ەلدىك بەلەستەرى

* قازاق حاندىعى – 550 موڭعول يمپەرياسىنىڭ قۇرىلۋى ۇلى تۇرىك قاعاناتىنىڭ جالعاسى رەتىندە قابىلداندى, وسى ارقىلى موڭعولدار ءوز بيلىگىنىڭ زاڭدىلىعىن دالەل­دەۋگە ۇمتىلدى. موڭعول يمپەرياسىنداعى جوعارعى بيلىك دوكتري­ناسى نەگىزىنەن كونەتۇرىك تۇجىرىمداماسى نەگىزىندە قۇرىلدى. بىرىنشىدەن, «قاعان» لاۋازىمى جانە كوكپەن (تاڭىرمەن) قاسيەتتى بايلانىسىن بىلدىرەتىن قاعاندىق لاۋازىمنىڭ تولىق فورمۋلاسى قالپىنا كەلتىرىلدى. ەكىنشىدەن, قاعاننىڭ مەملەكەتتەگى جانە دۇنيەدەگى ءرولى, ورنى جانە فۋنكتسيالارى جونىندەگى دۇنيەتانىمى تۇرىك يمپەرياسىن قۇرىلۋشىلاردىڭ دۇنيەتانىمىن قايتالادى. ۇشىنشىدەن, بۇل سەكىل­دى يدەو­لوگيالىق داستۇرلەر كونەتۇرىكتەردىڭ سالت-جورا­لعىلارىنا ۇقساس ماڭىزدى ساراي سالت-جورال­عىلارىمەن تولىقتىرىلدى. تاريحنامادا موڭعول يمپەرياسىنداعى جوعارعى بي­لىك جۇيەسى ءحىىى-ءحىV عاسىرلاردىڭ وزىندە جان-جاق­تى زەرتتەلىندى. قۇرىلتايدىڭ شەشىمىنسىز ءوزىن حان جاريالاعان ادامنىڭ ءولىم جازاسىنا كەسى­لەتىن­دىگى تۋرالى پ.كارپيني: «الدىن الا كنياز­دار, حان­دار, مىرزالار جانە موڭعولدىڭ ايگىلى ادام­دارى­نىڭ جالپى جينالىسىندا سايلانباي, يمپەراتور جاريالاۋعا ءولىم جازاسىمەن تىيىم سالىنادى», – دەيدى. يمپەريانىڭ اسكەري قۇرامى دا تۇركىلەردىڭ ءداستۇرى بويىنشا قۇرىلدى. ارميا وڭ قانات (بارۋن-گار) جانە سول قانات (ۋزۋن-گار) بولىپ ەكىگە ءبولىنىپ, ولارعا باعىناتىن تۇمەندەر وندىق جۇيەگە نەگىزدەلدى. مەملەكەتتىلىك ءداستۇر ساباقتاستىعى موڭعول يمپەرياسىنىڭ (اسىرەسە, جوشى ۇلىسىنىڭ) اۋماق­تىق-اكىمشىلىك قۇرىلىمىنان جانە تۇركى تايپالارى وكىلدەرىنىڭ ماڭىزدى ءرول اتقارۋىنان ايقىن كورىندى. ەڭ سوڭىندا, تاريحي ساباقتاستىق تاق مۇراگەرلىگى تارتىبىندە ساقتالدى. شىڭعىس حان تۋىسقاندارىنىڭ تاققا وتىرۋ قۇقىعىنىڭ كەزەكتىلىك رەتى جونىندە مونارحيالىق بيلىكتى مۇرا رەتىندە يەلەنۋ كونەتۇرىك جۇيەسىنە تولىق سايكەس كەلدى. مەملەكەتتىلىك ءداستۇر ساباقتاستىعى موڭعول ءداۋىرى كەزىندە قابىلدانعان « ۇلى جاساق» اتتى كوشپەلىلەر كودەكسىندە كورىنىس تاپتى. ول كوشپەلى حالىقتاردىڭ ساياسي جۇيەنى قالىپتاستىرۋدىڭ سان عاسىرلار بويعى تاجىريبەسىن ىرىكتەپ, ەكشەپ, داۋسىز داستۇرگە اينالعان ەلەمەنتتەرىن رەسمي تۇردە جيناقتاپ بەردى. « ۇلى جاساقتا» حان, قاعانداردىڭ قۇرىلتاي جينالىسىندا مۇراگەرلىك جولمەن سايلانۋى, ەر ادامنىڭ ەلىن قورعاۋعا ارقاشان دا دايىن تۇرۋى سەكىلدى عۇن-تۇركى زامانىنان كەلە جاتقان قاعيداتتار سول كۇيىندە قابىلداندى. تۇركىلەردەن اۋىسقان قىلمىستىق زاڭنىڭ كەيبىر باپتارى دا « ۇلى جاساققا» ەندى. تۇركىلىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جالعاسۋى, اسىرەسە, باتىس ەلدەرىندە قىپشاق حاندىعى اتالعان جوشى ۇلىسى (التىن وردا) مەملەكەتىندە ورىن الدى. مۇنداعى موڭعولداردىڭ ۇستەمدىگى سوناۋ ساق زامانىنان باستاۋ الاتىن تۇركى تايپالارى مەن ۇلىستارىنىڭ ەتنوگەنەزدىك پروتسەسىن وزگەرتە المادى, قايتا وزدەرى سانى جاعىنان باسىم تۇركىلىك ورتادا اسسيميلياتسياعا ۇشىراپ, جەرگىلىكتى حالىققا ءسىڭىسىپ كەتتى. اراب جازۋشىسى ءال-وماري, فرانتسۋز عالىمى ر.گرۋسسە, ورىس عالىمى ۆ.ۆ.