پارلامەنتتىڭ ەكىنشى سەسسياسى اياقتالدى

بىرلەسكەن وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بويىنشا ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆ بايانداما جاساپ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي رەفورمالارى پارلامەنت جۇمىسىنا جاڭا باعىت-باعدار بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. ە.قوشانوۆ كوپپارتيالى پارلامەنت زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قىزمەتىنە تىڭ سەرپىن اكەلگەنىن جانە قوعامنىڭ ءتۇرلى يدەولوگيالىق كوزقاراستاعى ءارالۋان وكىلدەرىنىڭ كەلۋى قابىلداناتىن زاڭداردىڭ ساپاسىن ارتتىرا تۇسكەنىنە دە توقتالدى. مۇنىڭ ءبارى قازاقستان پارلامەنتاريزمى تاريحىنداعى جاڭا كەزەڭگە اينالعانىن ايتتى.

– وتكەن سەسسيا «مىقتى پرە­زيدەنت – ىقپالدى پارلا­مەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋ­لاسىنىڭ تيىمدىلىگىن ءىس جۇزىندە دالەلدەدى. بيلىك تارماقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن بۇل جۇيە پارمەندى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدى ودان ءارى دامى­تۋعا, حالىقتىڭ ءال-اۋقا­تىن ارت­تىرۋعا باعىتتالعان. پرەزي­دەنت جاريالاعان زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگى قاعيداتى وتكەن زاڭ شىعارۋ ماۋسىمىنداعى باستى باعدار بولدى. قوعامنىڭ ساپالى زاڭدار قابىلداۋعا دەگەن سۇرانىسىن ارتتىرا ءتۇستى. پار­لامەنت ەلىمىزدەگى ەڭ وزەك­تى پروبلەمالار بويىنشا زاڭنامالىق شەشىمدەر شىعارۋ جانە ولاردى اشىق تالقىلاۋ الاڭىنا اينالدى. تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى زاڭ­دار ارقىلى شەشۋ نەگىزگى تەتىك رەتىندە قالىپتاسىپ كەلەدى. نور­ما­تيۆتىك قۇجاتتاردىڭ مار­تەبەسى مەن سالماعى ارتۋدا, – دەگەن ە.قوشانوۆ مۇنىڭ ءبارى پارمەن­دى ءارى ىقپالدى پارلامەنت قالىپ­تاستىرۋ باعىتىنداعى كونستي­تۋتسيالىق رەفورمانىڭ ءمان-ماڭىزىن ايشىقتاي تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى سەسسيادا دەپۋتاتتار پارلامەنتتىك جۇمىس كەزەڭىن تولىق ءارى تابىستى اتقارىپ شىققانىن جەتكىزدى.

پالاتا سپيكەرى مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ جىلداعى جول­داۋ­لارىن, پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن, ۇلت­تىق قۇرىلتايدا قابىلدانعان شەشىم­دەردى ىسكە اسىرۋ دەپۋتات­تىق كورپۋس قىزمەتىنىڭ نەگىزگى وزە­گىنە اينالعانىن اتاپ ءوتتى. وسى­عان بايلانىستى ەكىنشى سەس­سيا­نىڭ زاڭنامالىق كۇن ءتارتىبى دە مازمۇندى بولا تۇسكەن.

جالپى, پالاتالاردىڭ 5 بىر­لەسكەن وتىرىسى, ءماجىلىستىڭ 39 جال­پى وتىرىسى جانە سەناتتىڭ 43 جالپى وتىرىسى وتكەن. سەسسيا بارىسىندا ەكى پالاتانىڭ قاراۋىندا 179 زاڭ جوباسى بولىپ, ونىڭ 102-ءسى قابىلدانىپتى. سەسسيا بارىسىندا دەپۋتاتتار بىرقاتار ماڭىزدى زاڭ جوباسى بويىنشا ۇكىمەتپەن بىرلەسە جۇمىس ىستەگەن.

– ءبىز باستى قارجى قۇجا­تىن – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت­تى قا­بىل­دادىق. وسى قۇجات ارقى­لى مەم­لەكەتتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جانە باسقا دا سالاداعى الەۋمەت­تىك مىندەتتەمەلەردى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتتىك. ماسەلەن, مۇعا­لىمدەردىڭ, دارىگەرلەردىڭ, عا­لىمداردىڭ جالاقىسى كوبەيتىلدى. ولاردىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعالۋىن كۇشەيتۋ شارالارى قابىلداندى. ستۋدەنتتەردىڭ شاكىرتاقىسى ءوستى. شامامەن 1,8 ملن جالدامالى قىزمەتكەردىڭ, ونىڭ ىشىندە 350 مىڭ بيۋدجەت قىزمەتكەرىنىڭ اقشالاي تابىسى ارتتى. بيىلعى قاڭتار ايىنان باستاپ ەڭ تومەنگى جالاقى دەڭگەيى 70 مىڭ تەڭگەدەن 85 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى, – دەپ ە.قوشانوۆ پارلامەنت وسى سەسسيادا زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعاۋ ماسەلەسىن شەشە العانىن جەتكىزدى. قابىلدانعان زاڭ وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىن 400 مىڭنان استام ادامنىڭ كوپتەن كۇتكەن ماسەلەسىنە ناقتى جاۋاپ بولىپ وتىر.

كەيىنگى جىلدارى جىلۋمەن, ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سالاسىن­داعى پروبلەمالار دا ءجيى كوتەرى­لىپ, تۇرعىنداردىڭ دا ارىز-شاعىمى ارتا تۇسكەنى بەلگىلى. بۇل رەتتە پارلامەنت تە مۇنداي ەلدىك ماسەلەگە بەيجاي قاراماي, ءتيىستى شەشىمدەر شىعارىپ جاتىر.

– ءبىز اۆاريالاردىڭ, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىندەگى اقاۋلاردىڭ كۋاسى بولدىق. بۇل – جىلدار بويى قوردالانعان پرو­بلەمالار. وڭىرلەردە جاب­دىق­تاردىڭ 80 پايىزدان استامى توزعان. پارلامەنت قابىل­داعان جىلۋ ەنەرگەتيكاسى تۋرالى زاڭ اتالعان سالاداعى جاع­داي­دى ءبىرشاما جاقسارتا تۇس­پەك. وسىلايشا, ءبىز جىلۋمەن جابدىق­تاۋدىڭ بارلىق كەزەڭى بويىنشا وندىرىستەن باستاپ تۇتىنۋشىعا قىزمەت كورسەتۋگە دەيىن زاڭ جۇزىندە جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزدىك, – دەدى ە.قوشانوۆ.

پالاتا سپيكەرى ءوز بايانداماسىندا مەملەكەتتىك ساتىلىم جۇيەسىندەگى كەمشىلىكتەردى دە ايتىپ ءوتتى. جۇيەدەگى بۇرىننان كەلە جاتقان پروبلەمالار ونىڭ دامۋىن تەجەپ, وتاندىق بيزنەسكە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان پارلامەنت جاقىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. بۇل قۇجات ساتىپ الىناتىن تاۋار­لاردىڭ, جۇمىستار مەن كور­سەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرادى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ اشىقتىعىن, ساپا­نىڭ باعادان باسىم بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

سەسسيادا دەپۋتاتتار «ماسس-مەديا تۋرالى» دا زاڭ قابىلدادى. جاڭا زاڭ وتاندىق ماسس-مەديا سالاسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى.

ە.قوشانوۆ دەپۋتاتتار مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن دە ساتىلاپ قولايلى جاعداي تۋعىزىپ جاتقانىن ايتتى.

– ماسەلەن, ءبىز مەديتسينا قىز­مەتكەرلەرىن قولداۋعا جانە جالپى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان زاڭ قابىل­دادىق. مەديتسينا قىزمەت­كەرلەرىنىڭ كاسىبي جاۋاپكەر­شىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزدىك. الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى كۇشەيتتىك, – دەدى پالاتا توراعاسى.

ءماجىلىس توراعاسى سەسسيادا دەپۋتاتتار العاش رەت «ادام ساۋ­­داسىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» دەربەس زاڭ قابىلداعانىنا توق­تالدى. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە بول­ماعان زاڭدى قابىلداۋ ارقى­لى ەلىمىز حالىقارالىق مىن­دەت­تە­مەلەردى ورىنداپ قانا قوي­ماي, ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالا­سىنداعى قۇقىقتىق بازانى دا نىعايتا تۇسپەكشى.

ە.قوشانوۆ جاقسى ءۇردىس بولىپ قالىپتاسقان «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن پارلامەنت زاڭنامالىق بازا قالىپتاستىرعانىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. بۇل – پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنداعى نەگىزگى باستامانىڭ ءبىرى. سونى­مەن قاتار دەپۋتاتتار باستا­ما كوتەرىپ, تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەسۋگە باعىتتال­عان تۇزەتۋلەر ازىرلەدى. ازامات­تارى­مىزدىڭ رەزونانس تۋدىرعان قىل­مىستارعا رەاكتسياسى, قوعام­داعى زورلىق-زومبى­لىققا توزبەۋى زاڭ شىعارۋشى ور­گاندى وسى سالاداعى زاڭنامانى ەداۋىر قاتاي­تۋعا الىپ كەلدى.

ە.قوشانوۆ لۋدومانيامەن كۇرەسكە قاتىستى زاڭناما­نىڭ قالاي قابىلدانعانىنا دا توقتالدى.

– مەملەكەت باسشىسى قۇمار ويىندى ءححى عاسىرداعى ەڭ كەلەڭسىز الەۋمەتتىك ىندەتتىڭ ءبىرى دەپ اتادى. تەك رەسمي دەرەكتەر بويىنشا شامامەن 400 مىڭعا جۋىق ازامات قۇمار ويىننىڭ قۇرىعىنا تۇسكەن. ولاردىڭ دەنى – جاستار. ويىن بيزنەسى تۋرالى زاڭ پارلامەنت قابىرعاسىندا, ءتۇرلى قوعامدىق الاڭداردا ۇزاق ۋاقىت بويى تالقىلاندى. زاڭدى قابىلداۋعا قارسىلىق تانىتۋعا تىرىسقان ىقپالدى توپتار دا بولدى. سوعان قاراماستان دەپۋتاتتار بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن كازينولارعا قويىلاتىن تالاپتاردى قاتايتتى. ونلاين-كازينو قىزمەتىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق ەنگىزىلدى. بورىشكەرلەر مەن اليمەنت تولەۋشىلەردىڭ ويناۋىنا تىيىم سالىندى, – دەدى.

ءماجىلىس توراعاسى جاڭا كونستيتۋتسيالىق نورمانىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ اتقارىلۋ ساپا­سىنا پارلامەنتتىڭ باقىلاۋى ايتار­لىقتاي كۇشەيتىلگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. دەپۋتاتتار جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسىنىڭ ەسەبىن جىلىنا ەكى رەتتەن تىڭ­داي باستادى.

ە.قوشانوۆ ۇكىمەتپەن بىر­لەسكەن جۇمىس بارىسىندا كەز­دەسەتىن كەيبىر پروبلەمالىق ماسەلەلەرگە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوبالارىن ازىر­لەۋ كەزىندەگى كەمشىلىكتەر جىلدا قايتالانادى. نورمالار جەت­كىلىكتى پىسىقتالمايدى, ساپاسى تومەن. بۇل – جىلدا ايتىلاتىن جاعداي. سونىڭ ايقىن مىسالى – سۋ كودەكسىنىڭ جوباسى. بۇل تۋرالى تەك دەپۋتاتتار عانا ەمەس, ساراپشىلار دا ايتىپ جۇرگەن كورىنەدى. قۇرىلىس كودەكسى جوباسىنىڭ دا جاعدايى وسىعان ۇقساس. زاڭ جوباسى مۇلدە «شيكى» كۇيدە كەلىپ تۇسكەن. ءسويتىپ, دەپۋتاتتار ونى تاعى پىسىقتاپ, قايتا جازىپ شىعۋعا ءماجبۇر بولعان.

ءماجىلىس توراعاسى مەملە­كەت­تىك ورگانداردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋال­دارعا بەرەتىن جاۋابى دەپۋتاتتاردىڭ كوڭىلىنەن شىعا بەرمەيتىنىن دە جاسىرمادى.

– «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس». سىرعىتپا, ءۇستىرت جاۋاپ بەرىلەدى, ناقتىلىق جوق. ونىڭ ارتىندا قانشاما ازاماتتىڭ تاعدىرى, تالاپ-تىلەگى مەن مۇڭ-مۇقتاجى تۇرعانىن تۇسىنگەن ءجون, – دەگەن ەرلان جاقان ۇلى ۇكىمەت وسى ايتىلعان ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارۋى كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى.

پالاتا سپيكەرى سايلاۋشىلارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ­عا ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىنىن دە ايتىپ ءوتتى. وسى سەسسيادا پارلامەنت دەپۋتاتتارى 800-گە جۋىق ەلدى مەكەندى ارالاپ, 2000-عا جۋىق كەزدەسۋ وتكىزگەن. سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۇكىمەت پەن باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارعا 727 دەپۋتاتتىق سا­ۋال جولداعان. سونداي-اق سەسسيا باستالعالى بەرى ۇكىمەت مۇشەلەرى 2 رەت ارنايى شاقىرىلىپ, ساي­لاۋشىلاردىڭ تالاپ-تىلەگى وتىرىستا جان-جاقتى قارالدى. ناتي­جەسىندە, ازاماتتاردىڭ سۇرا­نىسى ەسكەرىلىپ, مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن تاعى ءبىر جۇمىس تەتىگى پايدا بولدى.

بايانداماشى پارلامەنت الداعى زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنىڭ بەرىك نەگىزىن قالاپ, قىرۋار جۇمىس اتقارىلعانىن ايتىپ ءوتتى.

– كەشە عانا مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنت جۇ­مى­سى­نا وڭ باعاسىن بەردى. كەلەسى سەسسيادا دا وسى قارقىننان تايماۋى­مىز قاجەت. پرەزيدەنتتىڭ ساي­لاۋالدى باعدارلاماسىن ورىن­­داۋ نەگىزگى باسىمدىق بولىپ قالا بەرەدى. ەلىمىزدىڭ جاڭا ەكونو­ميكالىق مودەلىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋ جۇمىسىن جالعاستىرامىز, – دەدى ە.قوشانوۆ.

وسىلايشا, ە.قوشانوۆ ءوز بايان­داماسىندا ەلىمىزدەگى باستى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ سەسسيا بويى اتقارعان جۇمىسىنا بارىنشا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر پارلامەنت قورجىنىن­دا 71 زاڭ جوباسى بار. دەپۋتات­تىق كورپۋس ەندى بيۋدجەت, سالىق, قۇرىلىس, سۋ كودەكستەرى بو­يىنشا جۇمىس ىستەمەك. سونىمەن قاتار مۇلدە جاڭا تسيفرلىق كودەكستىڭ تالقىلاۋعا ءتۇسۋىن كۇتىپ وتىر. سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-ارەكەت, ەسىرتكىمەن كۇرەس, ءدىن, سوت جۇيەسىندەگى رەفورمالار جانە باسقا دا ماسەلەلەرگە قاتىستى زاڭ جوبالارى بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس كۇتىپ تۇر. «وسىلاي تىعىز جۇمىس ىستەۋ ارقىلى عانا العا قويعان ماقساتتارعا قول جەتكىزىپ, ەلىمىزدى وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋگە ىقپال ەتە الامىز دەپ سەنەمىن», دەپ ءسوزىن قورىتىندىلاعان پالاتا سپيكەرى پارلامەنت, ۇكىمەت جانە ساراپشىلار قوعامداستىعى ۇيلەسىمدى ءارى جان-جاقتى جۇمىس ىستەۋى قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى.