2.قاتارداعى قاھارماندار
ەرتەسىندە وبلىستىق كىتاپحاناعا كەلىپ, ۇلى وتان سوعىسىنا ومبى وڭىرىنەن اتتانعان قازاقتاردى ىزدەۋ جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىردىق. سيرەك قورعا بۇل جولعى تاپسىرىس بەرگەن دۇنيەلەرىمىز ومبى وبلىستىق سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى كەڭەسى شىعارعان «سولداتى پوبەدى», «كنيگا پامياتي» جيناقتارى مەن «ومسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1941-1945 جىلدارداعى تىگىندىلەرى بولدى. مۇقاباسى قىزىل ءتۇستى العاشقى ەڭبەك ۇلكەن-ۇلكەن 7 تومنان تۇرادى ەكەن. بۇلارعا مايدان دالاسىنان امان كەلگەن وتان سولداتتارى ءوز اۋداندارى بويىنشا ورنالاستىرىلىپتى. ال ءتۇسى قارا ەكىنشى جيناق 11 تومدى قۇراپ تۇر. وعان 1418 كۇن مەن تۇنگە سوزىلعان وت كەشۋدە وپات بولعان بوزداقتاردىڭ اتى-جوندەرى تىزىلگەن.
الدىمەن «سولداتى پوبەدى» كوپتومدىعىن قولعا الدىق. كىتاپتىڭ قۇرىلىمى الفاۆيتتىك تىزىمنەن, فوتوسۋرەتتەردەن, سوسىن مايدانگەرلەر تۋرالى ماقالالار مەن ەستەلىكتەردەن تۇرادى ەكەن. 7 تومنىڭ ىشىنەن كۇنى بويى وتىرىپ تاپقانىمىز 3200-گە جۋىق قازاق فاميلياسى مەن ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى تۋرالى جازىلعان 14 ماقالا جانە 28 فوتوسۋرەت بولدى. ال «كنيگا پامياتي» جيناعىنىڭ 11 تومىندا كىلەڭ قازا تاپقان كىسىلەردىڭ اتى-جوندەرى تىزىلگەن. ونى پاراقتاپ شولىپ كورگەنىمىزبەن, قايتىس بولعان اكە-اعالارىمىزدى ساناپ, ەسەبىن شىعارۋعا جۇرەگىمىز داۋالامادى.
العاشقى كىتاپتى اسىقپاي قاراپ وتىرمىز. ولارداعى مايداننان ءتىرى ورالعان اعالارىمىزدىڭ تىزىمدەرى اراسىنداعى شاعىن تۇسىنىكتەمەلەر مەن انىقتامالىقتاردا نەندەي ەرلىك تۇرلەرى, نەندەي تاعدىر يەلەرى جوق دەسەڭىزشى. ءبارى بار. باتىر اتاعىن الماسا دا 5 جاۋىنگەرلىك وردەنى بار قازاق, 20 كۇن اشتىققا شىداپ, اسكەري بولىمىنە كەلىپ قوسىلعان قازاق, تۇتقىنعا ءتۇسىپ قاشىپ شىقسا دا نكۆد-ءنىڭ قاتىگەز شەشىمىمەن كولىماعا ايدالعان قازاق. ەرلىك كورسەتكەندەرگە وتە سيرەك بەرىلەتىن ماراپات – الەكساندر نەۆسكي وردەنىن يەلەنگەن قازاق... ايتا بەرسە تولىپ جاتىر. ءسوزىمىز قۇرعاق بولماس ءۇشىن ەندى ءبىز ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جيناقتاعى جاۋىنگەر قانداستارىمىز تۋرالى جازىلعان شاعىن ماقالالاردى مىسالعا كەلتىرەلىك.
