تۇر.

اقتوبە وبلىسى