جاساندى ينتەللەكت: بولاشاققا كوزقاراس

الەمدەگى جي يندۋسترياسى

جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى دەنساۋلىق ساقتاۋدان قارجىلىق قىز­مەتتەر, كولىك سالاسىنا دەيىنگى ءارتۇرلى سالالارعا ەنگىزىپ جاتقانى ءمالىم. بۇ­گىندە جي يندۋسترياسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى­نا مىنالار جاتادى: ينتەللەكتۋالدى روبوتتار مەن دروندار, تەحنولوگيالىق پلاتفورمالار, تابيعي ءتىلدى وڭدەۋ تەحنولوگيالارى, سويلەۋدى تانۋ, ماشينا­لىق وقىتۋ قوسىمشالارى, كومپيۋتەرلىك كورۋ جانە اۆتونومدى جۇرگىزۋ. جي تەحنولوگيالارى بيزنەستىڭ تيىمدىلىگى مەن ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا دا ۇلكەن ماڭىزعا يە. زەرتتەۋلەر­گە سايكەس, دەنساۋلىق ساقتاۋدا جي قول­دانۋ دياگنوستيكالىق ۋاقىتتى قىسقار­تۋعا جانە بولجامداردىڭ دالدىگىن جاقسار­تۋعا, ال قارجى سەكتورىندا دەرەكتەردى وڭدەۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىرۋعا ءارى تاۋەكەلدەردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كولىك جانە لوگيستيكا سالاسىندا جي مارشرۋتتاردى وڭتايلاندىرۋعا, جانارماي شىعىندارىن ازايتۋعا كومەكتەسەدى.

بۇۇ زەرتتەۋى بويىنشا ەلىمىز «ەلەك­تروندىق ۇكىمەتتى دامىتۋ» يندەكسىندە 28-ورىندا, ال «ونلاين قىزمەتتەر» يندەكسىندە 8-ورىندا تۇر. ەلدىڭ يندەكسى (E-Government Development Index, EGDI) 0,86 تارماقتى قۇرايدى. بۇل تسيفرلىق تەحنولوگيالار دامۋىنىڭ جو­عارى دەڭگەيىن, ەلدىڭ جي ءارتۇرلى سالالارعا ينتەگراتسيالاۋعا دايىندى­عىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ ەل جي دامىتۋ­عا باعىتتالعان حالىقارالىق جوبالار مەن باستامالارعا دا بەلسەندى قاتىسادى. مىسالى, قازاقستان – باسقا ەلدەرمەن وزىق تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن حالىقارالىق ەلەكتربايلانىس وداعى (ITU) جانە دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكا­لىق فورۋم (WEF) سياقتى ءتۇرلى حالىقارا­­لىق ۇيىمدار مەن فو­رۋم­داردىڭ مۇشەسى.

جالپى, ەلىمىز جاھاندىق جي نارى­­عىندا ءوز ورنىن سەنىمدى تۇردە يەلەنە­دى. 2023 جىلعى Oxford Insights ۇكى­مەت­تىڭ ­جي دايىندىعى يندەكسىندە 193 ەل­دىڭ ىشىن­دە 72-ورىندى, ال وڭتۇستىك جانە ورتا­لىق ازيا بويىن­شا ايماقتىق رەيتينگ­تە ءۇندىستان مەن تۇركيادان كە­يىن 3-ورىندى يەلەندىك. ونىڭ ىشىندە دەرەكتەردىڭ قول­جەتىمدىلىگى, تسيفر­لىق مۇمكىندىك­تەر جانە زاڭنامالىق بازانىڭ تسيفر­لىق بيزنەس ۇلگىلەرىنە بەيىمدەلۋى سياقتى كۇشتى جاقتارىمەن ەرەكشەلەنەمىز.

دەسە دە ەلىمىزدىڭ تومەنگى ورىندا تۇرعان بىرقاتار كورسەتكىش بار ەكە­نىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل – «كوزقاراس» جانە «جەتىلۋ». «كوزقاراس» ينديكاتورى ەلدە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جي دامىتۋعا ستراتەگيالىق كوزقاراستىڭ بولۋىن قاراستىراتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز جي دامىتۋدىڭ 2024–2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ازىرلەدىك. تۇجىرىمداما – جاساندى ينتەللەكت ەكوجۇيەسىن قۇرۋدىڭ, ونى دامىتۋ جانە ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا قول­دانۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋدىڭ ستراتەگيالىق كوزقاراسى. بۇل قۇجات جاقىن ارادا بەكىتىلەدى.

