بۇگىن – ديپلوماتيالىق قىزمەت كۇنى. مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن بۇل سالاعا ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىك جۇگى سالماقتى. قازاقستان ديپلوماتتارعا سىرتقى ساياساتتا ەلىمىزدىڭ مۇددەسىن بىلىكتىلىكپەن قورعاۋ ميسسياسىمەن قاتار شەتەلدەگى ازاماتتارىنىڭ اماندىعى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ مىندەتى جۇكتەلگەن.
جاھاندانۋدى جاقتايتىن مەملەكەت
جالپى, ەلشىلىكتەر مەملەكەتارالىق ماسەلەلەر مەن ديپلوماتيالىق قاتىناستاردان بولەك, سىرتتاعى ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى, ولاردىڭ كەلىپ-كەتۋى, وقىپ, ءبىلىم الۋى, كاسىپپەن اينالىسۋى سىندى ماڭىزدى ماسەلەلەرىن نازاردان تىس قالدىرماي, قاداعالاپ وتىرۋعا ءتيىس. دەگەنمەن, ديپلوماتتار رۋحاني ءىس-شارالاردىڭ وتۋىنە دە ۇيىتقى بولىپ, ەلىمىزدىڭ ادەت-عۇرپىن, سالت-ساناسىن, ءان مەن كۇيىن تانىستىرۋ, ناسيحاتتاۋعا دا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. شەت مەملەكەتتەردە اشىلىپ جاتقان مادەني ورتالىقتاردىڭ باسى-قاسىندا ەلشىلىك وكىلدەرىنىڭ دە جۇرەتىنى زاڭدىلىق.
ارينە, قاي ەلدىڭ بولسىن مەملەكەت باسشىسىن ءنومىرى ءبىرىنشى ديپلوماتى رەتىندە بەيرەسمي قاراستىرۋعا بولادى. بۇل رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ الەمدىك ديپلوماتياداعى بەدەلى, ءبىلىم-بىلىگى, تاجىريبەسى تالايعا ۇلگى بولارلىق.
بيىل 31 مامىر كۇنى الماتىداعى عىلىم ورداسىندا جاس عالىمدارمەن بولعان كەزدەسۋدە پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى مۇددەلەرىنە دە توقتالعان ەدى.
«تەڭگەرىمدى ءارى سىندارلى سىرتقى ساياسات جۇرگىزە وتىرىپ, بارلىق مۇددەلى مەملەكەتپەن تەڭ قۇقىقتى جانە ءوزارا ءتيىمدى قاتىناس ورناتامىز. ءبىز سەرىكتەستىككە باسا ءمان بەرەمىز. ارامىزدى اجىراتىپ, سەنىمگە سىزات تۇسىرەتىن قابىرعا تۇرعىزۋ ءۇشىن ەمەس, ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىككە باستايتىن كوپىر سالۋ ماقساتىندا جۇيەلى جۇمىس ىستەيمىز. الايدا قازىرگى ۋاقىتتا جانجالدار مەن سوعىس ءورتى باسىلماي تۇرعان ايماقتاردا مۇنداي سىندارلى ساياسات جۇرگىزۋ وتە اۋىر. ول ءۇشىن تاباندىلىق پەن سابىرلىق كەرەك. ديپلوماتيا مەن ديالوگ جولىن ۇستانا وتىرىپ, ءبىز ۇيلەسىمدى ءارى ادىلەتتى حالىقارالىق قۇرىلىم قۇرۋدى جاقتايمىز. ءبىز ەل ىشىندە جان-جاقتى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. سونداي-اق قانداي دا ءبىر ساياسي جاعدايدىڭ ىعىنا جىعىلماي نەمەسە بوتەن پىكىرلەرگە ەرمەي, ۇلتتىق مۇددەمىزدى كوزدەيتىن تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياسات جۇرگىزىپ وتىرمىز», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ادىلەتتى قازاقستان جولىمەن العا قادام باسىپ كەلە جاتقان ەلىمىز جاۋاپتى ديپلوماتيانىڭ قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىن قاتاڭ ساقتاۋعا بەيىلدى ەكەنىن دە ايتىپ ءجۇر. ماسەلەن, وسى جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ سوڭىندا سينگاپۋرعا بارعان مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان جانە ورتا دەرجاۆالاردىڭ ءرولى: قاۋىپسىزدىكتى, تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋدى ىلگەرىلەتۋ» تاقىرىبىندا ءدارىس وقىپ, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنا قاتىستى ۇستانىمدارىن دا اتاپ وتكەن-ءدى. «بارلىق سىرتقى سەرىكتەستەرىمىز استانانىڭ قانداي ۇستانىمدا ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. سوندىقتان ءبىزدى سەنىمدى ارىپتەس سانايدى. ءبىز «جاھاندانۋدى جاقتايتىن قازاقستان» رەتىندە بۇكىل الەممەن اشىق قارىم-قاتىناس جاساۋدى جالعاستىرا بەرەمىز. بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باعدارى. تۇراقسىزدىق ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان جاڭا داۋىردە تەك وسىلاي عانا جەتىستىككە جەتە الامىز. سول سەبەپتى بىزگە قازىرگى قالىپتاسقان احۋالعا بەيجاي قاراۋعا بولمايدى. دۇنيەجۇزىمەن اشىق قاتىناس جاساي وتىرىپ, ءبىز سىرتقى سىن-قاتەرلەرگە قارسى كۇرەستە قىراعىلىق تانىتىپ, پرواكتيۆتى تۇردە ارەكەت ەتەمىز. قازاقستاننىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن ماقساتىن قورعاۋ ىسىندە تارتىنىپ قالمايمىز, ەلىمىزدىڭ باستى مۇددەسىن قۇربان ەتۋگە ەشقاشان جول بەرمەيمىز. كەيدە ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىزعا كۇمانمەن قارايدى, بەيتاراپتىعىمىز ءۇشىن سىنايدى. بىراق مۇنى ءوز كوزقاراسى, سەنىمى جوق دەپ قابىلداماعان ءجون. ونى قاقتىعىس پەن ماجبۇرلىكتىڭ ورنىنا سانالى تۇردە ديپلوماتيا مەن ديالوگتى تاڭداۋ دەپ تۇسىنگەن ابزال. بۇل تاڭداۋ – تەرريتوريالىق داۋلاردان باستاپ يدەولوگيالىق قاقتىعىستارعا دەيىنگى ءتۇرلى قايشىلىقتاردى ەڭسەرۋگە سەپتىگىمىزدى تيگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءبىزدىڭ مىقتى قىرىمىز», دەدى پرەزيدەنت.
سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ازەربايجان مەن ارمەنيا اراسىنداعى بىتىمگەرلىك ۇدەرىسىنە ىقپال ەتۋ ارەكەتىن, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى ارا اعايىندىعىن, سيرياداعى قاقتىعىستاردى رەتتەۋ جونىندەگى استانا ۇدەرىسىن, سونداي-اق بۇۇ ميسسياسى اياسىندا گولان جوتالارى ايماعىنا العاش رەت دەربەس بىتىمگەرلىك كۇشتەرىن جىبەرۋىن دە ديپلوماتيالىق تۇرعىدان جەتىلگەنىمىزدىڭ جارقىن مىسالى رەتىندە اتاپ وتۋگە بولادى.
سول سەبەپتى دە ديپلوماتتاردى ەلىمىزدىڭ شەتەلدەگى بەينەسى سانايتىنىمىز دا راس. سوندىقتان دا جوعارى كاسىبيلىك پەن مەملەكەت جۇكتەگەن مىندەتتەردى ساپالى ورىنداۋ وسى سالانىڭ ءار وكىلىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە جۇكتەلگەن.
ەلشىنىڭ مىندەتى – ەلدىك مۇددە
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, فيلولوگ عالىم, كەزىندە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى, ۇلىبريتانيادا ەلشى قىزمەتىن اتقارعان ءادىل احمەتوۆ قاي ەلگە بارسا دا, سول ەلدى بارىنشا زەرتتەپ, جاقسىسىن ۇيرەنىپ, جامانىنان جيرەنۋ كەرەكتىگىن ايتادى. وتاندىق ديپلوماتيانىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنە قاتىستى وي-پىكىرىمەن بولىسكەن ءادىل احمەتوۆ:– ەلىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك, بۇل سالانىڭ اياققا تۇرۋىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنىن بىردەن كەسىپ ايتا الامىز. ياعني وتاندىق ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىن قازىرگى پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى سالاعا كەلۋىمەن بايلانىستىرعان دۇرىس. سەبەبى بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن, سىرتقى ساياساتتىڭ مەكتەبىن كورگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭدە كسرو-نىڭ ديپكورپۋسىندا ەڭبەك ەتىپ, كەيىن ەلگە كەلگەندە ۆيتسە-مينيستر, مينيستر رەتىندە وسى سالانىڭ تاسىن ورگە دومالاتتى. بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى بولا ءجۇرىپ تە الەمدىك گەوساياسي احۋالدار, جاھاندىق سىن-قاتەرلەرمەن كۇرەس توڭىرەگىندە دە جەمىستى ەڭبەك ەتتى.
جالپى, ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتتىڭ قالىپتاسۋىنا, دامۋىنا, شەت مەملەكەتتەرمەن بايلانىستىڭ كۇشەيۋىنە, ەلشىلىكتەرىمىزدىڭ, ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىمىزدىڭ اشىلۋىنا سالا باسشىلارىنىڭ, ەلشىلەردىڭ قوسقان ۇلەسى وتە زور. كەيىنگى جىلدارى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان ازاماتتاردىڭ دا ەرەن ەڭبەگىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى, – دەيدى ءادىل قۇرمانجان ۇلى.
ءا.احمەتوۆ 2000-2001 جىلدارى ەلىمىزدىڭ ۇلىبريتانياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ قىزمەت ەتتى. ول كەزدە شەت ءتىلىن بىلەتىن ەلشىلەر نەكەن-ساياق ەدى. ەگەمەندىكتى ەندى العان كەزەڭ بولعاندىقتان ديپلوماتيالىق كورپۋس تا ءدال قازىرگىدەي قالىپتاسا قويماعان شاق.
– ەلشىلىكتەرگە كوبىنە جوعارى اتقارۋشىلىق, پارتيالىق قىزمەت ىستەگەن ازاماتتار جىبەرىلىپ وتىراتىن. ال ەلشى مۇمكىندىگىنشە بارا جاتقان ەلىنىڭ ءتىلىن جاقسى ءبىلۋى كەرەك. اۋدارماشىمەن جۇمىس ىستەگەن ەلشى تولىققاندى ەلشى بولىپ جۇمىس اتقارا المايدى. سول سەبەپتى ءتىل ماسەلەسى مۇندا وتە وزەكتى, – دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءا.احمەتوۆ.
ءا.احمەتوۆ ۇلىبريتانياعا ەلشى بولىپ اتتانعاندا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى بايلانىس جاقسى جولعا قويىلعان شاق ەدى. اسىرەسە بريتان كورولدىگى ءبىزدىڭ ەلگە مۇناي-گاز سالاسى بويىنشا قوماقتى ينۆەستيتسيا سالا باستاعان. وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا دا ءبىراز جەتىستىككە قول جەتكىزىلگەن. سول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ 400-دەي ستۋدەنتى ۇلىبريتانيادا جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جۇرگەن.
– ەلشىلىك سول ەلدىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن, ساياساتىن, قارجى جۇيەسىن, سالىق جۇيەسىن, بارلىعىن زەرتتەي ءجۇرىپ, جاقسىسىن ۇيرەنىپ, جامانىنان جيرەنۋ كەرەك. ۇلىبريتانيانىڭ دامىعان ەل رەتىندە بىزگە ۇلگى بولار تۇسى جەتەرلىك. اۆتوموبيل جولى, تەمىرجول ينجەنەرياسى, جوو, ونەر, كينويندۋستريا سالاسىنان الاتىن دۇنيە كوپ. زاڭ شىعارۋ جۇيەسىنەن دە ءوزىمىزدىڭ باسقارۋ ىسىنە كەرەكتى كەڭەستەر الۋعا بولادى. ەلشى تەك اقپارات الۋدان بولەك, سول ەلدى جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەلەپ, العان مالىمەتىن ەل دامۋىنىڭ ءبىر كادەسىنە جاراتقانى ابزال. بۇل رەتتە, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر ەلدەرىنەن دە ۇيرەنەرىمىز كوپ. قازىر, شۇكىر, جاستارىمىز كوپ ءتىل بىلەدى. اسىرەسە اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, قىتاي, كورەي تىلدەرىن مەڭگەرگەن ازاماتتار بارشىلىق. سوندىقتان ەلشىلىك جۇمىسى ساپاسى مىقتى بولۋى ءۇشىن, ونداعى ديپلوماتتاردىڭ دا بىلىكتىلىك, ءبىلىم ساپاسى دا جوعارى دەڭگەيدە بولۋى كەرەك, – دەيدى ءا.احمەتوۆ.
ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس لوكوموتيۆى
ءادىل احمەتوۆ ۇلىبريتانياعا اتتاناردا مەملەكەت باسشىسى ارنايى قابىلداپ, مۇناي مەن گازىمىزعا يە بولار تەحنيكالىق مامان دايارلايتىن ىرگەلى وقۋ ورنىن قۇرۋ جولىندا ىزدەنۋدى تاپسىرعان ەكەن.
– ول كەزدە مۇناي مەن گاز سالاسىنا مامان دايارلايتىن الەۋەتىمىز وتە تومەن ەدى. سول سەبەپتى ماعان ۇلىبريتانيامەن بىرلەسكەن تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورنىن قۇرۋ ءىسىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, ناتيجە شىعارۋ ميسسياسى دا سەنىپ تاپسىرىلدى. ول ۋاقىتتا ءبىزدىڭ مۇناي ءوندىرىسىمىز قارقىن الا باستاعان. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ بيلىك ۇلىبريتانيا ۇكىمەتىنەن تەحنيكالىق وقۋ ورنىن اشۋعا كومەك سۇراپ, ولار بىردەن قولداي كەتتى. ءسويتىپ, مەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ جۇرگەن جەرىمنەن شۇعىل ۇلىبريتانياعا ەلشى بولىپ اتتاندىم, – دەگەن ءادىل احمەتوۆ ەلشىلەردىڭ ەلدىك ىرگەلى ىستەرگە دە ۇلەس قوسۋىنا مۇمكىندىگى مول ەكەنىن ايتىپ ءوتتى.
قالاي بولعان كۇندە دە, وتاندىق ديپلوماتيا – بۇل قوعامدىق-ساياسي تۇرعىدان جاڭعىرۋىمىزعا, ەلدەگى ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىنىڭ ارتۋىنا, ءبىلىم جانە عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ العا باسۋىنا بارىنشا دەم بەرىپ, بەلسەندى ارەكەت ەتۋى شارت. ويتكەنى بىزگە ءالى دە وركەنيەتتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسى, تەحنولوگياسى قاجەت-اق.
كوپ جىل ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ, ەلشىلىكتىڭ ىستىعى مەن سۋىعىن قاتار كورگەن مۇحتار تىلەۋبەردى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ اۋستريا رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆەنا قالاسىنداعى حالىقارالىق ۇيىمدار جانىنداعى تۇراقتى وكىلى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىز وڭىرلىك جانە جاھاندىق ۇدەرىستەرگە بەلسەندى قاتىساتىن ورنىقتى ءارى بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدىق.
«ەلىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتىنىڭ ءوز ميسسياسىنا كىرىسكەنىنە وتىز جىلدان استى. ديپلوماتيامىز ەگەمەندىك العان كۇننەن باستاپ مەملەكەتتىك شەكارانىڭ بۇكىل پەريمەترى بويىنشا حالىقارالىق-قۇقىقتىق تانىلۋىن جانە بارلىق كورشىمىزبەن جانە الەمنىڭ باسقا مەملەكەتىمەن بەيبىت جانە تەڭ قۇقىقتى بايلانىس ورناتۋدى قامتاماسىز ەتتى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان الەمنىڭ 186 ەلىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستا. ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ديالوگ جاندانا ءتۇستى. قازاقستان ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ لوكوموتيۆى بولىپ, كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدا توراعالىق ەتتى», – دەگەن مۇحتار بەسكەن ۇلى قازاقستان ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ قوزعالتقىش كۇشىنە اينالعانىن دا ايتتى.
ەلشى بولۋ – كەز كەلگەن ديپلومات ءۇشىن ءوز قىزمەتىنىڭ جوعارى شىڭى. سونداي-اق وسى قاستەرلى ماماندىققا ءوزىن ارناعان ادام ءۇشىن – ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك. قىسقاسى, ەلشى – ەڭ جوعارى تالاپتارعا ساي كەلۋگە ءتيىس. سەبەبى گەوساياسي احۋال اۋمالى-توكپەلى, قۇبىلمالى بولىپ تۇرعان قازىرگى ۋاقىت ديپلوماتتارعا ەرەكشە تالاپتار قويىپ وتىر.