«احمەت القايداروۆ الدىمەن 5-ءشى اتتى اسكەر پولكى قۇرامىندا ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاسقا قاتىسىپ, كالينين قالاسىن ازات ەتۋگە اتسالىسقان, – دەپ جازىپتى «سولداتى پوبەدى» كىتابىنىڭ 5-ءشى تومىنداعى ماتەريالدا. – بىردە كەزەكتى شابۋىل ساتسىزدىككە ۇشىراپ, كاۆالەريستەر قارسىلاستارىنىڭ پۋلەمەتى وعىنىڭ استىندا قالادى. ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرايدى. سوندا احمەت ۋاق ۇلىنىڭ اتى وماقاسا قۇلاپ, ءوزى قاتتى جارالانادى. جاۋىنگەردى سانباتتا ەمدەگەن سوڭ 108-ءشى اتقىشتار پولكىنا جىبەرەدى. ول مۇندا 1942 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن بارلاۋشى بولىپ قىزمەت ەتەدى. بۇدان سوڭ مايداننىڭ بۇرالاڭ ءومىرى احمەت ۋاق ۇلىن 69-شى اتقىشتار پولكىنىڭ كولىك جۇرگىزۋشىسى ەتەدى. ۆيتەبسك تۇبىندەگى جان الىپ, جان بەرىسىپ جاتقان شايقاستا العى شەپتەگى اسكەرلەرگە وق-ءدارى مەن ازىق-ت ۇلىكتى توقتاۋسىز تاسىپ, مۇنىمەن قوسا جارالانعانداردى قاۋىپسىز جەرگە جەتكىزىپ, كوزسىز ەرلىك كورسەتكەنى ءۇشىن قاتارداعى جاۋىنگەر ول «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى.
ودان سوڭ احمەت القايداروۆتىڭ ۇقىپتىلىعى مەن تىندىرىلىمدىلىعى ەسكەرىلىپ, وعان سەرجانت اتاعى بەرىلەدى دە بارلاۋ بولىمشەسىنىڭ كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى. اسكەري تاپسىرمالاردى ورىنداۋ كەزىندە ول ءوز جىگىتتەرىمەن تالاي ەرلىكتەر كورسەتەدى. سونداي باتىل ارەكەتتەرى ەسكەرىلىپ, ۆيتەبسك وڭىرىندەگى شايقاستا كورسەتكەن ەرلىكتەرىنە بايلانىستى ول ءىىى دارەجەلى داڭق وردەنىمەن ماراپاتتالادى. سودان ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن بەلورۋسسياداعى پوگرەبەنكا جانە شيلوۆكا سەلولارىن جاۋدان ازات ەتۋگە قاتىسقان جانە كەڭەس اسكەرلەرىنە اسا قاجەت №1700-ءشى بيىكتىكتى باعىندىرعان ەرلىگىنە وراي اعا سەرجانت احمەت القايداروۆ ءى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىنە يە بولادى.
1945 جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا قىزىل ارميا بولىمدەرى كەنيگسبەرگ قالاسىن الۋ جونىندەگى شابۋىلعا دايىندالادى. وسى شايقاسقا 65-ءشى اتقىشتار كورپۋسىنىڭ جاساعى قۇرامىنداعى اعا سەرجانت احمەت ۋاق ۇلى باسقاراتىن بولىمشەنىڭ بارلاۋشىلارى دا قاتىسادى. شابۋىل كەزىندە ول ءوزىن بارىنشا بىلىكتى دە العىر قابىلەت يەسى رەتىندە كورسەتە بىلەدى. وعان ەرجۇرەك قازاقتىڭ سودان كوپ كەشىكپەي قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالۋى انىق دالەل بولا الادى.
احمەت ۋاق ۇلى فاشيستىك گەرمانيا جەڭىلىپ, تىزە بۇككەننەن كەيىن 1945 جىلعى تامىزدا قيىر شىعىستاعى جاپونيانىڭ كۆانتۋن ارمياسىمەن بولعان ۇرىستا دا باتىرلىعىمەن تانىلادى. ونداعى جانقيارلىق ەرلىگى ءۇشىن وعان ەكىنشى مارتە قىزىل جۇلدىز وردەنى بەرىلەدى. اسكەر قاتارىنان بوساردا ونى تاعى ءبىر ناگرادا ىزدەپ كەلىپ تابادى. سويتسە ول 1944 جىلعى ۇرىستاردا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن بەرىلگەن ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنى ەكەن. وسىلايشا قايسار قازاق ومبى وڭىرىندەگى ءوزى تۋعان تاۆريا اۋدانىنا 5 بىردەي جاۋىنگەرلىك وردەنمەن ورالادى. ول ەلگە كەلگەن سوڭ دا ءوزىنىڭ ۇستامدى, بيازى جانە ەڭبەكتەگى تاباندى قاسيەتىمەن ايرىقشالانىپ, قۇرمەتكە بولەنەدى. ەكى ۇل, ەكى قىز ءوسىرىپ تاربيەلەيدى. ءسويتىپ, ول بالالارى ءۇشىن, اۋىلداستارى ءۇشىن ۇلگىلى اكە, ابىرويى بيىك ەل اعاسى بولدى».
...وسى ارادا مىناداي جاعدايدى بايانداي كەتەلىك. ءتۇس قايتا كىتاپحاناعا ءبىزدى ىزدەپ ومبى ۇكىمەتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى نۇربول ءالجانوۆ كەلدى. ول الدىمىزدا جاتقان جيناقتاعى احمەت القايداروۆ تۋرالى جازىلعان «جاۋىنگەرلىك 5 وردەننىڭ يەسى» اتتى ماقالانىڭ كسەروعا تۇسىرىلگەن نۇسقاسىن كورىپ تۇرىپ, قاتتى ويعا كەتتى. ءبىر مەزەتتە: «وسىنداي نارسەنى ءوز كەزىندە بىلسەك, ەسكەرسەك قوي. «جازىپ, جيناستىرىپ جۇرىڭدەر», – دەگەن دە ەشكىم بولمادى-اۋ... ەندى, مىنە, قاراشى» – دەپ كۇرسىندى. «نە بولدى؟ ولاي دەۋىڭىزگە نە سەبەپ؟» – دەپ سۇرادىق ەشتەڭەگە تۇسىنبەگەن ءبىز. «وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن, – دەدى نۇربول, – ءبىز اۋىلىمىزداعى 8 جاۋىنگەرلىك وردەنى بار اعايدى جەرلەگەن ەدىك. ول كەزدە مەن كەڭشار ديرەكتورى بولاتىنمىن. مارقۇمنىڭ اتى-ءجونىن ۇمىتىپ تۇرعانىمدى قاراڭىزشى... ەسىمە ءتۇسىرەمىن. تۇسىرۋگە ءتيىسپىن. سول كەزدە سىزگە مىندەتتى تۇردە حابارلاسامىن. جاراي ما؟». «8 وردەنى بولعان دەيسىز بە؟ زناچوك, مەدال ەمەس... 8 جاۋىنگەرلىك وردەن! كەرەمەت قوي بۇل؟! – دەدىك اڭگىمە يەسىنە. – قازاق پا ەدى ءوزى؟» «ءيا, قازاق. سودان سوڭ عوي ايتىپ تۇرعانىم».
مىنە, مۇندا, ومبى وڭىرىندە وسىنداي مارقاسقا اعالارىمىز بولعان. ەرلىك جاسادىم, وسىنداي ماراپاتتاردىڭ يەسىمىن دەمەي, قاراپايىم تىرلىكپەن عۇمىر كەشكەن. ءسويتىپ اسپاي-تاسپاي, بارىنە دە شۇكىر, تاۋبە دەپ ۇندەمەي ومىردەن وتكەن.
ءجا-ءا... ەندى باسقا ءبىر تاعدىر يەسى تۋرالى تاپقان دەرەگىمىزدى باياندايىق. ءسوز ەتىپ وتىرعان جيناقتىڭ 6-شى تومىنداعى قاتارداعى جاۋىنگەر توقجىگىت سەيسەنباەۆتىڭ باسىنان كەشكەنى سوعىستىڭ نە ەكەنىن كوز الدىڭا ەلەستەتىپ, ەش بوياماسىز كورسەتەدى.