بارتولد ال­تىن وردا حالقىنىڭ «قىپشاقتانۋى» جونىندە جا­زىپ كەتكەن. ادەبيەتتە ايتىلاتىن «قىپشاقتانۋ» پرو­تسەسىن «تۇركىلەنۋ» پروتسەسى رەتىندە قابىلداعان ءجون سەكىلدى. التىن وردا اۋلەتتىك تۇرعىدان عانا موڭعول مەم­لەكەتى دەلىندى, ال ءوزىنىڭ ەتنيكالىق نەگىزى, شارۋا­­شىلىعى, مادەنيەتى تۇرعىسىنان شىن ءمانىن­دە تۇركى ەلى بولدى. جالپى العاندا بۇل كەزەڭدەگى «قىپشاق» تەرمي­نىنىڭ ەتنوگرافيالىق ەمەس, تاريحي ماعىنادا قول­دانىلاتىندىعى جونىندەگى پىكىر تاريحي شىن­دىققا سايكەس كەلەدى. سەبەبى, «قىپشاقتار» (كەڭ ماعى­ناسىندا) ونداعان باسقا تۇركى تايپالارىنىڭ باسىن بىرىكتىرەدى. ەجەلگى ءبىرتۇتاس اتاقونىس, بىرنەشە عاسىر بويعى بىرىمەن-ءبىرى ارالاسىپ كەلە جاتۋى, ورتاق ءتىل مەن ءدىن, بارلىعىنا ءتان كوشپەلى, جارتىلاي كوشپەلى, وتىرىقشىلىق تۇرمىس سالتى, بىرەگەي مادەني-رۋحاني كوزقاراس, تامىرى تەرەڭ ادەت-عۇرىپ, اسكەري دەموكراتيا نورمالارى «قىپشاقتار» دەگەن اتاۋمەن بولەك ەتنيكالىق قاۋىمداستىقتىڭ قالىپتاسۋىنا, ونىڭ بولاشاق قازاق حالقىنىڭ يادروسىن قۇرۋعا نەگىز قالايدى. ءوز كەزەگىندە التىن وردا قۇرامىنداعى اق وردا مەملەكەتىندە قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋى مەن قازاق ەلىنىڭ قۇرىلۋ پروتسەستەرى ءبىر-بىرىمەن قابىسا, ءوزارا بايلانىستا ءجۇرىپ جاتتى. قازاقستان تاريحناماسىنداعى موڭعول ۇستەمدىگى جونىندەگى تاقىرىپقا تەك نەگاتيۆتى كوزقاراس قازاق مەملەكەتتىلىك ءداستۇر ساباقتاستىعى تاقىرى­بىن زەرتتەۋدى وڭدى جولعا باعىتتامايدى. موڭعول­دار­دىڭ قازاق جەرىن «جاۋلاپ العاندىعى» جانە بۇرىنعى وركەنيەت وشاقتارىن تالقانداپ, وندىرگىش كۇشتەردىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاساۋى سەكىلدى پىكىرلەر كەڭەس تاريحناماسى ىقپالى نەگىزىندە ورنىققان. شىندىعىنا كەلگەندە جوشى ۇلىسى (التىن وردا) قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قۇرىلۋى تاريحىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. موڭعول جانە تۇركى تايپالارىنىڭ شارۋاشىلىق ۋكلادتارىنىڭ بىرەگەيلىگى, ادەت-عۇرىپ, سالت-سانا داستۇرلەرىنىڭ جاقىندىعى, ەجەلدەن كورشىلەس, ارالاس-قۇرالاس ءومىر ءسۇرۋى جوشى ۇلىسىندا تۇركى تايپالارىنىڭ اكىمشىلىك, اسكەري-شارۋاشىلىق, مادەني سالالاردا لاۋازىمدى ورىندارعا وتىرۋىنا مۇمكىندىك بەردى. جوشى ۇلىسىندا ورىن العان اكىمشىلىك, قۇقىق­تىق جۇيە اق وردا مەملەكەتىندە جالعاسىن تاپتى. حاندىق بيلىكتىڭ نىعايۋى شارۋاشىلىقتىڭ, ەگىنشىلىك پەن قولونەردىڭ, ساۋدا-ساتتىقتىڭ, مادەنيەتتىڭ دامۋىن, قيراعان قالالاردىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋىن تەزدەتتى. پوشتا جۇيەسى ەنگىزىلدى, اقشا اينالىمى رەفورماسى جۇزەگە اسىرىلدى. كوشپەلىلەردە سالىق جۇيەسىنىڭ بولماۋى تولىققاندى مەملەكەت قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى دەيتىن پىكىر ۇشىراسادى. مۇنىڭ نەگىزسىزدىگىن التىن وردا مەملەكەتىندە حالىقتىڭ ءارتۇرلى توبىنان جيىرمادان استام الىم-سالىق ءتۇرى الىنعاندىعىنان كورۋگە بولادى. ەگىنشىلەر مەن مالشىلاردان الىناتىن قالاڭ مەن قاپشاۋىر سالىعى, قالالىق ساۋداگەرلەر مەن قولونەرشىلەردىڭ – باج سالىعى, ال بۇقارا حالىقتىڭ ءبارى بىردەي – اسكەري سالىق تولەۋى جانە ت.ب. كۇردەلى سالىق جۇيەسىنىڭ بولعاندىعىن بىلدىرەدى. جالپى, جوشى ۇلىسى ءومىر سۇرگەن كەزەڭدى موڭعول-تۇركى ءداۋىرى دەپ اتاعان ءجون. بۇل داۋىردەگى قولايلى جاعداي قازاق ەتنوسى مەن ونىڭ ەتنيكالىق اۋماعىنىڭ قالىپتاسۋىن قامتاماسىز ەتتى. ۇلىس حالقىنىڭ ارتەكتىلىگىنە قاراماستان, سول كەزدىڭ وزىندە ونىڭ باسىم كوپشىلىگىن ارعىندار, قىپشاقتار, نايماندار, كەرەيلەر, قوڭىراتتار, ۋاقتار, ماڭعىتتار جانە باسقا دا, كەيىن قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن تايپالار قۇرادى. ەتنيكالىق شوعىرلانۋ پروتسەسى, اسىرەسە, اق وردا مەملەكەتىندە ينتەنسيۆتى ءجۇردى. بۇل پروتسەستىڭ نەگىزگى باعىتىن, ادەت-عۇرىپ, تۇرمىس-سالتى مەن مادە­نيەتىنىڭ, انتروپولوگيالىق, گەوگرافيالىق فاك­تورلاردىڭ بىرەگەيلىگىن بىلاي قويعاندا, بار­لى­عى­نا ءتان ورتاق ءتىل – قىپشاق ءتىلىنىڭ شىعىس تارما­عىندا سويلەۋى انىقتادى. سەبەبى, ەكونو­ميكا­لىق, الەۋ­مەتتىك, ساياسي جانە مادەني تۇرعىدان ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ەرەكشەلىكتەرى ءتىل ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرىلدى. وسى سەبەپتى اق وردا – قازاقستان اۋماعىندا جەرگىلىكتى تايپالار نەگىزىندە قۇرىلعان تۇڭعىش قازاق مەملەكەتتىلىگى دەۋگە تولىق نەگىز بار. بۇل پىكىر اق وردانىڭ ەداۋىر تۇراقتى اۋماق­تىق تۇ­تاستىعىمەن, ەتنيكالىق قۇرامىنىڭ بىرتەك­تىلى­گىمەن, ەل بيلەگەن حانداردىڭ (ورىس حاننىڭ ءاۋ­لەتى) اۋلەتتىك جالعاستىعىنىڭ ساقتالۋىمەن ءتۇسىن­دىرىلەدى (قينايات ۇلى ز. قازاق مەملەكەتى جانە جوشى حان (تاريحي-ساراپتامالىق زەرتتەۋ). استانا, 2004). ورىس حان مەن باراق حاننىڭ ۇرپاقتارى كەزىندە اق وردا اۋماعىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى يەلىكتەرگە (ارال ماڭى, سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسى, قا­را­­تاۋ بوك­تەرى) جانە ءابىلحايىر حاننىڭ تۇسىندا شى­­عىس دەشتى-قىپشاقتىڭ باسىم بولىگىنە بيلىك جۇرگىزدى. ورتاعاسىرلىق «ۋمدات ات-تاۋارح» شىعارما­سىنىڭ اۆتورى ءال-قاجى ابدي ءال-گافاري قازاق حان­دارى جونىندە ايتا كەلىپ, باراق حاننىڭ تۇراعى «قازاق يايلاعى دەگەن جەردە» دەپ جازادى (كلياشتورنىي س.گ., سۋلتانوۆ ت.ي. كازاحستان: لەتو­پيس ترەح تىسياچەلەتي. الماتى, 1992. س. 219). اق وردا مەن موعولستان اۋماقتارىن مەكەندەگەن رۋ-تايپا, تايپا بىرلەستىكتەرى مەن ەتنوساياسي بولىمدەردىڭ ءبىر ۇلت رەتىندە شوعىرلانىپ, ۇلتتىق قۇرامىنىڭ تۇراقتالۋى مۇنان دا ەرتەرەك كەزەڭدە ورىن العاندىعىن مەڭزەيتىن دەرەككوزدەرى دە جوق ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى 1922-1923 جىلدارى قازاقستاندا بولىپ, قازاق تاريحىنا بايلانىستى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن اعىلشىندىق رالف فوكس «قازاقتار – موڭعول شاپقىنشىلىعىنا دەيىن-اق ۇلت بولىپ قالىپتاسقان حالىق» دەيدى. (Fox R. ءPeopىes of the Steppes. London, 1925. P.139). «قازاق» اتاۋىنىڭ حV عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن-اق ەتنيكالىق مازمۇنعا يە بولعاندىعىن دەرەككوزدەرى دە تەرىسكە شىعارمايدى. 1330-1405 جىلدارى ارالىعىنداعى ورتا ازيادا بولعان تاريحي وقيعالاردى باياندايتىن «زافارنامە» كىتابىندا قازاق ەلى, قازاق جەرى دەگەن اتاۋلاردىڭ ۇشىراسۋى قازىرگى رەسمي تاريحناماداعى پىكىردىڭ تۇپكىلىكتى ەمەستىگىن كورسەتەدى. وتەمىس قاجىنىڭ «شىعىسنامادا» قازاق حاندارى اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جوشىنىڭ ۇرپاعى ورىس حان (1369-1376 ج.ج.) دەپ ەسەپتەۋى دە بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەردە تۇركى تايپالارى توبىنىڭ بىردە «الاش مىڭى», بىردە «الشىن», كەيىن «قازاق» اتانعانى جونىندەگى پىكىرىمىزدى تولىقتىرادى. قالاي بولعاندا دا حV عاسىردىڭ ورتا كەزىندە شۋ مەن قوزىباسى وڭىرىندە قۇرىلعان مەملەكەت پەن ونىڭ حالقىنا «قازاق» اتاۋىنىڭ بەرىلۋى كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ءوز جاقتاستارىمەن بىرگە اق وردا جەرىنەن جەتىسۋعا قونىس اۋدارۋىنا بايلانىستى ايتىلادى.

قازاق حاندىعى

قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ ۋاقىتى مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىندە ورىس حان مەن باراق حان ۇرپاقتارى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ اق وردا حالقىنىڭ ءبىر بولىگى­مەن جەتىسۋدىڭ باتىس وڭىرىنە (شۋ مەن قوزى­باسى) قونىس اۋدارۋى وقيعاسىنان, ياعني حيدجرا­نىڭ 870 (1465-1466) جىلدارىنان باستالادى دەپ كور­سەتىلەدى. ادەبيەتتە مۇنى اۋلەتتىك تالاس-تارتىسقا سايىپ, ءتىپتى كەرەي مەن جانىبەكتىڭ بۇل قادامى اق وردا مەملەكەتىندەگى بيلىك ءۇشىن كۇرەس­تى جالعاستىرۋ ماقساتىندا جەتىسۋداعى تۇركى تايپالارىمەن قوسىلۋدى, ياعني كۇش جيناستىرۋدى كوزدەدى دەپ باعالاعاننىڭ وزىندە تاۋەلسىز ءومىر سۇرۋگە ۇمتىلعان اق وردا حالقىنىڭ تاريحي پروتسەس­تەگى ءرولى كومەس­كىلەنىپ قالادى. اۋەلى مەملەكەت (حاندىق) قۇرىلدى, سوسىن قازاق حالقى قالىپتاستى دەگەن پىكىردىڭ ءوزى دە تاريحي شىندىققا سايكەس كەلمەيدى. حV عاسىردىڭ 60-جىلدارى «قازاق» ەتنونيمىنە يە بولعانمەن, حالىق باسقا اتاۋلارمەن وعان دەيىن قالىپ­تاسىپ ۇلگەرگەن. قازاق حاندىعى قۇرىلعاننان كەيىن ونىڭ نىعايۋى مەن حالىقتىڭ قالىپتاسۋ ءتىن­دەرىنىڭ جەتىلۋى ءوزارا ىقپالداستىقتا ورىن الادى. قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا جانە تۇڭعىش قازاق حاندارىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە بايلانىستى بولۋى دەگەن پىكىر ۆ.ۆ.ۆەليا­مينوۆ-زەرنوۆتىڭ «قاسىم حاندارى مەن حانزادالارى تۋرالى زەرتتەۋلەر» دەگەن ەڭبەگىنەن باستاۋ الدى دا, ورىس جانە كەڭەس تاريحناماسىندا قازاق مەملەكەتتىلىگى ىرگەسىنىڭ قالانۋىن دا, قازاق ەتنوگەنەزىن دە حV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىمەن بايلانىستىراتىن تۇجىرىم ورىن الدى. دەگەنمەن, كەيبىر كەڭەس اۆتورلارىنىڭ قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى كەزدەيسوق وقيعالاردىڭ جيىنتىعى رەتىندە دۇنيەگە كەلگەن قۇبىلىس ەمەس, ورتاعاسىرلىق قازاقستاننىڭ بۇكىل شارۋاشىلىق, الەۋمەتتىك, ساياسي دامۋى جانە قازاقتاردىڭ ەتني­كالىق تاريحىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن بايلانىس­تىرعانىن جاسىرۋعا بولمايدى. جانىبەك پەن كەرەيدىڭ موعولستانعا كوشىپ كەلۋ سەبەبىن ت.ي. سۇلتانوۆتىڭ فەودالدىق ەزگىنىڭ كۇشەيۋى, وسى نەگىزدە الەۋمەتتىك نارازىلىقتىڭ ءوسۋى, حان ساياساتىنا نارازى سۇلتانداردىڭ وسى جاعدايدى ءوز مۇددەسىنە پايدالانۋدى كوزدەدى سەكىلدى تۇجىرىمى دەرەككوزدەرىمەن دالەلدەنبەيدى. (سۋلتانوۆ ت.ي. نەكوتورىە زامەچانيا و ناچالە كازاحسكوي گوسۋدارستۆەننوستي // يزۆ. ان كازاحسكوي سسر. 1971. №1. س. 56.). قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى قازاقستان اۋماعىن­داعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ەتنوسايا­سي دامۋدىڭ زاڭدى ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. قازاق حاندىعىنىڭ تەز اياعىنا تۇرىپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەلەۋلى فاكتورعا اينالۋىنىڭ اس­تارىن­دا عاسىرلار بويعى مەملەكەتتىلىك ءداستۇر مەن ءتۇر­كىلىك نەگىزدەگى قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى پرو­تسە­سىندەگى ساباقتاستىقتاردىڭ قاباتتاسا, ءبىرىن-ءبىرى العا سۇيرەگەن كۇشتەر جاتتى. قىسقاشا سوزبەن ايت­قاندا, قازاقتاردا اۋەلى مەملەكەت, سوسىن قازاق حال­قى قالىپتاستى دەگەن تۇجىرىمداما نەگىزسىز كورىنەدى. كورنەكتى ورىس تاريحشىسى ۆ.ۆ.ترەپاۆلوۆ قازاق حاندىعىن كونە داۋىردەن بەرى كەلە جاتقان مەملەكەتتىك ءداستۇردىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ ەسەپتەيدى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جونىندەگى باستى دەرەككوزى مىرزا مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» اتتى ەڭبەگى ەكەندىگى الەم جۇرت­شىلىعىنا ءمالىم. مۇنى مويىنداماي, «قازاقتاردا بۇ­رىن مەملەكەت بولمادى» دەپ سويلەۋ – «كورمەس ءتۇ­يەنى دە كورمەس» دەگەن قازاق ماقالىن ەسكە تۇسىرەدى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى تاريحى ك.