سونداي-اق قازىر ەلدەگى جي بىرمۇيىز­دىلەردىڭ سانى دا ەسكەرىلەتىن «جەتىلۋ» ينديكاتورى بويىنشا ەلىمىزدىڭ پوزيتسياسىن جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, جي سالاسىنداعى ستارتاپتاردى قولداۋ باعدارلامالارىنىڭ كە­شەنى ازىرلەنىپ, قازىردىڭ وزىندە ەنگىزىلىپ جاتىر.

مەملەكەتتىك ستراتەگيا جانە ساياسات

ۇكىمەت ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن جي ەكوجۇيەسىن قۇرادى. ويتكەنى جاساندى ينتەللەكت مەملەكەت­تىك باسقارۋدا سۇراۋ سا­لۋ­لاردىڭ ءمانىن ەسكەرە وتىرىپ, سۇ­راۋ­لاردى جىكتەۋ, بەل­گىلەنگەن مەر­زىم­دەر بويىنشا حا­بارلامالار جىبەرۋ, ولاردىڭ قۇزىرە­تىنە قاراي مەملەكەت­تىك ورگاندارعا سۇراۋ سالۋدى جاقسار­تۋ, سونداي-اق ورىن­داۋ­شىعا دايىن جاۋاپتاردى قالىپ­­تاس­تىرۋ جانە ۇسى­نۋ, ازاماتتارعا سۇراۋ سالۋ­لاردى تابۋ­عا كومەكتەسۋ, قا­جەتتى اقپا­رات­تى الۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ­الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ­دا – كەز كەلگەن اۋىتقۋلاردى انىقتاۋ, تەزىرەك جانە دالىرەك دياگنوز قويۋ. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا – جەكە وقىتۋدىڭ جاڭا فورمالارىن قۇرۋ. قارجى جانە لوگيس­تيكادا – قۇرىلىمدالماعان دەرەكتەردى قۇرى­لىمدىق دەرەكتەرگە تۇرلەندىرۋ, جەت­كىزۋ تىزبەگىن باسقارۋدى جاقسارتۋ, سۇرانىستى بولجاۋ, جەتكىزۋ باعىتتارىن وڭتايلاندىرۋ جانە كەز كەلگەن سالادا لوگيستيكاداعى تۇگەندەۋدى باسقارۋ.

قازاقستاندا جي سالاسى بەلسەندى دامىپ كەلەدى جانە وسى ۇدەرىستىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە بىرقاتار نەگىزگى باستامانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر:

1. جاساندى ينتەللەكت ينفراقۇ­رى­لىمىن قۇرۋ. جاساندى ينتەللەكت ەسەپتەۋ قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك, سوندىقتان ەسەپتەۋ رەسۋرستارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەلىمىز ءوزىنىڭ زاماناۋي سۋپەر­كومپيۋتەرىن قۇرۋ جوباسىن جۇ­زە­گە اسىرىپ جاتىر. ونىڭ ىسكە قوسى­لۋى 2025 جىلعا جوسپارلانعان. قازىر­دىڭ وزىندە وعان ۇلكەن سۇرانىس بار. ەسەپتەۋ قۋاتىنا ايىنا 1 ملن دوللار جۇم­ساي­تىن «Higgsfield AI» سياقتى وتاندىق كومپانيالار بۇل قاراجاتتى ەلدە قال­دىرا الادى.2. ءبىلىم بەرۋ مەن وقىتۋدى دامىتۋ: بۇگىندە ءبىلىم باعدارلاماسى ءار­تۇرلى دەڭگەيدە – جوعارى وقۋ ورىندارىندا, تەحنيكۋمداردا جانە كاسىپ­تىك ليتسەيلەردە جاساندى ينتەل­لەكت بو­يىنشا كۋرستار مەن ماماندىقتار­­دى قامتيدى. قازىردىڭ وزىندە ءۇش ۋنيۆەرسيتەت جاساندى ينتەللەكت بويىنشا ءبىلىم باعدارلامالارىن ەن­گى­زىپ, حالىقارالىق سەرىكتەستىك ورناتتى. مىسالى, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىل­وردا ۋنيۆەرسيتەتىندە SeoulTech-پەن, ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە City University of Hong Kong, د.سەرىكباەۆ اتىن­داعى شقمتۋ-مەن بىرلەسىپ وتىر. سونى­مەن قاتار مەملەكەت مامانداندىرىلعان ­وقۋ ورتالىقتارىن قۇرىپ, تاعىلىمداما­دان ءوتۋ جانە الماسۋ باعدارلامالا­رىن قولعا الدى.

