ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ادامزات تاريحىنداعى ەڭ جويقىن قاقتىعىستاردىڭ ءبىرى بولدى ءارى العاش اتوم بومباسىنىڭ قولدانىلۋىمەن ەرەكشەلەندى. قازىرگى تاڭدا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋعا ۇمتىلۋشى مەملەكەتتەردىڭ قاتارى از ەمەستىگىن ەسكەرسەك, ونىڭ تامىرى سول كەزگە بارىپ تىرەلەدى.
جالپى, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بارىسىندا شەشىمىن تاپپاعان اۋماقتىق ماسەلەلەر ەكىنشىسىنىڭ باستالۋىنا سەبەپشى بولسا, ءۇشىنشىسىنىڭ باستالىپ كەتپەۋىن تىلەپ وتىرعان ادامزات ءۇشىن جاعداي كەلەسىسىندە قالاي ءوربۋى مۇمكىن دەگەن الاڭداۋشىلىق جوق ەمەس.
نەگىزىنەن, سوعىس ءبىر ەلدىڭ اۋماعىن باسىپ الۋ ءۇشىن دە جاسالمايتىنى, ونىڭ استارىندا يمپەرياليستىك پيعىلدىڭ جاتاتىنى تاريحتان بەلگىلى. ادام بالاسىنىڭ اتاققۇمارلىعى نەمەسە مەنمەندىگى وزگەلەرگە ءوز ۇستانىمىن كۇشتەپ تاڭۋعا يتەرمەلەيدى. ءبىر شەتىنەن قاراساڭىز, يا ءبۇتىن ءبىر ەلدى ۋىسىندا ۇستاپ, سولاردىڭ يگىلىگى ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرگەن تۇلعا كەيپىندەگى جان وزگەلەرگە ادام ەركىندىگى مەن بوستاندىعىنا نەمەسە ومىرىنە قول سۇعۋشى اگرەسسور.
1939 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن 1945 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگىنە دەيىن سوزىلعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولعان گەرمانيا, يتاليا, جاپونيا جانە ونىڭ باسىندا بولعاندار ءتيىستى جازالارىن تارتتى دا. گيتلەر جۇمباق جاعدايدا ءولىم قۇشسا, ءمۋسسولينيدى الاڭدا جازالادى, ال جاپونيانىڭ ەكى قالاسىنا تاستالعان اتوم بومباسىنىڭ سالدارى ءالى كۇنگە دەيىن سەزىلىپ كەلەدى. ەندى مۇنداي الەمدىك اۋقىمداعى قاقتىعىستاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا سوعىستان كەيىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قۇرىلىپ, ونىڭ جارعىسىنا سان-فرانتسيسكو قالاسىندا 50-گە تارتا مەملەكەت (كسرو, اقش, ۇلىبريتانيا, قىتاي جانە وزگەلەرى) قول قويدى. قازىر 200-دەن استام ەلمەن تولىققان بۇل الەمدىك بەلدى ۇيىم ناتيجەلى دەرلىك جۇمىس ءىستەپ كەلەدى. الايدا, كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا ءىرى مەملەكەتتەر اراسىندا ۇستانىمدىق جاعىنان قايشىلىقتار بار. اسىرەسە, ول يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى, سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق قارۋعا ۇمتىلۋى, سيريانىڭ ساياسي داعدارىسى سياقتى ماسەلەلەردە انىق بايقالادى.
ال ادام شىعىنىنا كەلسەك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا بولعاندار سانى ونىڭ الدىنداعىلارىنان ايتارلىقتاي كوپ. سوعىسقا 110 ميلليونداي ادام تارتىلعان 72 مەملەكەتتىڭ جۇمىلۋى, ال قازا تاپقاندار سانىنىڭ 65 ميلليون ادامعا (سونىڭ 27 ميلليونى كەڭەستىك ازاماتتار) جەتۋى كىم-كىمدى دە ويلانتپاي قويمايدى. كسرو قورعانىس مينيسترلىگى باس شتابى ارنايى كوميسسياسىنىڭ جۇمىسى مەن كسرو عا تاريح ءبولىمىنىڭ دەرەكتەرى كەڭەس اسكەرىنىڭ 1941-1945 جىلدارداعى دەموگرافيالىق احۋالى ناشارلاپ, 8 688 400 ادامدى قۇراعاندىعىن كەلتىرگەن. ال ۆەرماحتتىڭ جانە ونىڭ وداقتاستارىنىڭ دەموگرافيالىق جوعالتۋى 8 649 500 ادام بولىپتى. مۇنداي دەموگرافيالىق جوعالتۋ ءتىزىمىنە تۇتقىنعا تۇسكەندەر مەن ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەندەر دە كىرگەن.
كەڭەستىك تاريحشىلاردىڭ ءمالىمەتتەرىنە قاراعاندا, جاۋدىڭ قولىنا تۇسكەن كەڭەستىك جاۋىنگەرلەردىڭ سانى 4 559 000 (نەمىس دەرەكتەرىندە 5 200 000-نان 5 700 000-عا دەيىن) بولسا, سونىڭ تەك 1 836 000-ى عانا ەلگە ورالىپتى. ال كەڭەستەردىڭ قولىندا بولعان 4 126 964 تۇتقىننىڭ 580 548-ءى عانا ءولىم قۇشىپ, قالعانى ءوز ەلدەرىنە قايتارىلعان. نەمىس لاگەرلەرىندە ادامداردىڭ مىڭداپ پەشكە جاعىلىپ, بۇكىل ءبىر دەرەۆنيالاردىڭ تۇرعىندارىمەن ورتەپ جىبەرىلگەندىگىن بىلەمىز. فاشيستەر 628 بەلورۋس دەرەۆنياسىن تۇرعىندارىمەن ورتەپ جىبەرگەندىگى بەلگىلى.
جالپى, باسىپ العان كەڭەستىك اۋماقتا 7,4 ميلليون ادام ءولتىرىلسە, سونىڭ 1,5 ميلليونى بەلورۋستار ەكەن. كەڭەستىك اسكەرلەر دە كەك الۋ ءۇشىن نەمىستەرگە نەبىر ز ۇلىمدىقتار جاساعانى ايتىلىپ قالىپ جاتىر. كەڭەس اسكەرىنەن قاشىپ, «ۆيلگەلم گۋسلوۆ» كرۋيزدىك كەمەسىنە مىنگەن 7000 نەمىس ازاماتىنىڭ, ونىڭ ىشىندە جاس بالالار مەن ايەلدەر جانە ەگدە جاستاعى قاريالار دا بار, تاعدىرى جانتۇرشىگەرلىك. كەڭەستىك سۇڭگۋىر كەمە كاپيتانى الەكساندر مارينەسكو الگى نەمىستەر مىنگەن كەمەگە تورپەدو جىبەرگەنى سول ەكەن, ول ءبىر جاعىنا جانتايىپ بارىپ 70 مينۋتتان كەيىن سۋعا كەتىپتى. شىعىس پرۋسسيادا كەزدەسكەن ەركەك كىندىكتى نەمىس بىردەن اتىلسا, قىز-كەلىنشەكتەرى زورلانعان.
قالاي دەسەك تە, وراسان ادام شىعىنىمەن جەتكەن جەڭىس جەڭىمپازداردىڭ كەۋدەسىندە ساقتالعان كەكتى قايتارۋعا يتەرمەلەسە كەرەك. تۇراقتى مەكەندەرىنەن قۋىلعان نەمىستەردىڭ سانى 18 ميلليون بولسا, ولاردىڭ 2,5 ميلليونى قازا بولعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. جالپى, كەڭەستەر وداعى ادام شىعىنىمەن قاتار, ەلدىڭ ۇلتتىق بايلىعىنىڭ 30 پايىزىن جوعالتسا, ۇلىبريتانيا – 0,8 پايىزىن, ال اقش 0,4 پايىزىن عانا جوعالتىپتى.
تاريحتا ءبىر تۇلعا ءوز ەلىنىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ وزگەرۋىنە دە ىقپال ەتىپ جاتادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, يرانمەن سەگىز جىل بويى سوعىسقان, ارتىنان اتوم بومباسىن جاساپ جاتىر دەگەن جەلەۋمەن ديكتاتورلىق رەجىمى ءۇشىن دارعا اسىلعان يراك باسشىسى ساددام حۋسەين تۋرالى ايتا كەتپەسكە بولماس. كۋۆەيتكە باسىپ كىرىپ, ءوز ىقپالىن كۇشەيتپەك بولعان ونىڭ بۇل ارەكەتى وسىلايشا ورتا جولدان قيىلدى. ەگەر اگرەسسور دەر كەزىندە توقتاتىلماسا, وندا كۇشەيىپ العاننان كەيىن گيتلەردىڭ جولىن قۋماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. بۇل رەتتە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە يراكتىڭ گەرمانيا جاعىندا بولعاندىعىن دا ايتا كەتكەن ءجون. اراعا ونداعان جىلدار سالىپ, ميلليوننان استام ادامى بار يراك اسكەرىنىڭ تاس-تالقان ەتىپ جەڭىلۋى باتىستىق اسكەري تەحنولوگيا مەن الەمدىك قوعامداستىق قولداۋىمەن جۇزەگە استى. ال س.حۋسەين بولسا, جاپپاي-قىرىپ جوياتىن قارۋعا قول جەتكىزە المادى.
گەرمانيا دا ءبىر كەزدەرى اقش, انگليا جانە فرانتسيامەن ۆەرسال بەيبىت كەلىسىمىن جاساسقاننان كەيىن-اق اراداعى ءۇزىلىستى پايدالانىپ, بىردەن ءوزىنىڭ اسكەري الەۋەتىن كۇشەيتۋگە كىرىستى. ونى وزگە دەرجاۆالار بىلسە دە, ءۇنسىز قالدى. ولاردىڭ پايىمىنشا, گەرمانيا ءوزىنىڭ بار قاھارىن كەڭەستەر وداعىنا توگۋى ءتيىس-ءتى. ول ويلارى جۇزەگە استى دا, الايدا شوقتان تۇتانعان جالىن ولاردىڭ وزدەرىن دە شارپي باستادى. تەك سودان كەيىن عانا ەكىنشى مايدان اشىلعانى تاريحتان ءمالىم. ونىڭ نەمەن اياقتالعانىن جانە بىلەمىز. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, گەرمانيا عالىمدارى اتوم بومباسىن جاساپ شىعارۋعا شاق قالدى. ەگەر جاساپ ۇلگەرگەندە, ونىڭ مىندەتتى تۇردە قولدانىلىپ, قازىرگى گەوساياسي جاعداي تىپتەن تۇبىرىمەن باسقاشا قالىپتاسار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟!
سوعىس جاپپاي قىرىپ-جويىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, جاڭا ىزدەنىستەر مەن قادامدارعا يتەرمەلەيتىنىن دە بىلەمىز. گەرمانيامەن سوعىستىڭ ايتەۋىر ءبىر بولماي قويمايتىنىن تۇيسىنگەن كسرو جابىق كونسترۋكتورلىق بيۋرولار اشىپ, ءتارتىپتى بارىنشا كۇشەيتتى. جاڭا اسكەري ۋچيليششەلەر مەن اكادەميالاردىڭ جەلىسىن قۇرا باستادى. گەرمانياعا قارسى سوعىستا اقش-تىڭ اسكەري تەحنيكالارى كسرو-عا بەرىلگەنى قازىر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. ءبىر كەزدەرى ءسىبىر جەرىندە لاگەر اشىپ, بايلىعىن يگەرمەك بولعان امەريكالىقتار مەن اعىلشىندار جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قارسىلىق كورسەتۋىمەن كەتكەندىگىن ەسكەرسەك, ارينە, اقش مۇنداي كومەككە تەك گەرمانيانى السىرەتۋ ءۇشىن عانا باردى. قازىر جاعداي كەرىسىنشە قالىپتاسىپ وتىر. باتىس رەسەيدى بارىنشا قىسپاققا الىپ, ونىڭ ەكونوميكاسىن السىرەتۋگە ارەكەت ەتۋدە. بۇل دا باياعى ءبىر ميسسيانىڭ جالعاسى ىسپەتتى. قالاي بولعان كۇندە دە رەسەي بۇل داعدارىستى ەڭسەرۋگە بارىن سالۋدا جانە دە ءتيىستى شارالار قابىلداپ جاتىر.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بارىسىندا باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى شاتقاياقتاپ قالدى. الەمدىك ارەناداعى ىقپالى دا بارىنشا تومەندەدى. سوعىستىڭ بەل ورتاسىندا جۇرمەگەن, تەك 1941 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا جاپونيانىڭ پەرل-حاربورعا شابۋىلىنان باستاپ قانا ءىشىنارا ۇرىسقا كىرىسكەن اقش-تىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان قوس ءبۇيىرى بۇلتيىپ شىققانى بەلگىلى. بۇل ءوز كەزەگىندە دوللاردىڭ الەمدىك نارىقتاعى قۇنىنىڭ جوعارى ءارى تۇراقتى بولۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزدى. قازىر اقش الەمدە ۇلكەن ايىرماشىلىقپەن ءبىرىنشى ەكونوميكا ساناتىندا تۇر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كسرو-نىڭ دا الەمدىك قوعامداستىقتاعى ىقپالىن ارتتىرسا, ال ەۋروپا مەملەكەتتەرىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا كەرى يتەرىپ تاستادى. ۇنەمدىلىك پەن قوماقتى ينۆەستيتسيانىڭ جانە قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا اراعا ونداعان جىلدار سالىپ, ەۋروپا ەڭسە تىكتەي الدى.
ۇرىس قيمىلدارىنا پايدالانىلىپ كەلگەن اسكەري تەحنولوگيالاردىڭ ارتىنان بەيبىت ماقساتقا باعىتتالىپ وتىرىلاتىنى جانە انىق. كوپتەگەن جاڭاشا شىعارىلعان تاۋارلاردىڭ اسكەري تەحنولوگيانىڭ جەمىسى ەكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. دەي تۇرعانمەن, قازىرگى كەزدە يننوۆاتسيا مەن تەحنولوگيا ءومىرىمىزدىڭ اجىراعىسىز بولشەگىنە اينالىپ ۇلگەردى. گەرمانيا جەڭىلگەننەن كەيىن ونىڭ ءبىراز تەحنولوگيالارى اقش پەن كسرو قاراماعىنا ءوتتى. سولتۇستىك كورەيا مەن وڭتۇستىك كورەيا اراسىنداعى سوعىستا العاش رەت قولدانىلعان رەاكتيۆتى ۇشاقتاردىڭ ۇقساس بولۋى گەرمانيالىق تەحنولوگيا دەگەن دە پىكىر بار. سول كەزدىڭ وزىندە سوناۋ لوندونعا دەيىن ۇشىپ بارعان فاۋ-1 جانە فاۋ-2 دەپ اتالعان نەمىس زىمىراندارىنىڭ تەحنولوگياسى قازىر بارىنشا دامىتىلعان. قازىر قۇرلىقارالىق زىمىرانداردان وزگە, عارىشقا جونەلتىلەتىندەردىڭ دە قاتارى تولىعىپ كەلەدى. ەگەر كەشەگىگە كوز جۇگىرتسەك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا بۇرىن بەلگىلى بولماعان 7 قارۋ ءتۇرى قولدانىلسا, كورەي سوعىسىندا – 25, ال اراب-ءيزرايلدىڭ ءتورت قاقتىعىسىندا – 30 جانە دە پارسى شىعاناعىندا قارۋدىڭ 100-گە تارتا جاڭا ءتۇرى پايدالانىلىپتى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».