ا.پيششۋ­لينا, ت.سۇلتانوۆ, ن.مىڭجان, س.جولداس­باي ۇلى, م.ابۋسەيىتوۆا, ز.قينايات ۇلى, ت.وماربەكوۆ جانە باسقا دا عالىمدار تاراپىنان ءار قىرىنان زەرتتەلىپ كەلەدى. وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى قازاقستاندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن الفرەد حادسون (اقش) قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جونىندەگى تۇجىرىمدارىندا «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىنە سۇيەنە وتىرىپ, كەرەي مەن جانىبەكتىڭ, ءوز جاعىنا باسقا تايپالار مەن رۋلاردى تارتۋ ءۇشىن, كۇش-قۋاتى جەتكىلىكتى بولعانعا ۇقسايدى دەپ جازادى. اڭگىمە بۇل ەكى سۇلتاننىڭ بەدەلى مەن كۇش-قۋاتى ەمەس, وعان ەرەتىن, بولىنۋگە دايىن حالىقتىڭ ءبىرشاما ەكەندىگى جونىندە بولسا كەرەك. كەلەسى امەريكالىق اۆتور مارتا ولكوتت قازاق حاندىعى قاسىم حاننىڭ تۇسىندا (1512-1518) ءبىر ورتالىققا باعىنعان مەملەكەتكە اينالدى دەيدى. ونىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «قاسىم نوعاي توبىنان» (نوعاي ورداسىن ايتادى. – ك.ە.) شىق­قان قىپشاقتاردىڭ, شاعاتايلىقتاردىڭ شىعىس بۇتاق­تارىنان تاراعان نايماندار مەن ارعىنداردى قوسقاندا, باسقا دا تۇركى تايپالارىنىڭ بىرىگۋىنە باستى نازار اۋداردى. بۇل جاعداي قازاقتاردى حالىق دەپ ساناۋعا مۇمكىندىك بەردى. ولار نەگىزىنەن تۇتاستاي تۇركى تىلىندە سويلەيتىن, بىرىڭعاي مال وسىرۋمەن اينالىسقان, ورتاق مادەنيەتى بار ءبىر ميلليونداي ادامنان تۇراتىن مىقتى حا­لىق­تى قۇرادى. قا­سىم­نىڭ تۇسىندا سايا­سي جاعىنان بىرىگۋ ورنىقتى, سەبەبى قازاق­تار اۋماعىندا تۇرىپ جاتقان سۇلتاندار حان بيلىگىن مويىنداپ, وعان باس ءيدى». ولكوتتىڭ بايان­داۋى بويىنشا, قاسىم حاننىڭ تۇسىندا حان­دىقتىڭ قۇرامىنا سىرداريا بويىنداعى قالالاردىڭ, ءوڭتۇس­تىكتەگى كوشپەلى جانە وتىرىقشى ءوڭىر­­لەر­دەگى ەلدى مەكەن­دەر­دىڭ ەنۋى ءوزىن-ءوزى قام­تاماسىز ەتكەن (استىن سىزعان ءبىز. – ك.ە.) ەكو­نوميكا قۇرۋعا ءمۇم­كىندىك بەردى. حاندىقتىڭ نى­عا­يۋىنا بىرنەشە فاكتورلار اسەر ەتتى. حV عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ اياعى مەن 70-جىلدارىنىڭ باسىندا حاندىققا ورتالىق جانە وڭتۇستىك قازاقستاننان ءبىراز كوشپە­لىلەر قونىس اۋداردى. وسى عاسىردىڭ اياعىندا تۇركىس­تان اۋماعىنىڭ ورتالىعى سىعاناقتا, ساۋران مەن ونىڭ توڭىرەگىندە, قاراتاۋدىڭ سوزاقپەن قوس العاندا جاپسارلاس اۋدانى جانە ونىڭ تەرىسكەيى مەن كۇنگەيىندەگى, سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىنداعى باسقا دا قونىستاردا, ارال وڭىرىندە قازاق حان­دارىنىڭ بيلىگى ورنادى (پيششۋلينا ك.ا. يۋگو-ۆوستوچنىي كازاحستان ۆ سەرەدينە حV – ناچالە حVI ۆەكوۆ. الما-اتا, 1977). نوعاي ورداسى حالقىنىڭ, اسىرەسە, الشىنداردىڭ ءبىراز بولىگى قاسىم حان تۇسىندا قازاق حاندىعىنا كەلىپ قوسىلادى. قازاق حاندىعىنىڭ ەجەلدەن تۇركى تايپالارى مەكەن­دەگەن جەتىسۋ جەرىندە قۇرىلۋى تەز ارادا نىعا­يىپ, حالقىنىڭ سانى ءوسىپ, ەتنيكالىق اۋماعى­نىڭ كەڭەيۋىنە جاعداي جاسادى. موعولستانداعى كەرەي, قاڭلى, دۋلات, قارلىق, مەركىت, چوراس, بارلاس جانە ت.ب. تۇگەلگە دەرلىك تۇرىك ءتىلى­نىڭ قىپشاق تارماعىنا جاتاتىن قازاق جانە قىر­­عىز تىلدەرىنە جاقىن تىلدە سويلەدى (يۋدين ۆ.پ. تسەنترالنايا ازيا ۆ حIV-حVIII ۆەكاح گلازامي ۆوستو­كوۆەدا. الماتى, 2001. س.84). قاسىم حان تۇسىندا حاندىقتىڭ شەكاراسى وڭتۇستىگىندە سىرداريانىڭ وڭ جاعالاۋىمەن شەك­تەسىپ, تۇركىستان قالالارىنىڭ ءبىرازىن, ءوڭتۇس­تىك-شىعىسىندا جەتىسۋدىڭ تاۋ ەتەكتەرى مەن جازىق­تارىنىڭ ءبىر بولىگىن قامتيدى, سولتۇستىك-شىعى­سىن­دا ۇلىتاۋ جانە بالقاش كولى ءوڭىرى ارقىلى ءوتىپ, قارقارالى تاۋلارىنىڭ سىلەمدەرىنە دەيىن, سولتۇستىك-باتىسىندا جايىق وزەنىنە دەيىن جەتەدى. باتىستا قازاقتاردىڭ ەتنيكالىق اۋماعىنىڭ جايىق وزەنىمەن شەكتەسىپ جاتقاندىعى جونىندە 1517, 1526 جىلدارى ماسكەۋدە ديپلوماتيالىق تاپسىرمامەن بولعان اۆستريالىق ديپلومات س.گەربەرشتەين دە راستايدى. قازاق حاندىعىنىڭ شەكاراسى تۋرالى ماعلۇمات­تار ورىس پاتشاسى ءىV يۆاننىڭ 1552 جىلعى جارلىعى بويىنشا ءوز مەملەكەتىنىڭ شەكاراسىن انىقتاۋدى كوزدەگەن ماتەريالدار جيناستىرىلىپ, 1599 جىل شاماسىندا فەدور ءيۆانوۆيچتىڭ تۇسىندا جارىق كورگەن «بولشوي چەرتەج» كىتابىندا كەلتىرىلگەن. مۇنى قۇراستىرۋشىلار «قازاق ورداسىنىڭ» «حۆالىنسك» (ياعني كاسپي) تەڭىزىنەن قاراقۇمعا دەيىنگى جەرى مەن گەوگرافيالىق نىساندارىنا سيپات­تاما بەرەدى (ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار بروكگاۋزا ي ەفرون. ت. حV. كن.29. سپب, 1895. س. 455). حVI عاسىردا قازاقتار توبىل وزەنىنىڭ جوعارعى جاعى مەن ەسىل جانە ەرتىس وزەندەرىنىڭ باسسەيىنىندە كوشىپ-قونىپ جۇرەدى (توميلوۆ ن.ا. كازاحي زاپادنوي سيبيري ۆ كونتسە حVI – پەرۆوي پولوۆينە ءحىح ۆ. // ەتنوگەنەز ي ەتنيچەسكايا يستوريا تيۋركسكيح نارودوۆ سيبيري ي سوپرەدەلنىح تەرريتوري. ومسك, 1983. س. 70). قازاقتاردىڭ باتىس ءسىبىر جەرىنە ورنالاسۋى گ.ە.كاتاناەۆ, م.س.مۇقانوۆ جانە باسقا دا اۆتور­لاردىڭ ەڭبەكتەرىندە قاراستىرىلدى (كاتاناەۆ گ.ە. و پوستۋپاتەلنوم دۆيجەني كيرگيزوۆ سرەدنەي وردى ك گرانيتسام زاپادنوي سيبيري // زاپ. زاپادنو-سيبيرسكوگو وتدەلەنيا رگو. 1886. كن. 8. ۆىپ. ءى; مۋ­كانوۆ م.س. ەتنيچەسكي سوستاۆ ي راسسەلەنيە كازاحوۆ سرەدنەگو جۋزا. الما-اتا, 1974). حVI عا­سىر­دىڭ باس كەزىندە قازاق جەرلەرى پەرممەن شەكارا­لاسىپ جاتادى (توميلوۆ ن.ا. ۋكاز. سوچ. س. 69). XVII عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە حاندىق قازىرگى قازاق اۋماعىنىڭ باسىم بولىگىنە باقىلاۋ جۇرگىزەدى. ء(Oىcott M.B. The Kazakhs. Stanford, ءCaىifornia, 1987. PP. 3,4,9). قازاق حاندىعىنىڭ ءۇش جۇزگە ءبولىنۋى نەگىزىندە ونى «فەدەراتسيا» نەمەسە «كونفەدەراتسيا» بولعان­دىعىنىڭ بەلگىسى دەپ ەسەپتەۋدىڭ نەگىزى جوق. قازاق­تىڭ ءۇش ءجۇزى – ءبىر مەملەكەتتىڭ ءۇش بولىگى عانا. بۇل جونىندە م.ولكوتت بىلايشا تۇسىندىرمە بەرەدى. كەيبىر تايپالاردىڭ حالقىنىڭ سانى مەن يەلى­گىنىڭ ۇلعايۋى الەۋمەتتىك ۇيىمداسۋ مەن باس­قارۋ­عا قاتىستى پروبلەمالار تۋعىزدى. مىنە, وسى جاع­دايعا جانە گەنەالوگيالىق فاكتورلارعا (باسقا جاع­دايلارعا ەمەس) بايلانىستى حVI عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا حاندىق اۋماعى ءۇش جۇزگە ءبولىندى (كوپشىلىك اۆتوردا باسقا كەزەڭ اتالادى. – ك.ە.). بىراق وسىعان قاراماستان, دەپ جازادى م.ول­كوتت, قازاقتار ءبىر تىلدە سويلەيتىن, جالپىعا ءتان ءما­دە­نيەتى مەن ەكونوميكاسى بار ءبىرتۇتاس حالىق بولىپ قالدى. نەمىس عالىمى ە.ساركيسيانتس «1917 جىلعا دەيىنگى رەسەيدىڭ شىعىس حالىقتارىنىڭ تاريحى» دەگەن زەرتتەۋىندە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاري­حىن, ونىڭ قاسىم, تاحير (1523/24-1531/32), حاقنازار (1537/38-1580) حاندار تۇسىندا كورشىلەس حالىقتارمەن قارىم-قاتىناستارىن, تايپالىق قۇرامى مەن ەتنيكالىق اۋماعىنىڭ قالىپتاسۋىن ەگجەي-تەگجەيلى باياندايدى. اسىرەسە, ول تاۋكە حان تۇسىنداعى (1651-1718) ءبىر ورتالىققا باعىنعان قازاق مەملەكەتىنە ەرەكشە توقتالادى (Şarkısyanz E. Geschichte der ءOrientaىischen ءVöىker ءRussىands bis 1917. München, 1961. S. 310-322). قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى كەيبىر ورىس عالىمدارى دا قازاق حاندىعى جونىندە وبەكتيۆتى پىكىر ءبىلدىردى. «دالالىق وبلىستاردىڭ قىرعىزدارى تۋرالى زاڭدار جيناعى» دەگەن ەڭبەكتە: قىرعىز-قايساق حانى تاۋكە تايپالار اراسىندا تىنىشتىق, رۋلار اراسىندا جەردى ءادىل ءبولىپ بەرىپ, ونى پايدالانۋ ءتارتىبىن ورناتتى, جالپى ول زاڭدىلىق نەگىزدە ارەكەت ەتتى; ءبارىن دە اقىلمەن ىستەپ, تاجىريبە مەن شەبەرلىگىنە سۇيەنگەن تاۋكە ءۇش قىرعىز-قازاق ورداسىنا بيلىك جۇرگىزدى; ءاربىر ورداعا ءوز وكىلدەرىن: ۇلى جۇزگە تولەنى, ورتا جۇزگە قازىبەكتى, كىشى جۇزگە ايتەكەنى تاعايىندادى دەلىنەدى (سبورنيك ۋزاكونەني و كيرگيزاح ستەپنىح وبلاستەي / سوست. ي.ي. كرافت. ورەنبۋرگ, 1898. س. 12). ي.ي.كرافت حVIII عاسىردىڭ باس كەزىندە «ءجۇز» بولەك حاندىق ماعىناسىنداعى قۇرىلىمدى ەمەس, كو­بى­نە-كوپ ءبىر مەملەكەت قۇرامىنداعى گەنەرال-گۋ­بەر­ناتورلىقتى ءبىلدىردى دەپ كورسەتىپتى (سوندا. س. 14). ءحىح عاسىردىڭ ورتا كەزىندەگى ا. تەرەششەنكو دەگەن اۆتوردىڭ «دەشتى قىپشاق ىزدەرى جانە ىشكى قىرعىز-قايساق ورداسى» دەگەن ماقالاسىندا دا وسى سەكىلدى مالىمەتتەر كەلتىرىلەدى. حVII عاسىردىڭ باس كەزىنەن تۇركىستان قالاسى قازاقتاردىڭ استاناسىنا اينالدى. ەسىم حاننىڭ (1598-1613/14) ۇلى جاڭگىر (1627-1628) مەن نەمەرەسى تاۋكە وسى قالادا تۇرىپ, بارلىق قازاقتارعا ءامىرىن جۇرگىزدى دەپ جازادى ول (موسكۆيتيانين. 1853. ت. 6. № 22. كن.2. س. 77). قازاقتاردىڭ اتامەكەن جەرلەرىنىڭ ەتنيكالىق قالىپتاسۋى حVI-حVII عاسىرلار بارىسىندا اياق­تالدى. رەسەي ورتالىق مەملەكەتتىك تاريحي مۇرا­عاتى, رەسەي ورتالىق مەملەكەتتىك اسكەري-تاريحي مۇراعاتى, رەسەي سىرتقى ساياساتى مۇراعاتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتى مۇراعاتى نەگىزىندە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن م.س.مۇقانوۆ حVIII عاسىردىڭ باس كەزىندە قازاقتاردىڭ قازىرگى قازاقستان اۋماعىن تۇتاستاي الىپ جاتقاندىعىن ناقتىلاپ بەردى (م. مۇقانوۆ. قازاق جەرلەرىنىڭ تاريحى. الماتى, 1994. 4-5-بەتتەر). عالىمداردىڭ سوڭعى جىلدارى جۇرگىزگەن ارحەو­لوگيالىق قازبا جۇمىستارى ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرىندە قيماق داۋىرىنە, ال جايىق وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋىندا التىن وردا داۋىرىنە جاتاتىن قالالار ورىندارى تابىلدى. حVIII عاسىرداعى قازاقتاردىڭ ەتنيكالىق اۋماعى تاريحي قۇجاتتار نەگىزىندە ۆ.ۆوستروۆ, ن.بەك­ماحانوۆا جانە باسقا دا عالىمدار تاراپىنان زەرتتەلىپ, نەگىزدەلدى. مەملەكەتتىلىكتىڭ باستى اتريبۋتتارىنىڭ ءبىرى – شەكارا ەكەندىگى بەلگىلى. «قازاقتاردا شەكارا بولمادى» دەپ اۋا جايىلۋشىلار ءۇشىن قازاق تا, اعىلشىن دا, باسقا دا ەمەس, قازاققا ءبۇي­رەگى بۇرا قويمايتىن رەسەي باس شتابىنىڭ كاپي­تانى ل.كوستەنكونىڭ مىنا كۋالىگىن كەلتىرە كەتەيىك: «سەۆەرنۋيۋ گرانيتسۋ كيرگيزكيح كوچەۆوك وپرەدەليت لەگچە, چەم يۋجنۋيۋ, پوتومۋ چتو زدەس ەششە س پروشلوگو ۆەكا رۋسسكوە پراۆيتەلستۆو سترەميلوس وبوزناچيت پرەدەلى نابەگام ستەپنياكوۆ ۋسترويستۆوم ۋكرەپلەننىح ليني. تاكيم وبرازوم سەۆەرنايا گرانيتسا كيرگيزسكيح كوچەۆوك وبوزناچيلاس: چاستيۋ التايسكيح گور, رەكويۋ يرتىشەم, پوتوم تاك نازىۆاەمويۋ گوركويۋ سيبيرسكويۋ لينيەيۋ وت يرتىشا دو توبولا, يلي دو زۆەرينوگولوۆسكوي كرەپوستي, زاتەم وت ەتوي پوسلەدنەي دو ۋستيا رەكي ۋيا رەكويۋ توبولوم; دالەە ر. ۋەم ي پوتوم ۋرالوم, ناچينايا وت سپاسسكاگو فورپوستا (بليز ۆەرحنەۋرالسكا) پوچتي دو ورەنبۋرگا, يلي توچنەە دو نيجنياگو فورپوستا, زاتەم دالەە رەكامي بەرديانكويۋ, ۋرالوم ي يلەكوم دو ۋستيا پوسلەدنەگو ي پوتوم وپيات ۋرالوم. نەسموتريا, ودناكوج, نا ەتي پرەدەلى, زناچيتەلنايا چاست كيرگيزوۆ مالوي وردى, ۆ چيسلە 7000 كيبيكوۆ, پەرەشلا ۆ 1812 گودۋ چەرەز ۋرال ي س رازرەشەنيا پراۆيتەلستۆا پوسەليلاس ۆ استراحانسكوي گۋبەرني (ۆنۋترەنيايا يلي بۋكەەۆسكايا وردا); درۋگايا چاست, ۆ چيسلە 3200 كيبيتوك, نەسكولكو رانەە پەرەشلا يرتىش ي كوچۋەت ۆنۋتري ليني سيبيرسكوگو كازاچياگو ۆويسكا. نا زاپادە گرانيتسەي كيرگيزسكيح كوچەۆەۆ سچيتاەتسيا ر. ۋرال ي سەۆەروۆوستوچنىي بەرەگ كاسپيسكوگو موريا. نا يۋگە كيرگيزى پريمىكايۋت سۆويمي كوچەۆيامي دو ۋست-ۋرتا, زاتەم دو حيۆى, دو زاراۆشانا, حرەبتا كاشگار-داۆانسكوگو, گور ۋرتاك-تاۋ, حرەبتا الەكساندروۆسكوگو ي گور كيرگيزىن-الا-تاۋ. نا ۆوستوكە كيرگيزسكايا كوچەۆيا دوحوديات دو حرەبتا الا-تاۋ, وزەرا الاكۋل, گور تارباگاتايسكيح, وزەر نور-زايسانا ي حرەبتا تيان-شانسكوگو». (سرەدنيايا ازيا ي ۆودۆورەنيە ۆ نەي رۋسسكوي گراجدانستۆەننوستي / سوست. ل. كوستەنكو. سپب, 1870. س. 30-31). بۇل ورايدا ورىس بەكىنىستەرى مەن اسكەري جۇيەلەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە «اششى وزەك» اتالعان «ءسىبىر شەبىنىڭ» ءوزى قازاق جەرى ارقىلى وتكەنىن ەسكەرۋ قاجەت. 1910 جىلى جارىق كورگەن «اقمولا وبلىسىنداعى قىرعىز شارۋاشىلىعى» دەگەن زەرتتەۋدىڭ اۆتورى ۆ. كۋزنەتسوۆ: «قازىرگى قىرعىز­دار­دىڭ (قازاقتاردىڭ. – ك.ە.) اتا-بابالارى پەتروپاۆل دالاسىنا ءار ۋاقىتتا قونىس اۋداردى. ۋەزدە وزدەرى­نىڭ تۇرىپ جاتقانىنا بەس ءجۇز جىل بولعان ءبىر اۋىل تابىل­دى. ول – پولۋدەنسك بولىسىنداعى جاكەي وراز­باي تۇراتىن 9-اۋىل. وسى بولىستاعى №7, 10, 13, 16 – اۋىلداردىڭ, تايىنشى بولىسىنداعى ون ءبىر اۋىل­دىڭ مۇندا ءتورت ءجۇز جىلدان بەرى ءومىر ءسۇ­رىپ جاتقانى كورىنەدى» (كۋزنەتسوۆ ۆ. كيرگيزسكوە حوزيايستۆو ۆ اكمولينسكوي وبلاستي. ت. ءىىى. سپب, 1910. س. 31-33). باسقاشا سوزبەن ايتقاندا, ورىس مۇجىقتارىنا جەر ىزدەگەن ەكسپەديتسيا باسشىسىنىڭ ءوزى قازاقتاردىڭ قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا حV عاسىردان بەرى تۇرىپ جاتقانىن مويىندايدى. قازاق حاندىعى ءوز زامانىندا شىعىستا دا, با­تىس­ت­ا دا بەلگىلى بولدى. شىعىس اۆتورلارىنىڭ شىعار­مالارىندا قازاق حاندىعى «ماملاكات-ي كازاح», «دوۋلات-ي كازاح», «ۋلۋس-ي كازاح» دەپ اتالدى. پارسى جازۋشىسى حاسان بەك رۋملۋدىڭ 1931, 1934 جىلدارى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ جارىق كورگەن «احسان ات-تاۆاريح» اتتى ەڭبەگىنىڭ 12-تومىندا 1494-1578 جىلدارداعى قازاق حان­دىعى, ونىڭ حاندارى قاسىمنىڭ, بۇرىندىق پەن حاقنازاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى, ولاردىڭ ىشىندە 1578 جىلى پۋل-ي حاتۋن تۇبىندە قازاقتاردىڭ تۇرىكمەندەرمەن ۇرىسى جونىندە باياندالادى. قازاق حاندىعى تۋرالى ەۋروپا ساياحاتشىلارى, ساۋداگەرلەرى مەن ديپلوماتتارىنىڭ كۇندەلىكتەرى دە مول ماعلۇمات بەرەدى. حVI عاسىردىڭ 50-جىلدارى رەسەيدەن يرانعا قازاق جەرى ارقىلى ەكى رەت وتكەن اعىلشىن كوپەسى ەنتوني دجەنكينسون (1538-1580 ج.ج.) قازاقتاردى ءوز اتىمەن اتاپ («Cassacks»), ولار­دىڭ سول كەزەڭدە (ياعني حاقنازار حان تۇسىندا) تاشكەنتپەن سوعىسىپ جاتقاندىعى, قۋاتتى حالىق ەكەن­دىگى جونىندە انگلياعا مالىمەت جەتكىزەدى. ءوزى قۇراستىرعان كارتادا ەدىل مەن جايىق اراسىندا نو­عايلاردى ورنالاستىرىپ, ولاردان شىعىسقا قاراي­عى جەرلەردى «كازاحيا» («Cassackia») دەپ كورسەتەدى. كوشىم ەسماعامبەتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. (جالعاسى بار).