* ەسەنبەرلين – 100
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى بەلگىلى جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي ءبىر توپ زيالى قاۋىممەن «كوركەم شىعارماداعى تاريحي شىندىق» دەگەن تاقىرىپتا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى. ونى اتالمىش اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارحان قىدىرالى جۇرگىزدى.
ءىلياس ەسەنبەرلين تاريحي شىعارمالارىن كەڭەس وداعىنىڭ دۇركىرەپ تۇرعان شاعىندا جازدى. «قاھار», «الماس قىلىش», «جانتالاس» اتتى تاريحي رومانداردان تۇراتىن «كوشپەندىلەر» تريلوگياسى ارقىلى حالىقتىڭ تاريحي جادىنىڭ جاڭعىرۋىنا ۇلەس قوستى. ونىڭ قالامىنان تۋعان «كوشپەندىلەر», «التىن وردا» سىندى سۇيەكتى شىعارمالاردا ۇلى دالا وركەنيەتى كورىنىس تاۋىپ, قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى قازاق قوعامىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن, سالت-ساناسىنان مول ماعلۇمات بەرىلگەن. اتاقتى جازۋشىنىڭ 100 جىلدىعى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىنا تۇسپا-تۇس كەلۋىندە دە عاجاپ ءبىر سايكەستىك جاتقان سياقتى.
دوڭگەلەك ۇستەل باسىنا جيىلعان ەلدىڭ زيالى ازاماتتارى ەڭ الدىمەن تريلوگيانىڭ العاشقى كىتابى «قاھار» رومانىنىڭ جارىققا شىققان بويدا قوعامدا ەرەكشە سىلكىنىس تۋعىزعانىنا نازار اۋدارتتى. جازۋشى, عالىم قۇنىپيا الپىسباي ۇلى «كوشپەندىلەر» اۆتورىنىڭ قاجىرلى قايراتىمەن, تەرەڭ بىلىمىمەن قول جەتكىزگەن تابىسى حالىقتىڭ رۋحىن كوتەردى», – دەدى. «بۇل رومان كوپشىلىك ورتاسىندا زور سىلكىنىس تۋعىزدى. ويتكەنى, مۇنىڭ الدىندا ءدال وسى تاقىرىپقا قالام تارتۋعا ەشكىمنىڭ ءداتى بارماعان ەدى. ول بەكماحانوۆتىڭ 25 جىلعا سوتتالعان تۇسى بولاتىن. ال, ەسەنبەرلين وسى تاقىرىپقا بارىپ, جاقسى ناتيجە شىعاردى. العاشقى كىتابى قانشا تيراجبەن شىقسا دا, ءوتىپ كەتىپ جاتتى. كىتاپحانالاردا, ءدۇكەندەردە سامساپ تۇرمايتىن. «قاھار» قويشى مەن ەگىنشىنىڭ قونىشىندا, ستۋدەنتتەردىڭ قولتىعىندا جۇرگەن كىتاپ بولعانىن كوزىمىز كوردى. وسى كىتاپ ارقىلى تاريحقا دەگەن كوزقاراسىمىز وزگەردى. بۇل كىتاپ «قازاق تاريحى 1917 جىلدان باستالادى» دەگەن قاعيداعا توسقاۋىل قويىپ, ۇلتتىق رۋحتى وياتۋعا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى», دەدى ول.
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قويشىعارا سالعارا ۇلى «قاھار» شىققان كەزدە كىتاپتى ءوزى وقىپ كورگەن سوڭ دۇكەننەن ون كىتاپ ساتىپ الىپ دوستارىنا تاراتىپ بەرگەنىن ايتتى. «بۇل كىتاپ ەرەكشە قوزعالىس تۋعىزدى. كوكەيىمىزدە «ءبىز كىمبىز» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەي باستادىق. وسى كىتاپتىڭ اسەرىمەن العاش دۇكەنباي «وتىراردىڭ كۇيرەۋىن» جازدى. سوسىن ءابىشتىڭ «ۇركەرى» شىقتى. قابدەشتىڭ «سوڭعى كوش» رومانى وقىرماندارىن تاۋىپ جاتتى», دەگەن قالامگەر سول ۋاقىتتا ءوزىنىڭ دە ىشتەي دايىندالا باستاعانىن, بىراق قالاي جازام, وقىرمانعا قالاي ۇسىنام دەگەندى كوپ ويلانعانىن ايتتى.
