كەمەلدىك كەپىلى

زەرتتەۋ جۇمىسى ەكى كىتاپتان تۇرادى. «سول شىنشىل: حاق جانە جالعىز» اتتى ءبىرىنشى كىتاپتا ابايدىڭ دانالىق مايەگى مەن ابايتانۋدىڭ ەڭ كۇردەلى دە تىلسىم جۇمباعى – الەمدى پالسا­پا­لىق تۇرعىدان ويلاۋ جانە ونى قابىلداۋدىڭ العاشقى ەكى ساتىسى پا­يىمدالادى. ءبىرىنشى ساتى – شاريعات. بۇل – ءفاني تىرشىلىكتەگى بارلىق اقىل-وي مەن امالدىڭ قام-حارەكەتىن قامتيتىن تانىم كەڭىستىگى. ەكىنشىسى – تاريقات. مۇندا تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى اق جولدان اداسپاۋدىڭ زاڭدىلىقتارى قاراستىرىلعان. ال ء«بىر كەمەل» اتالاتىن ەكىنشى كىتاپ ابايدىڭ ىشكى الەمىنە ارنالىپ جازىلعان. «اقىل ازىعى – ماعريفات» بولىمىندە: جاراتقان مەن شەكسىز جاراتىلىستى «جۇرەگىڭدە كىر قالدىرماي» شاكسىز تانۋ, سول ارقىلى, رۋحاني كامەلەتكە جەتۋ ماسەلەلەرى تالدانادى. ال «يمان ازىعى – اقيقات» بولىمىندە: ماڭگى باقيلىق ديدارعايىپ عۇمىر­دىڭ ەڭ سوڭعى نۇر الەمى (ارسى-كۇرسى), جاراتىلىستىڭ تۇپكى ءتۇيىنى – اقيقات سىرلارى ابايدىڭ كوزقاراسى ارقىلى سارالانادى. ەندى بارلىعىن بايىپپەن بايانداپ كورەلىك.

1934 جىلى شىققان مۇحتار اۋە­زوۆ­تىڭ «اباي اقىندىعىنىڭ اينالاسى» اتتى عىلىمي ماقالاسىندا «اباي­دىڭ شى­عىستان كىرگەن بۇيىم­دا­رىنىڭ باسى – يسلام ءدىنى» دەپ اتاپ كورسەتەدى. سول سەبەپتى اباي الە­مىنە بويلاعان كەز­دە, ونداعى تانىم تابالدىرىعىن يسلا­مياتسىز اتتاي المايمىز. عالىم مەكەم­تاس مىر­زاحمەت ۇلى «اباي جانە شىعىس» ەڭبە­گىندە يسلام دىنىنە گرەك فيلو­سوفيا­سىن پايدالانۋ ارقىلى تەو­لو­گيانى ءتۇسىنىدىرىپ, تابيعات, ادام, قوعام قۇبىلىستارىنا لوگيكا تۇرعىسىنان جاۋاپ بەرۋگە تىرىسقان مۇتا­كاللاميستەردىڭ (ارابشا «كالام» – لوگوس, ال «مۇتا» ءسوزى كالام ءىلىمىن ناسيحاتتاۋشى, تاراتۋشى دەگەندى بىل­دىرەدى) اباي تالقىسىندا سىنعا ۇشى­راۋىن تارقاتىپ جازادى. وندا اقىل­مەن تانىلۋى مۇمكىن ەمەس ءتۇپ يەنى (اللانى) جۇرەكپەن عانا سەزىنۋگە بولا­تىنىن جەتكىزەدى. ال ونداي رۋحانيات دارەجەسىنە جوعارىدا تۇرسىن جۇر­ت­باي تاپسىرلەپ وتىرعان شاريعات, تاريقات, ماعريفات جانە اقيقات اتتى رۋحانيات ساتىلارى اپارادى. شاكىرتى زار­نۇقي (دانىشماند) ارقىلى جەتكەن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ميرات-ۋل كۋلۋب» ەڭبەگىندە بۇل تۇسىنىكتىڭ «شاري­عات – سوزدەرىم, تاريقات – ىستە­رىم, حاقيقات – حالدەرىم» دەگەن پاي­عام­بار حاديسىنەن تامىر الىپ وتىرعانىن تۇسىنە الامىز. تۇرسىن جۇرتباي وسى ساتىلاردىڭ وي مايەگىن شاريعات ۇيى­تا­تىن جانە ول ادال, تازا, ادىلەتتى, قياناتسىز ءمۇمىن بولىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ باستى شارتى ەكەنىن باسا ايتادى. ءارى قاراي عالىمنىڭ ءوزى سويلەسىن. «شاريعاتقا «ار ءىلىمىن» يگەرۋ ار­قى­لۋ قول جەتكىزۋگە بولادى.

ابايدىڭ: «ونداي بولماق قايدا دەپ, ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز», –دەپ وتىرعانداعى عىلىمى – وسى شاريعات عىلىمى. شاريعي عىلىم: ءپالساپا, تانىم, تەولوگيا, جاراتىلىستانۋ, جۇلدىزناما, عارىشتانۋ, جاعرافيا, ەكونوميكا, پسيحولوگيا, ادەپ, ادەبيەت, زاڭ-ءداستۇر, تاريح, قىسقاسىن ايتقاندا, ون سەگىز مىڭ عالامداعى مۇقىم ۇيلەسىمدىلىكتىڭ سىرى مەن قۇپياسىن مەڭگەرگەن, ءومىر ءسۇرۋدىڭ زاڭدىلىقتارىن قامتاماسىز ەتەتىن, ونداعى تەپە-تەڭدىكتەردى ساقتايتىن, قاراما-قايشىلىقتار­دى رەتتەيتىن, عالامشار مەن ولار­دىڭ ارا­سىنداعى قوزعالىستاردى بەيبىت-تىنىشتىقپەن دامىتۋدىڭ ءتارتىبىن ۇيلەستىرەتىن عىلىم. شاري­عات­تىڭ وسى تىلسىم زاڭ­دى­لىقتارىن يگەرگەندە عانا ءمۇسلىم اتاناسىڭ. سودان كەيىن بارىپ شاريعي ۇكىم شىعارۋعا, ەل باسقارۋعا, شاكىرت تاربيەلەۋگە, يمان جولىن ناسيحاتتاۋعا, زاڭ شىعارۋعا قۇقىق الاسىڭ.

ابايدىڭ: «كوپ شۋىلداق نە تابار,بيلەمەسە ءبىر كەمەل», – دەيتىن كەمە­لى وسى ساتىدا قالىپتاسادى», دەيدى عالىم. شاريعاتتان كەيىنگى ساتىدان ورىن الاتىن, كىسىنى حاكىمدىك دەڭگەيگە جەتكەرەتىن ءىلىم دەڭگەيى – تاريقات. بۇل تۋراسىندا ءسابيت مۇقانوۆ تا حاباردار بولعان. ول ءوزىنىڭ «حالىق مۇراسى» دەگەن ەڭبەگىندە بىلاي دەيدى: «قازاقتا شاريعاتتان تاريقات باسىم بولعان. بۇل زاڭدى قولدانۋشىلار – بيلەر». تۇرسىن جۇرتباي «تاريقاتقا تاعزىم» بولىمىندە اتالعان رۋحاني ماقامنىڭ تاقۋالىق تامىرىن, تانىمدىق تارا­ۋىن جانە تاجىريبەلىك ءتالىمىن ابايدىڭ عاقليالارىنداعى بەلگىلەرىن بەدەرلەپ كورسەتەدى. سونى­مەن تاريقاتتىڭ نەگىزگى شارتتارى نە؟ تۇرسىن جۇرتباي ەڭ اۋەلى «قۇران ءسوزىنىڭ ماعىناسىنا نەگىزدەلگەن وي تولعاۋ» دەپ بەرەدى. كىتاپتىڭ تىزگىن قاعار ساتىندە ايتىلعان قۇنانباي­دىڭ قولى­نان تۇسپەيتىن الاقانداي ء«بادۋام» دا – وسى تاريقات نەگىزىن ۇستەي­تىن ءمىناجات ءتۇرى. بۇل ساتىنى يگەرۋگە بەل بايلاعان كىسى ۇنەمى وي ۇستىندە جۇرۋگە ءتيىس. حاكىمنىڭ ءۇش ءسۇيۋدى ايتا كەلىپ, سونىڭ جولىندا «ويلان-داعى, ۇشەۋىن تاراتىپ باق, باس­تى بايلا جولىنا مالىڭ تۇگىل» دەگەنى وسىدان كەلىپ شىعادى. ودان قۇدايعا دەگەن عاشىقتىق كەلىپ شىعادى. ول – سانا يەسىن بولمىس بىرلىگىنە, تانىم تۇتاستىعىنا جەتكىزەتىن رۋحاني كۇش. اباي قاراسوزىندە بىلاي دەپ تۇ­سىن­دىرىلەدى: «اللا تاعالانىڭ پەن­­دەسىن ماحاب­بات ءۋا مارحاماتپەن جا­رات­قانىن ءبىلىپ, ماحابباتىنا ماحابباتپەن عانا ەلجى­رەمەكتى قۇداعا عاشىق بول­دى دەيمىز».

سونىمەن, شاريعاتقا يلانىپ, تاريقاتقا بەل بايلاپ, «تولىق ادامعا» جەتكىزەتىن تانىم جولى – ماعريفات. ماعريفاتۋللا – اللانى تانۋ دەگەن ءسوز. ء«دىننىڭ حاق ماعريفاتىنا جەتۋ وڭاي ەمەس» دەيدى اباي. وعان ۇلكەن رۋحاني ەڭبەك ارقىلى قول جەتكىزەدى. ونىڭ كىلتى – سەنىمگە ءتوزىمدى جانە سابىرلى بولۋ. بۇل ابايدىڭ: «مۇنداي يمان ساقتاۋعا قورىقپاس جۇرەك, اينىماس كوڭىل, بوسانباس بۋىن كەرەك» دەگەن عاقلياسىمەن استاسىپ جاتىر. الدامشى قىزىقتان باس تارتۋ, ادىلەتتى بولۋ جانە نيەت-ىقىلاسىڭدى تازا ۇستاۋ – ماعريفات ماقامدارى.

كەلەسى ءارى سوڭعى ساتى – اقيقات. كۇل­­لى بولمىس وسى نۇكتەدەن تاراپ جا­تىر. «مەكەن بەرگەن, حالىق قىلعان لا­ما­­كاندى, ياعني ءتۇپ يەسىن كوكسەپ» حاق­­تىققا جەتۋ – ماقساتتىڭ باستى ناتي­­جەسى. شاكارىمنىڭ «بۇزىلمايتىن شىن­­دىعى» دا, مىنە, وسى. ول حالگە ەش­قا­­شان تولىق انىقتاما بەرە الماي­مىز. ابايشا تۇسىندىرسەك, «اقىلعا سىي­ماس – ول اللا».

قوش, ابايدىڭ ادەبي مۇراسىن­داعى رۋحانيات ماسەلەلەرىنە حال-قا­دەرىنشە تۇسىنىكتەمە بەرگەن تۇرسىن جۇرتبايدىڭ اتالعان زەرتتەۋى – اباي­تانۋ­دىڭ جاڭا باسپالداعى. عاقلي عيب­رات­قا اباي ارقاسىن تىرە­گەن شىعىس, ونىڭ ىشىندە مۇسى­لمانشىلىق تەرە­زەسىنەن قارالعان ەڭبەك قازاق وقىر­ما­نىنىڭ كوڭىل كوكجيەگىن كەڭىتىپ, جۇرەك سارايىن جىلىتادى دەپ ەسەپتەيمىز.