ول اسكەرگە ومبى وڭىرىندەگى بايدالى اۋىلىنان 1942 جىلى شاقىرىلادى. الدىمەن ونى بىرنەشە اي بويى ۇرلەمەلى رەزينا كامەرالارىنان قۇراستىرىلاتىن پونتون كوپىر جۇمىسشىسىنا دايىندايدى. سوسىن وق-ءدارى شىعاراتىن اسكەري زاۋىتقا جىبەرەدى. ءبىر كۇنى كۇتپەگەن جەردەن اۋىلىنا قايتارادى. بىراق 1943 جىلى ونى قايتادان مايدانعا شاقىرادى. بۇل جولى ول مىنگەن پويىز كۋرسك ءيىنى ماڭىنداعى ەلەتسك قالاشىعىنا قاراي بەت الادى. ولار وفيتسەرلەر مەن جاۋىنگەرلەردى قوسا ەسەپتەگەندە بارلىعى 800 ادام ەدى. كەشكە جاقىن ەشەلوندى نەمىس اۆياتسياسى بومبالاپ, قىزىل اسكەرلەردىڭ جان-جاققا بىتىراي قاشۋىنا تۋرا كەلەدى. امان قالعاندارى قاس قارايا ءبىر جەرگە جينالادى دا ەلەتسك قالاشىعىن جاياۋ-جالپى بەتكە الادى. وسىلايشا جاۋىنگەرلەر اشتىق پەن سۋىققا مويىماي, 20 كۇندەي باتىسقا قاراي جىلجۋمەن بولادى. نەبارى ءۇش كۇنگە عانا شاقتالعان پاەك باياعىدا تاۋسىلعان-تىن. ازىق-ت ۇلىك الاتىن جەر جوق. جول بويى كەزىككەن دەرەۆنيالاردىڭ بارلىعى ورتەنىپ كەتكەن. سولاي بولسا دا اشىققان جاۋىنگەرلەر الگى جەرلەردىڭ توڭىرەگىنەن تاماق ىزدەيدى. «ولمەگەنگە ءولى بالىق», دەگەندەي كەيدە ونداعى جەرتولەلەردەن تاماققا تالعاجۋ ەتەرلىك بىردەڭەلەر تابىلىپ قالاتىن. الايدا كوپ ۇزاماي مۇنداي ەلدى مەكەندەر دە كەزىكپەيتىن بولدى. اشتىق باستالدى. سول كەزدە امالسىزدان مىسىق ەتىن جەگەندەر دە كەزدەسىپ قالىپ ءجۇردى. ادامدار ارىپ-اشقاندا, ەڭ ءبىرىنشى جاۋ – جاۋ ەمەس, كادىمگى بيت بولادى ەكەن. ۇستەرىنە كيىم اتاۋلىدان تەك گيمناستەركا عانا ىلگەن سولداتتار ازىپ, ارىقتاعان سايىن, بيت-سىركە كوبەيىپ, ۇلكەيە بەردى.
الدىڭعى شەپكە جەتكەن كۇنى ولارعا ءۇش كۇن دەمالىس بەرىلىپ, ءجيى-ءجيى تاماقتاندىرىلدى. جاڭا كيىمدەر ۇلەستىرىلىپ, مونشاعا ءتۇسىرىلدى. وسىدان كەيىن توقجىگىت سەيسەنباەۆتى ەكىنشى بەلارۋس مايدانىنداعى مارشال ك.ك.روكوسسوۆسكيدىڭ قاراماعىنداعى 65-ءشى ارميانىڭ 115-ءشى اتقىشتار باتالونىنا جونەلتتى. «بۇل ماۋسىم ايى بولاتىن. ءبىز شابۋىل باستالعان كەزدە نەمىس ترانشەيالارىنا باسىپ كىرىپ, فاشيستەردى تۇقىرتىپ تاستادىق. جاۋ توپ-توبىمەن بەرىلىپ جاتتى. وسى شايقاستا وڭ يىعىمنان جارالاندىم. بولىمشە كومانديرى مەنى مەدسانباتقا جىبەردى. وندا ءۇش اي جاتتىم», – دەيدى مايدانگەر ءوز ەستەلىگىندە.
كەيىن ول قايتادان قاتارعا قوسىلىپ, كوپتەگەن شايقاستارعا قاتىسادى. گومەلگە دەيىن جەتىپ, دنەپردەن ءوتۋ شايقاسىنا قاتىساتىن اسكەرلەر ساپىنىڭ قاتارىندا بولادى. قازاننىڭ قارا سۋىعىندا مۇز ەندى عانا قاتا باستاعان ەدى. شايقاس باستالعاندا قابىرشىق مۇزدار ادامداردى كوتەرە المادى. سوندىقتان جاۋىنگەرلەر وزدەرىنە تيەسىلى گراناتتار مەن اۆتوماتتارىن توبەلەرىنە قويىپ, سۋىق سۋدى جالداپ وتۋگە ءماجبۇر بولدى. قارسى بەتكە جەتكەننەن كەيىن جاعالاۋداعى جىرالارعا تاس بەكىنىپ الدى. تاڭعا جۋىق نەمىس تانكىلەرى قىزىل ارميا بولىمدەرىنە قاراي بەتتەدى. قولدا ارتىق وق-ءدارى جوق. سودان بۇلار جاۋ 100 مەتر جەرگە جاقىنداعاندا عانا اتۋعا ءماجبۇر بولدى. ناتيجەسىندە 60-قا جۋىق ءفاشيستى جايراتىپ, 5-6 تانكىنىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرادى. وسى شايقاستا توقجىگىت سەيسەنباەۆ سول اياعىنىڭ تىزەدەن تومەن جەرىنەن جارالانادى. ەكى اپتاعا جۋىق مەدسانباتتا بولىپ, كەيىن جارانىڭ ورنى جازىلعانشا شتابتى كۇزەتەدى. «بىزدە باتانوۆ ەسىمدى نوعاي كاپيتان بولدى. ول اعا دارىگەر ەدى. بىردە مەنەن: «قازاقسىڭ با؟» دەپ سۇرادى. مەن: «ءيا», دەپ جاۋاپ بەردىم. وسىدان كەيىن ول ماعان ءىش تارتا قاراپ, گوسپيتالعا سانيتار ەتىپ قويدى. 1945 جىلى پولشا مەن گەرمانيانىڭ سولتۇستىك جاعىنا جەتتىك. گدانسك جانە دانتسيگ قالالارىن قورشاۋعا الدىق. ۆيسلانىڭ وڭ جاعىندا تۇرعان ەدىك. سول جاعىمىزدا ۇلكەن زاۋىت بار-تىن. ءبىر كۇنى سول جەردەن وق اتىلا باستادى. قاسىمدا وتىرعان جاۋىنگەر مەرت بولدى, ال مەن ءتىرى قالدىم. كوپ ۇزاماي سوعىس اياقتالدى. 1945 جىلى ەكىنشى كەزەكپەن ۇيگە قايتتىم» – دەپ اياقتايدى ءوزىنىڭ ەستەلىگىن ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنى مەن «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى توقجىگىت سەيسەنباەۆ.
جيناقتاعى قازاقتارعا قاتىستى وسىنداي ماقالا, ەستەلىك, انىقتاما حابارلار ونشا كوپ تە ەمەس, از دا ەمەس. بىراق ايتەۋىر بار. بۇل جەردە ولاردى تىرنەكتەپ وتىرىپ جينايتىن تاباندىلىق قانا كەرەك. ىزدەگەن نارسەمىزدىڭ سوندا عانا مولايىپ, مازمۇنى ارتاتىنى انىق. وسىنداي ۇستانىممەن ءوزىمىزدى ءوزىمىز قامشىلاپ جۇمىس ىستەپ وتىرعانىمىزدا, قاسىمىزعا جاسى جەتپىستىڭ مول ىشىنە كىرگەن اقساقال كەلىپ ءتىل قاتتى.
– ءۇش كۇن بولدى. وقۋ زالىندا ورنىڭنان تاپجىلماي وتىراسىڭ دا قوياسىڭ. الدىڭداعى كىلەڭ سوعىس تاقىرىبىنا قاتىستى كىتاپتار. نە ىزدەپ وتىرسىڭ قاراعىم؟
ءبىز ءجونىمىزدى ايتتىق. اقساقال ءمان-جايدى ۇققاننان كەيىن ءوزىن تانىستىرىپ, جوعارىداعى تاقىرىپقا بايلانىستى كورگەن-بىلگەنىن ورتاعا سالا باستادى.
– ەسىمىم امانگەلدى, – دەدى قاريا. – اكەم بالتا 1941 جىلى سوعىسقا اتتانعاندا التى ايلىق ىشتەگى بالا ەكەنمىن. مەن دۇنيەگە كەلگەندە ۇلكەندەر: «كوكەسى مايداننان ەسەن-ساۋ كەلسىن», – دەپ اتىمدى امانگەلدى قويىپتى. بىراق قايران اكە باتىستاعى قان قاساپتان قايتپادى. جەتىم ءوسىپ ءجۇرىپ, جەتىلگەن جايىمىز بار.
– سوندا ءوزىڭىز ومبىنىڭ قاي جەرىنەن بولاسىز؟
– ازوۆ اۋدانىنان.
– ونداعى سوعىسقا كەتكەن قازاقتار تۋرالى ەستىپ-بىلگەنىڭىز بار ما؟
– بار. سەبەبى, مەن جاس كەزىمنەن سونداعى قازاق اۋىلدارىنىڭ باس كوتەرەر جىگىتتەرىنىڭ ءبىرى بولدىم. ەسەيە كەلە اقساقالداردىڭ وتىنىشىمەن كەشەگى قان مايداندا حابارسىز كەتكەن اكە-اعالارىمىزدىڭ اتى-ءجونىن انىقتاۋمەن شۇعىلداندىم. ول جەڭىستىڭ 20, 30, 40 جىلدىق مەرەكەلەرىنىڭ كەزى ەدى. مۇراعاتتاعى قۇجاتتاردان سونداعى بىلگەنىم, 1941-1945 جىلدارعى ۇلى وتان سوعىسىنا ازوۆ اۋدانىنان 990 قازاق اتتانعان. سولاردىڭ ىشىنەن ەلگە تەك 388 قانداسىمىز عانا قايتىپ كەلگەن. قالعان 602 بوزداقتىڭ سۇيەگى مايدان دالاسىندا قالعان.
– ول كەزدەرى ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان اۋداندا ءبىزدىڭ قانداستارىمىز سونشالىقتى كوپ بولعان با ەدى؟
– ءيا, سوعىسقا دەيىن ازوۆ اۋدانىنداعى 3 وكرۋگ: №4 كيروۆ, №5 قىزىلجار, №7 بۋدەننىي سەلولىق كەڭەستەرى تازا قازاق ەلدى مەكەندەرى بولاتىن. 1941 جىلعى كۇزدە عوي, ەدىل بويىنان كوشىرىلگەن نەمىستەردى مۇندا اكەلىپ قاپتاتىپ جىبەرگەنى.
امانگەلدى توقسانباەۆ اقساقالمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ, ول كىسىگە الدىمىزداعى ءوزىمىز وقىپ, تانىسىپ وتىرعان «اۋىل بايتۇياق (بايدالى): پروشلوە ي ناستوياششەە» دەگەن كىتاپتى كورسەتتىك. وسى ەڭبەكتىڭ 62-ءشى بەتىندە كىلەڭ قازاقتار تۇراتىن شاعىن ەلدى مەكەننەن ۇلى وتان سوعىسىنا 126 قانداسىمىز اتتانعان ەكەن. سولاردان تۋعان اۋىلىنا تەك 44 ادام عانا ءتىرى كەلگەن. قالعان 84-ءى وققا ۇشقان نەمەسە حابارسىز كەتكەن.
كىتاپحاناداعى تاپسىرىس بەرگەن ەڭبەكتەر مەن انىقتامالىقتاردى قاراپ بولعاننان كەيىن «ومسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1941-1945 جىلدارداعى تىگىندىسىن اقتارۋعا كىرىستىك. ول ۋاقىتتاعى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستى دۇنيەلەر مايدانداعى جاڭالىقتار مەن تىلداعى جۇمىستارعا بايلانىستى بەرىلىپ تۇرعان ەكەن. سولاردان ءبىز ءوزىمىز ىزدەگەن تاقىرىبىمىزعا قاجەت-اۋ دەگەن ونشاقتى ماتەريال تاۋىپ, كسەروعا ءتۇسىرىپ الدىق. ەندى سونىڭ ءبىر-ەكەۋىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنايىق.
گازەتتىڭ سوعىس جىلدارىنداعى ءنومىرلەرىندە «ومبىلىقتار – مايداندا» اتتى ايدار ورىن تەۋىپتى. ءبىرىنشى بەتكە بەرىلەتىن وندا فوتوسۋرەت پەن شاعىن ءماتىن ورنالاستىرىلاتىن بولعان. مىنە, 1943 جىلعى 11 شىلدەدەگى جارىق كورگەن سونداي توپتامانىڭ بىرىندە ەكى قىزىل اسكەر سۋرەتى تۇر. ونىڭ استىنداعى ءسويلەمدەردە: «جاۋىنگەر دوستار. ەكەۋى دە قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالعان. ولار (سولدان وڭعا قاراي) – قازاق, گۆارديا قىزىل اسكەرى س.تولەباەۆ, كوممۋنيست, ومبى وبلىسىنىڭ سارگات اۋدانىنداعى «كراسنىي كازاح» كولحوزىنىڭ بۇرىنعى كولحوزشىسى (10 نەمىستىڭ كوزىن جويعان) جانە گۆارديا سەرجانتى د.سولداتەنكو, ۋكراين, كوممۋنيست, ومبى وبلىسىنىڭ پولتاۆا اۋدانىنداعى «ۋكراينا» اۋىلشارۋاشىلىق ارتەلىنىڭ بۇرىنعى كولحوزشىسى (13 نەمىستىڭ كوزىن جويعان). سۋرەتتى تۇسىرگەن پ.مەلەنتەۆ», – دەپ جازىلعان. فوتونى قاراپ تۇرساق, سول كەزدە بۇل جاۋىنگەرلەر 19-20-داعى جاس جىگىتتەر سياقتى. «سوعىستان امان قايتتى ما ەكەن؟ ەلدەرىنە كەلسە, قازىر بار ما؟» – دەيسىڭ ىشتەي.
ەندى گازەتتىڭ تىلداعى تىرشىلىك تۋرالى بەرگەن توپتامالارىنىڭ اراسىنان ءوزىمىزدىڭ قانداستارىمىزدىڭ ەڭبەگىن باعالاپ, ءوڭىر جۇرتشىلىعىنا ۇلگى ەتكەن «شارباقكول اۋدانىنىڭ كولحوزدارىنداعى پاتريوتتىق ۇمتىلىس» اتتى ماقالاعا توقتالايىق. 1943 جىلدىڭ 8 قاڭتارىندا جارىق كورگەن بۇل ماتەريال: «اۋدان ەڭبەكشىلەرى «ومبى كولحوزشىسى» تانك كولونناسىنا قاراجات جيناۋعا زور ىنتامەن كىرىسۋدە, – دەپ باستالادى. – ماسەلەن مەملەكەتتىك بانكتىڭ بولىمشەسىنە 7 قاڭتاردا 1 ميلليون 200 مىڭ سوم اقشا ءتۇستى. قارجى جيناۋ جالعاسۋدا. بۇل باستاماعا كولحوز باسشىلارى ەرەكشە ۇلگىلىلىك تانىتۋدا. قاراتال سەلولىق كەڭەسى (توراعاسى يسين جولداس) 300 مىڭنان استام سوم جينادى. وسى تانك كولونناسىن جاساۋعا 9 كولحوز توراعاسى 107 مىڭ سوم قوستى. ايتالىق, «ەكپىندى» كولحوزىنىڭ توراعاسى سۇلەيمەنوۆ جولداس 15 مىڭ سوم, «سەرپ ي مولوت» كولحوزىنىڭ توراعاسى مىرزابولاتوۆ جولداس 16 مىڭ سوم, «ناتسمەن, ۆپەرەد!» كولحوزىنىڭ توراعاسى سمايىلوۆ جولداس 12 مىڭ سوم بەردى.
ءبىرىنشى ماي سەلولىق كەڭەسى (توراعاسى ۋرۋزماەۆ جولداس) تانك كولونناسىنا 400 مىڭ سوم جيناعان. «قىزىل جول» اۋىل شارۋاشىلىعى ارتەلىندە ۇلى مايدانعا كەتكەن 80 جاستاعى كولحوزشى ساتانوۆ جولداس تانك قۇرىلىسىنا 3.000 سومدى اقشالاي تاپسىردى. ال مايدانعا قوس بىردەي ۇلىن اتتاندىرعان بەكزانوۆ جولداس 5.000 سوم, كالينين اتىنداعى كولحوزدىڭ مالشىسى سارسەنوۆ جولداس 10.000 سوم قوستى. سامار سەلولىق كەڭەسىنىڭ كولحوز توراعالارى 100 مىڭ سوم جينادى. «جاڭا تۇرمىس» جانە «كىشى بورانكول» كولحوزدارىنىڭ توراعالارى ءاۋتالىپوۆ پەن رايسوۆ جولداستار 16,5 مىڭ سوم, «ۇلكەن بورانكول» كولحوزىنىڭ ءتوراعاسى ۇلتاقوۆ جولداس 15 مىڭ سوم بەردى».
وسى ماقالانىڭ ءور جاعىندا «كوبەگەنوۆ جولداس تانك قۇرىلىسىنا 206.000 سوم قوستى» دەگەن تاقىرىپپەن تەلەگرافتىق ستيلدەگى جۇگىرتپە جول تۇر. وندا: «ودەسسا سەلوسى, 7 قاڭتار. (تەلەفونمەن). ل.م.كاگانوۆيچ اتىنداعى كولحوزدىڭ توراعاسى قوجاحمەت كوبەگەنوۆ ءوزىنىڭ جەكە جيناعان قارجىسىنان «ومبى كولحوزشىسى» تانك كولونناسى قۇرىلىسىنا 206.000 سوم جانە 50 پۇت ۇن قوستى», – دەپ جازىلعان.
جوعارىداعى حابارلاردىڭ ىشىنەن كوپتەگەن قازاق فاميليالارىن كورىپ وتىرعان شىعارسىزدار قۇرمەتتى, وقىرماندار. «بۇل ادامدار كىمدەر, قاي جەردە جۇمىس ىستەگەن, كەيىنگى تاعدىرلارى قالاي بولعان؟» – دەگەن ويمەن ولاردىڭ ءومىرباياندارىن تابۋعا دا ارەكەت جاسادىق. وسىنداي تالپىنىستىڭ ناتيجەسىندە «ومسكي كراەۆەدچەسكي سپراۆوچنيك» جيناعىنان قوجاحمەت كوبەگەنوۆ پەن يمانمالىك سۇلەيمەنوۆتى تاپتىق. قوجاحمەت اتامىز 1890 جىلداردىڭ اياعىندا ومىرگە كەلگەن ەكەن. 1930 جىلدارى ارتەل شارۋاشىلىعى قۇرىلعاندا سوعان مۇشەلىككە ءوتىپ, كەيىن توراعا بولىپ, 1943 جىلعى جوعارىداعى باستاماسىنان كەيىن ستاليننەن العىس حات الادى. وندا باس قولباسشى: «جولداس كوبەگەنوۆ, مەن سىزگە قىزىل اسكەرگە دەگەن قامقورلىعىڭىز ءۇشىن العىسىمدى جولدايمىن», – دەپتى. ول كىسى سوعىس اياقتالعاننان كەيىن ەلىنىڭ سىيلى اقساقالىنا اينالىپ, 1963 جىلى قايتىس بولىپتى. ال يمانمالىك اعامىز بولسا, 1902 جىلى بارابا اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن ەكەن. 1932 جىلى شارباقكول اۋدانىنداعى قۇرىلعان العاشقى ارتەلدىك شارۋاشىلىقتىڭ تۇڭعىش توراعاسى ك.جۇماباەۆتىڭ ورنىنا كەلىپ, 1940 جىلعا دەيىن ءتۇرلى باستامالاردىڭ ءىزاشارى اتانادى. 1943 جىلعى «ومسكي كولحوزنيك» تانك كولونناسىنا قوسقان ۇلەسى وبلىس كولەمىندە جوعارى باعالانادى. 1946 جىلدان قاراتال سەلولىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ ءجۇرىپ, 1955 جىلى ومىردەن وزادى.
...ايتا بەرسەك, ءوزىمىز تاپقان جوعارىداعىداي دەرەكتەر كوپ. ءبىز سولاردىڭ ءىشىنەن ءبىر-ءبىر مىسالدى عانا جۇرتشىلىققا جەتكىزىپ وتىرمىز. ماقسات – ومبى ءوڭىرىندەگى قانداستارىمىزدىڭ ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى ەرلىگىنىڭ قازاق باسپاسوزىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن كوپ ءسوز بولماعان, جازىلماعان تۇستارىن قىسقاشا ايتىپ ءوتۋ. وسى ارقىلى زەرتتەۋشىلەرگە وي سالۋ, ولاردى تىڭ تاقىرىپتان حاباردار ەتۋ.
سۋرەتتەردە: «ومسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1943 جىلعى 11 شىلدەدەگى نومىرىندە جاريالانعان مەرگەن قازاق س.تولەباەۆتىڭ سۋرەتى; سوعىستان 5 جاۋىنگەرلىك وردەنمەن ورالعان ا.القايداروۆ; «ومسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ سوعىس جىلدارىنداعى ءنومىرلەرىندە تىلداعى قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ باستامالارى تۋرالى جاريالانعان حابارلار.
P.S. اۆتور وسى ماقالالار تسيكلىنا قاجەتتى دەرەكتەر مەن ءمالىمەتتەردى تابۋعا كومەكتەسىپ, مۇراعاتتارداعى ىزدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قول ۇشىن بەرگەن ومبى وبلىستىق ۇكىمەتىندەگى ىشكى ساياسات باس باسقارماسىنىڭ باسشىسى م.م.كاراكوز بەن وسى باسقارمانىڭ باس مامانى ن.ق.الجانوۆقا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ومبى قالاسىنداعى كونسۋلى ە.ا.قوناەۆقا, «ءمولدىر قازاق مادەني ءسىبىر ورتالىعى» وڭىرلىك قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ديرەكتورى ا.ءجۇنىسوۆا مەن «قازاق سالت-داستۇرلەرىن جاڭعىرتۋداعى «شوقان جولى» ومبى ايماقتىق قوعامدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى ە.جۇماباەۆقا ءوزىنىڭ العىسىن بىلدىرەدى.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا – ومبى – استانا.