ال اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ جازۋشىنىڭ تاريحي شىعارماسى وقىرمانعا وي سالۋىمەن, ەموتسيالىق تۇرعىدان اسەر ەتۋىمەن كۇشتى ەكەنىن جەتكىزدى. «كەز كەلگەن تاريحي شىعارما تاريحتىڭ كوشىرمەسى ەمەس. ەشۋاقىتتا دا كوشىرمە بولا المايدى. بىراق جازۋشىنىڭ مىندەتى دە ول ەمەس. ونىڭ مىندەتى – وقىرمانعا سول ءداۋىر, ادام تۋرالى وي سالۋ, ەموتسيالىق تۇرعىدان اسەر ەتۋ. بۇل جاعىنان كەلگەندە ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «قاھارى» ءالى دە وقىلاتىن دۇنيەلەردىڭ قاتارىندا. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويى جاقىنداپ كەلەدى. دەمەك, جازۋشىنىڭ شىعارمالارى قايتادان جاڭعىرادى», دەدى اكادەميك.
ەسەنبەرلين روماندارىنىڭ ساپاسىنا قاتىستى جازۋشى, تاياۋدا عانا مەملەكەتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانعان قاجىعالي مۇحامبەتقالي ۇلى ورىندى ءۋاج ايتتى. «ىلەكەڭ تاريحي تاقىرىپتى كوتەرۋ ارقىلى ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەردى. تەك تاريحي تاقىرىپقا جازعانىنا ەمەس, ۇلتتىڭ ساناسىنا ىقپال ەتكەنىنە دە نازار اۋدارۋ كەرەك. ونىڭ ۇلكەن ەرلىگى – تەز ارادا كوپ شىعارما جازۋىندا. راس, العاشقى جازىلعان «قاھار» كوركەمدىك دەڭگەيى جوعارى رومان. ودان كەيىنگى «الماس قىلىش», «جانتالاستىڭ» كوركەمدىك ساپاسى تومەندەۋ. بىراق, بۇل ىلەكەڭنىڭ وسالدىعى ەمەس. جينالعان دەرەكتەر وقىرمانعا تەزىرەك جول تارتۋى كەرەك بولاتىن. تاعى ءبىر نارسە, جازۋشىنىڭ باعى جانۋى ءۇشىن ونىڭ زامانى دا تۋى كەرەك. بۇل جاعىنان العاندا ەسەنبەرلين باقىتتى جازۋشى», دەدى ول. ءوز كەزەگىندە سەناتور جابال ەرعاليەۆ جازۋشىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ ءوتۋ تۋرالى ۇسىنىس پارلامەنت تاراپىنان جاسالعانىن باياندادى. سوعان سايكەس بۇگىندە جازۋشى دۇنيەگە كەلگەن كوكشەتاۋ وڭىرىندە دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن مالىمدەدى. ونىڭ ىشىندە جازۋشىنىڭ تۋعان جەرى اتباسار قالاسىندا تاريحي-مادەني شارالار ۇيىمداستىرۋ قولعا الىناتىنىن دا ايتتى. «اتباسارعا تەك ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ تۋعان جەرى دەپ قاراماۋ كەرەك. ول جەردە تۇتاستاي تاريح بار. كەنەسارىنىڭ جۇرگەن ءىزى سايراپ جاتىر», دەدى سەناتور.
دوڭگەلەك ۇستەلدە ەسەنبەرلين تۋرالى كىتاپ جازعان, جازۋشىنى زەرتتەپ جۇرگەن ساناۋلى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى امانگەلدى قاشقىنباەۆ حان كەنە تۋرالى ومبى, قىزىلجار مۇراعاتتارىنان دەرەك جيناۋعا ءى.ەسەنبەرلينگە د.قوناەۆتىڭ تاپسىرىس بەرگەنىن ءنايلا بەكماحانوۆانىڭ كىتابىنان كەزدەستىرگەنىن ايتتى. وندا جينالعان ماتەريالداردىڭ ارقايسىسى ءۇش دانا ەتىپ كوشىرىلىپ, ەكەۋى قوناەۆقا بەرىلەتىنى تۋرالى ايتىلىپتى. سول كىتاپتا ەسەنبەرلين مەن بەكماحانوۆتىڭ بىرگە جۇمىس ىستەگەنى دە باياندالادى ەكەن.
جالپى, باسقوسۋدا كوپ مالىمەتتەر ايتىلدى. كەڭەس ءداۋىرىنىڭ جىلىمىق كەزەڭىندە ۇلت ساناسىن وياتقان تريلوگيانىڭ قۇندىلىعى دارىپتەلدى. ونىڭ بۇگىنگى كۇنى دە وزەكتىلىگىن جوعالتپاعانى, بولاشاقتا دا جوعالتپايتىنى تىلگە تيەك ەتىلدى.
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.