ءبىرىنشى كەزەكتە – حالىق قامى

كۇن تارتىبىندەگى العاشقى ما­سەلە بويىنشا ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ باس­قارماسىنىڭ باسشىسى ەرلان ەسقا­راەۆ ارنايى بايانداما جاسادى. ءسوز بارى­سىندا 2024 جىلعا قالالىق بيۋدجەت شىعىستارى 19,6 ملرد تەڭگەگە وسەتىنى ايتىلدى.

باسقارما باسشىسىنىڭ مالىم­دەۋىنشە, قالا بيۋدجەتىن ناقتىلاۋ قازاقستاننىڭ بيۋدجەت كودەكسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس جۇرگىزىلەدى. بۇعان دەيىن قازىناعا قاتىستى ۇسىنىلعان وزگەرىستەر, قوعامدىق كەڭەس پەن ءماسلي­حا­ت­تىڭ كوميسسيالارىندا جان-جاقتى قا­رالعان. سوندىقتان بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى با­عىتتارىنا توقتالعان بايانداماشى ونىڭ كولەمىن 30 ملرد تەڭگەگە قوسىمشا ۇل­عاي­تۋ كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىستى جەتكىزدى.

قوماقتى قاراجات 17 ملرد تەڭگە – وزىندىك كىرىستەر جوسپارىن ۇلعايتۋ, 2,8 ملرد تەڭگە – رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ قارجىسى, 9,5 ملرد تەڭگە تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىنا وبليگاتسيالىق قارىزدار ەسەبىنەن تولماق. باسقارما باسشىسى بيۋدجەتتىڭ شىعىستارىن جوس­پارلاۋ بارىسىندا ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشەتىن شىعىندارىنا باسىمدىق بەرىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. تارقاتىپ ايتساق, 8 ەلدى مەكەندە گاز جۇيەلەرىنىڭ قۇرىلىسىنا – 4,3 ملرد تەڭگە, جەر تەلىمدەرىن مەملەكەتتىك قاجەتتىلىككە الۋعا – 4,5 ملرد تەڭگە, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىنە – 1,2 ملرد تەڭگە, جولداردى كۇردەلى جانە ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارىنا – 3,2 ملرد تەڭگە, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن سۋبسيديالاۋعا – 676 ملن تەڭگە, الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا 636 پاتەر ساتىپ الۋعا – 3,6 ملرد تەڭگە, 12 كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردى كۇردەلى جوندەۋگە – 1,3 ملرد تەڭگە, 13 كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيدەگى 24 ءليفتىنى اۋىستىرۋعا – 367 ملن تەڭگە, تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتتارىن بەرۋگە – 300 ملن تەڭگە, الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىنا – 885,4 ملن تەڭگە, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم جۇيەلەرىنىڭ قۇرىلىسىنا قوسىمشا – 2,4 ملرد تەڭگە, سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيە­سىن دامىتۋعا – 340,5 ملن تەڭگە, كولىك ينفرا­قۇ­رى­لىمىن دامىتۋعا – 3,9 ملرد تەڭگە, ين­دۋس­­تريالىق ايماق­تاردىڭ ينجەنەرلىك جۇيە­­لەرىنىڭ قۇرىلىسىنا – 1,1 ملرد تەڭگە.

سونىمەن, جالپى بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ ناتيجەسىندە قالا قازىناسىنىڭ قارجى كولەمى قازىرگى 735 ملرد تەڭگەدەن 764 ملرد تەڭگەگە دەيىن ارتاتىن بولدى. ياعني 30 ملرد تەڭگە ءوسىم كۇتىلىپ وتىر.

«شىمكەنت 2018 جىلى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مارتەبەسىن العان كەزدە ونىڭ بيۋدجەتى 146 ملرد تەڭگە ەدى. ونىڭ ىشىندە قالانىڭ وزىندىك كىرىستەرى 72 ملرد تەڭگە نەمەسە بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ 49 پايىزىن قۇراعان ەدى. التى جىلدا مەگاپوليس قازىناسى بىرنەشە ەسەگە ۇلعايدى. ماسەلەن, بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرىنە توقتالاتىن بولساق, 2024 جىلعا قالانىڭ جالپى كىرىس كوزدەرى 678,6 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ول 763,7 ملرد تەڭگە بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ 89 پايىزىن قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە وزىندىك كىرىستەر 404,4 ملرد تەڭگەگە ءوستى. 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا قازىنا كولەمى 62 ملرد تەڭگەگە ارتقان. ال رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەر 274,2 ملرد تەڭگە بولدى. بۇل كورسەتكىش قالانىڭ جىلدان-جىلعا دوتاتسيادان ارىلۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرەدى. قالا ەكونوميكاسىنىڭ كۇشەيۋىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى تاڭدا مەگاپوليس بيۋجەتىنىڭ كولەمى 5 ەسەگە ارتىپ, 763,7 ملرد تەڭگەگە ءوستى. ونىڭ ىشىندە اعىمداعى بيۋدجەت 591,4 ملرد تەڭگە بولسا, دامۋ بيۋدجەتى 172,3 ملرد تەڭگە قۇرايدى», دەدى شاھاردىڭ باس ەكونوميسى ە.ەسقاراەۆ.

سونداي-اق باسقارما باسشىسى ءوز سوزىندە جالپى بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ باسىم بولىگىن, اتاپ ايتقاندا, 384 ملرد تەڭگەنى الەۋمەتتىك سالاعا قاراي ءبولۋ قاراستىرىلعانىن ايتتى. بۇل جالپى بيۋدجەت كولەمىنىڭ 50,3 پايىز ۇلەسىن قۇراپ وتىر. ياعني مەگاپوليس قازىناسىنىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا جۇمسالىپ جاتىر دەگەن ءسوز. ايتالىق, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا – 289,7 ملرد تەڭگە نەمەسە 75,4%, دەنساۋلىق ساقتاۋ cالاسىنا – 18,1ملرد تەڭگە نەمەسە 4,7%, الەۋمەتتىك كومەككە جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا – 40,6 ملرد تەڭگە نەمەسە 10,6%, مادەنيەت, سپورت, تۋريزم جانە اقپاراتتىق كەڭىستىككە – 35,6 ملرد تەڭگە نەمەسە 9,3%.

بۇگىنگى تاڭدا بيۋدجەت شىعىندارىن ازايتۋ بويىنشا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ءتيىستى جۇمىستار قولعا الىنىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە 2024 جىلعا بيۋدجەتتە قارالعان يميدجدىك جانە باسقا دا ماڭىزدى ءىس-شارالار وڭتايلاندىرىلدى. وسىعان سايكەس 831,3 ملن تەڭگە قىسقارتىلىپ, بۇل قوماقتى قاراجات ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك پروبلەماسىن شەشەتىن شىعىندارعا قاراي باعىتتالدى.

كۇن تارتىبىندە قارالعان ەكىنشى ماسەلە بويىنشا شىمكەنت قالاسى قالالىق جايلى ورتانى دامىتۋ باس­قارماسىنىڭ باسشىسى وڭعار ءابىل­حايىر ارنايى بايان­داما جاسادى. سالا جەتەكشىسى ءوز بايانداماسىندا مەگاپوليس اۋماعىن اباتتاندىرۋ بويىنشا اۋماقتاردىڭ كەشەندى جانە ورنىقتى دامۋىنا ىقپال ەتەتىن جۇمىستاردى قولعا الۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. باسقارما باسشىسىنىڭ مالىم­­دەۋىنشە, شاھار قاۋىپسىز, جايلى, ىڭعايلى, ەكولوگيا­لىق تازا ءارى تارتىمدى بولۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى قالالىق ورتا قۇرۋ باعى­­تىنداعى جۇمىستاردىڭ قاعيداسىن بەكىتۋدى ۇسىندى.

كەيىنگى جىلدارى, اسىرەسە شىمكەنت رەسپۋبليكالىق قالا مارتەبەسىن العالى كوگالداندىرۋ, اباتتاندىرۋ باعىتىندا قارقىندى دامىپ كەلەدى. جاڭا شاعىن اۋداندار قۇرىلىپ, وندا كوپتەگەن كوپقاباتتى ءۇيدىڭ سالىنۋىمەن بىرگە سول اۋماقتاردان جاسىل جەلەككە كومكەرىل­گەن ساياباق, گۇلزار دا پايدا بولىپ جاتىر. ايتالىق, شاھارداعى «قىرعى بازاردىڭ» ماڭىنداعى كول ايماعى ءبىر كەزدەرى جوباسى جاسالعانىمەن, سۋى تارتىلىپ, كەنەزەسى كەۋىپ جاتتى. بيىل جوبا قايتا قولعا الىنىپ, ءتيىستى ينجەنەرلىك-قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە كولدىڭ تابانى قايتا سۋعا تولىپ, ناعىز ايدىندى كولگە اينالدى. ودان بولەك, جىبەك جولى داڭعىلى مەن سايرام كوشەسىنىڭ قيىلىسىنداعى اۋماق جابايى ساۋدا نۇكتەسى مەن زاڭسىز سالىنعان ساۋدا قۇرىلىستارىنان كوز اشپايتىن. قازىر ول جەردىڭ ءبارى تازالانىپ, ونىڭ ورنىندا كەرەمەتتەي دەمالىس ايماعى اشىلدى. جان-جاعى جايقالعان تال-تەرەك, ەرەكشە ساۋلەتپەن سالىنعان كىشى ساياباق قالا تۇرعىندارىنىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. وسى سەكىلدى اباتتاندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار بۇگىندە شىمشاھاردا وتە قارقىندى اتقارىلىپ وتىر. ال جوعارىدا اتالعان كورىكتەندىرۋگە بايلانىستى جاڭا قاعيدا شىمكەنتتى ودان سا­يىن جاسىل قالا ەتە تۇسەدى دەگەن سەنىمدى مولايتادى.

سونىمەن, قالالىق ءماسليحاتتا وتكەن ون توعىزىنشى وتىرىستا دەپۋتاتتار كۇن تارتىبىندە قارالعان ماسەلەلەردى ەكشەپ, ءتيىستى شەشىمدەردى قابىلدادى.

ال سەسسيا سوڭىندا قورىتىندى ءسوز سويلەگەن قالا اكىمى عابيت سىزدىقبەكوۆ: «مەگاپوليستىڭ دامۋىنا, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ما­ڭىزدى شەشىمدەر قابىلداندى دەپ وي­لايمىن. بيۋدجەتتىڭ ءاربىر تيىنى ءوز ماقساتىنا ساي ءارى قاراپايىم تۇر­عىن­داردىڭ پايداسى ءۇشىن جۇمسالۋعا ءتيىس. ارينە, شاھاردا شەشىمىن كۇتكەن وزەكتى ماسە­لەلەر ءالى دە بارشىلىق. بىراق دەي تۇرعانمەن سولاردى بىرتىندەپ شەشۋگە ءماسليحات تا, اتقارۋشى بيلىك تە بىرى­گىپ كۇش جۇمساۋ كەرەك. وسى باعىتتا بار­شاڭىزدى تۋعان قالانى كوركەيتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋگە شاقىرامىن», دەدى.