ستارتاپ ەكوجۇيەسىن دامىتۋ

ەلىمىزدە جاس كاسىپكەرلەردى, جا­ساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى يننو­ۆا­تسيا­­لىق جوبالاردى قولدايتىن ين­كۋ­­با­تسيا­لىق ورتالىقتار مەن ستار­تاپتاردىڭ ەكوجۇيەسى دامىپ كەلەدى. 2020 جىلى دۇنيە­جۇزىلىك بانكتىڭ قاتى­سۋىمەن ءونىم­دى يننوۆاتسيالىق كەلى­سىم جوباسى اياسىن­دا قولداۋ تاپقان 4 ستارتاپ-جوبا ۇز­دىك الەۋمەتتىك-باع­دار­لان­عان ين­نوۆا­تسيا­لىق جوبالار رە­تىندە تاڭ­دالعان ەدى. كورەياداعى GIGF World Summit Awards (The 2nd Global) ماراپاتتارىنىڭ قىسقا تىزىمىنە ەندى. «COVID-19-دان كەيىنگى داۋىردەگى يننوۆاتسيالىق جانە تۇراق­تى ءوسۋ» تاقىرىبىمەن يننوۆاتسيا­لىق ءوسۋ فورۋمى) الەمدەگى ەڭ جاقسى يننو­ۆاتسيالىق شەشىمدەر رەتىندە, ونىڭ ۇشەۋى جاساندى ينتەللەكت تەحنولو­گيالارىن پايدا­لانا وتىرىپ جۇمىس ىستەيدى. بارلىق ءۇش دەنساۋلىق ساق­تاۋ جوباسى دياگنوزدى جاقسارتۋعا, جەكە ەمدەۋ جوسپارلارىن ازىرلەۋگە جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرىن وڭتايلاندىرۋعا ارنالعان شەشىمدەردى ۇسىنادى.

ءبىرىنشى جوبا – «Cristal Spring» جشس-نىڭ iMedHub ءونىمى, ول 2019 جىل­دىڭ جەلتوقسانىندا, ءتىپتى قازاق­ستاندا COVID-19 تارالماي تۇرىپ ازىر­لەن­گەن. سەرۆيس وكپە اۋرۋلارىنىڭ 14 سيمپ­تومىن انىقتاي الادى, بۇل كومپانيا­عا COVID-19 كوروناۆيرۋسىن ەرتە دياگ­نوستيكالاۋ جانە ەمدەۋ ءۇشىن ەلىمىز­دىڭ 15 كلينيكاسىنا ورناتىلعان. ەكىن­شى شەشىم – شەتەلدىك مامانداردىڭ جو­عارى باعاسىنا يە بولعان جاساندى ين­تەل­لەكت كومەگىمەن ۇلكەن دەرەكتەردى تال­داۋ ارقىلى كوز اۋرۋلارىن ەرتە دياگ­نوستيكالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «Kaz­Development Company» جشس اقپا­راتتىق ءونىمى. جوبا اياسىندا ەلى­مىزدىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرىندە 50 مىڭنان اسا ادام پيلوتتىق سكرينينگتىك تەكسەرۋ­دەن ءوتتى. ماقساتى – ءتيىمدى تەتىك قۇرۋ ارقىلى ەل تۇرعىندارىنىڭ مۇگەدەكتىگىن تومەندەتۋ.

ءۇشىنشى جوبا – نازارباەۆ ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ جاس عالىمدارى جاساعان ەكزوسكەلەت. بۇل يننوۆاتسيالىق شەشىم ينسۋلتتان كەيىنگى ناۋقاستاردى وڭال­تۋعا باعىتتالعان. قازىرگى ۋاقىتتا پروتوتيپ الدىن الا سىناقتان ءوتىپ, تولىقتاي جۇمىس ىستەپ تۇر.

جاساندى ينتەللەكتىنى قولداناتىن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى سوڭعى جوبا­لاردىڭ ىشىندە دياگنوستيكا مەن ەمدەۋ­دىڭ دياگنوستيكالىق ۇدەرىستەرى­نىڭ دال­دىگىن جەدەلدەتۋ جانە ارتتىرۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى ازىر­­لەۋشى «Cerebra» كومپانياسىن دا اتاپ وتكەن ءجون. ولاردىڭ ءونىمى رەنتگەن, كت جانە مرت سۋرەتتەرىن تالداۋعا ارنال­عان. بۇل شەشىم ەلىمىزدىڭ 100 مە­ديتسي­نالىق مەكەمەسىندە, ونىڭ ىشىندە 46 ينسۋلت ورتالىعىندا ەنگىزىلگەن. «Cerebra» ونىمدەرىن پايدالانۋ كەزىندە 1 ميلليوننان استام مەدي­تسينا­لىق كەسكىندەر تالداندى, بۇل پاتولو­گيا­لاردى انىقتاۋدى جانە دۇرىس ەمدەۋدى ايتارلىقتاي جىل­­­دامداتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال 2023 جىلى «Cerebra» جوباسى ساۋد ارابياسى كورولدىگىندە وتكەن INNOV8 Competi­tion ستارتاپ بايقاۋىندا جىل­دىڭ ۇزدىك يننوۆاتسيالىق جوباسى دەپ تانىلدى.

باسقا سالالاردا دا ەلىمىزدە الەم­­­دىك دەڭگەيدەگى ستارتاپتار بار. بى­رىن­­شى­دەن, بۇل Higgsfield AI بەينە رەداك­­تورى. Higgsfield AI – ماتىندىك سيپات­تاما­­لار­دان تۋرا ماعىنادا جوعارى سا­پا­­لى ­بەينە مازمۇنىن جاسايتىن جاڭا بۋىن بەينە رەداكتورى. جەتىلدىرىلگەن گەنەرا­تيۆتى جي الگوريتمدەر ارقىلى پلاتفورما ماتىندىك نۇسقاۋلاردى تۇسىندىرە الادى, ءارى ولاردى بەينە تۇرىندە اسەرلى ەگجەي-تەگجەي بەينەلەيدى.

قارجى سەكتورى دا جي تەحنولوگيا­لارىن بەلسەندى تۇردە ەنگىزىپ جاتىر. بانك­تەر مەن قارجى ينستيتۋتتارى دە­رەكتەر­دى تالداۋدى, تاۋەكەلدەردى باس­­قارۋدى, الاياقتىقتى انىق­تاۋ­دى اۆتوماتتاندىرۋ ءۇشىن جاسان­دى ينتەللەكتىنى پايدالانادى. جي ارتىق­شىلىقتارىن بىرىكتىرۋدىڭ جار­قىن مىسالى – Kaspi.kz. وسىلايشا, ميحايل لومتادزە Digital Bridge 2023 كور­مە­سىندە Kaspi ونىم­دىلىگى مەن قول­دان­باعا قاتىسۋى بويىنشا قىتايلىق «WeChat» قوسىمشاسىنان كەيىن­گى الەم­دەگى ەكىنشى ۇزدىك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كوپ­تەگەن پايدالانۋشىنىڭ سۇرانىستا­رىن وڭدەۋ ءۇشىن Kaspi ءوزىنىڭ «رۋسلان» گەنە­راتيۆتى چات-بوتىن پايدالانادى.

نەيروندىق جەلىلەر

نەيروندىق جەلىلەر (LLM) نەگى­زىن­دەگى ۇلتتىق ءتىل مودەلىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ – جي تەحنولوگيالارىن دامىتۋداعى ەڭ ماڭىزدى مىندەت. ءوزى­مىزدىڭ ۇلكەن ءتىل ۇلگىسىن جاساۋ تسيفر­لىق ەگەمەندىكتى قامتاماسىز ەتۋدە سترا­تەگيالىق ءرول اتقارادى. ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارى سۇ­راقتارى بويىنشا ChatGPT, Yandex­GPT, Microsoft Copilot جانە باسقا دا شە­تەلدىك LLM-گە كوبىرەك جۇگىنەدى. شەتەلدىك ازىرلەۋشىلەردىڭ ۇلگىلەرى ارقا­شان وبەكتيۆتى تاريحي فاكتىلەردى قام­تىمايدى, سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ قوعام­نىڭ مورالدىق قۇن­دىلىقتارى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ مۇد­دەلەرىن ءاردايىم كورسەتە بەرمەيدى. جەكە LLM قۇرۋ سىزگە جەكەلەندىرىلگەن جانە قۇپيا دەرەكتەر­دىڭ تارالىپ كەتۋى­نەن ساقتاپ, شەتەلدىك ازىر­لەۋشىلەرگە جۇ­گىنبەي LLM نەگىزىندە ءوز ونىمدەرىمىز­دى جاساۋعا مۇمكىندىك بە­رەدى. ۇلتتىق ءتىل ۇلگىسىن جۇزەگە اسىرۋ قازاق ءتىلىن ءتۇرلى جي جوبالارىندا قول­دانۋعا مۇمكىن­دىك بەرىپ, شەتەلدىك قىز­مەتتەرگە تاۋەلدى­لىك­تى ازايتادى. وسى سالا­داعى وتاندىق تاجىريبەنى دامىتادى. مادە­­نيەتىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدى ساق­تاۋعا كومەكتەسەدى. تسيفرلىق ورتادا ءبىر تىلدىك توپقا جاتاتىن تىل­­­دىك مودەل­دەردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى.

ۇلتتىق جي پلاتفورماسى ۇلتتىق جاساندى ينتەللەكت پلاتفورماسى (بۇدان ءارى – جي پلاتفورماسى) مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 90-نان استام اقپاراتتىق جۇيەسىنەن دەرەك­تەردى جينايتىن «Smart Data Ukimet» بازاسىندا قۇرىلادى. بۇل باستامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – «Smart Data Ukimet» اقپاراتتىق-تالداۋ جۇيەسى ارقىلى بيز­نەستىڭ مەملەكەتتىك دەرەكتەرگە قول­جەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. جي پلات­فورماسى جاساندى ينتەللەكت شە­شىمدەرىن ازىرلەۋگە, وقىتۋعا, ورنالاستىرۋعا, باسقارۋعا ارنال­عان ينفراقۇرىلىمدى, قۇرالداردى جانە قىزمەتتەردى ۇسىنادى. بۇل بولجام جاساۋعا جانە سەنىمدى دەرەكتەر نەگىزىندە شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەرەكتەردى جيناۋ جاساندى ينتەللەكتىدەگى جۇمىستىڭ 80 پايىزىن الۋى مۇمكىن, ال دەرەكتەردىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى مەن جەتكىلىكسىزدىگى كەز كەلگەن جاساندى ينتەللەكت ازىرلەۋ­شىلەرى ءۇشىن ەلەۋلى كەدەرگى.

جي پلاتفورماسىن قۇرۋ دەرەكتەر­دى جيناۋ تۇرعىسىنان جاساندى ين­تەل­لەكت سالاسىنداعى ازىرلەۋشىلەر ءۇشىن ايتار­لىقتاي كەدەرگىنى جويادى. سون­داي-اق رە­سۋرستاردى پايدالانۋدى وڭتاي­لان­دىرادى. جي پلاتفورماسىندا ۇقساس ماسەلەلەردى شەشۋ كە­زىن­دە جاساندى ينتەللەكت ازىرلەۋشىلەرى قاي­تا پايدالاناتىن دايىن شەشىمدەر جيىن­تىعى بولادى. سونداي-اق جي دا­مۋى­­نىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىنىڭ ءبىرى ەتي­كا­­لىق جانە قۇقىقتىق ستاندارتتاردى رەت­­تەۋ جانە قۇرۋ ەكەنىن ۇمىتپاعانى­مىز ءجون. ەلىمىزدە جاساندى ينتەل­لەكت زاڭدى جاۋاپكەرشىلىكتەرى مەن سۋبەك­­تيۆتى قۇقىقتارى بار ەلەكترون­دىق تۇل­عا رەتىندە قاراستىرىلاتىن ءتاسىل قا­راس­­تىرىلماق. بۇل دەنساۋلىق ساق­تاۋ, كو­لىك جانە قارجى سياقتى ءارتۇر­لى سالا­لارداعى جي ارەكەتتەرى مەن جاۋاپ­­كەر­شى­لىگىن ناقتى انىقتايدى.

جي دامىتۋدا ەتيكا دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ولاردى پايدالانۋدىڭ ىقتي­مال تەرىس سالدارىن بولدىرماۋ ءۇشىن جي جۇيەلەرىنىڭ اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بۇل پايدالانۋشى دەرەكتەرىن قور­عاۋ­دى, تەڭدىك پەن ادىلدىك قاعيداتتارىن قولداۋدى, جي الگوريتمدەرىن­دەگى كەمسىتۋشىلىك پەن بىرجاقتىلىقتى بول­دىرماۋدى قامتيدى. ينتەللەكت سالا­سىنداعى قىز­مەتتى رەتتەۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت جانە يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى ارنايى كوميتەت قۇرىلدى. ول ەرەجەلەر مەن ستاندارتتاردى ازىر­لەيدى, سونداي-اق ولاردىڭ ساقتالۋىن باقىلايدى. كوميتەت جي رەتتەۋ سالا­سىنداعى وزىق تاجىريبەلەردى ەسەپكە الۋ ءۇشىن حالىق­ارالىق ۇيىمدارمەن, ساراپشىلارمەن ىنتىماقتاسادى.

جي-ءدىڭ ەڭبەك نارىعى مەن ەكونوميكاعا اسەرى

جالپى, جي جاھاندىق ەڭبەك نارى­­عى مەن ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي اسەر ­ەتەدى. بولجامدار جي قابىلداۋ ونىمدىلىك پەن تيىمدىلىكتى ارتتىرۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا بولا­تىنىن كورسە­تەدى. دەگەنمەن كەي­بىر جۇمىس ورىندارىن اۋىستىرۋ مۇم­كىندىگىنە بايلانىستى تاۋەكەلدەر دە بار. بۇل اسپەكتىلەردى ءارتۇرلى سالالاردا جي ەنگىزۋدىڭ ستراتەگيالارى مەن باعدارلامالارىن ازىرلەۋ كەزىندە ەسكەرۋ قاجەت. كاسىپتەرى جي ­اۋىستىرىلۋى مۇمكىن جۇمىسشىلاردى قايتا دايار­لاۋ, ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ باع­دار­لامالارىن ازىرلەۋ كەرەك. بۇل جاڭا تيپتەگى ەكونوميكاعا كە­دەرگىسىز كوشۋ­دى قامتاماسىز ەتەدى, الەۋمەتتىك تۇراق­تىلىقتى ساقتايدى.

سونداي-اق جي جاڭا وندىرىستەردى دامىتۋعا جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا كومەكتەسەدى. مىسالى, جي جۇيەلەرىن ازىرلەۋ, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ دەرەكتەر عالىمدارى, ماشينالىق وقىتۋ ينجەنەرلەرى جانە دەرەكتەر تالداۋشىلارى سياقتى كوپ­تە­گەن ماماندى قاجەت ەتەدى. ەكونو­ميكا­نىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن وسىنداي مامانداردى دايار­لاۋ جانە تارتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ ماڭىز­دى. ساندىق الەۋەت جانە زاڭنامالىق بازانىڭ بەيىمدىلىگى, سون­داي-اق ستارتاپتار مەن ءبىلىم بەرۋ باع­دارلامالا­رىن قولداۋ (مىسالى TechOrda) سياقتى ­كۇشتى جاقتارى زاماناۋي ينفراقۇرى­لىم مەن تۇتاس ەكو­جۇيەنى قالىپتاستىرۋ­مەن بىرگە ودان ءارى ىلگەرىلەۋ ءۇشىن قولاي­لى جاعدايلار جاسايدى. Nomad Visa جانە Nomad Residency جۇيەسىن ەنگىزۋ, ءوز كەزەگىندە, تمد مەن تۇركى ەلدەرى­نەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جي سالاسىنداعى وزىق تالانتتاردى تارتۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسادى. دەگەنمەن جي دامۋىنىڭ تۇراقتى بولۋىن, تۇتاستاي العاندا قوعامعا پايداسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەتيكالىق جانە قۇقىقتىق اسپەكتىلەردى, سونداي-اق ىقتيمال ەكونوميكالىق سالداردى ەسكەرۋ ماڭىزدى.

ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت قازىر­دىڭ وزىندە بەلسەندى تۇردە قولدانىلىپ, ناق­تى ناتيجەلەر بەرىپ كەلەدى. ەكونو­ميكانىڭ تۇراقتى ءوسۋى مەن دامۋىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسى سالانى دامىتۋدى, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى جالعاستىرۋعا باسا ءمان بەرەمىز.

قانىش تولەۋشين,تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى