كەيىنگى جىلداردا ماۋسىم ايىندا-اق اسپان اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي اپتاپ ىستىق اڭقامىزدى كەپتىرىپ جىبەرەتىن ەدى. وسى كوكتەمدەگى جاۋىن-شاشىن, سۋ-ءسول اۋا رايىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى. بيىل دالامىز سۋلى دا نۋلى. جەردىڭ كوكتەۋى ۇزەڭگى قاعىپ تۇر. سوياۋ وسكەن شوپتەن شوككەن تۇيە كورىنبەيتىندەي.
توقسان پايىز تولىپ تۇر
كوكتەمدە قويما سۋعا تولماسا, كۇزدە قامبا دانگە تولمايدى. سۋ – ەڭ ءبىرىنشى اۋىزسۋعا, ەكىنشى ەگىستىككە قاتىستى ماسەلە ەكەنى ەكى باستان تۇسىنىكتى جايت. «التىن-كۇمىس تاس ەكەن, ارپا, بيداي اس ەكەن» دەمەكشى, قازىر سۋدىڭ باعاسى التىنىڭ مەن مۇنايىڭنان باعالى بولماسا, ارزان دۇنيە ەمەس. ونداي باعالى قوردىڭ سەيفى – ەلىمىزدەگى سۋ قويمالارى. بوگەندەر, توعاندار جانە وزەن, كولدەر دە سول قاتاردا. بيىل قويمامىز قۇتقا تولى. جالپى ورتاشا ەسەپپەن ەلىمىزدەگى سۋ قويمالارى توقسان پايىز تولىپ تۇر دەۋگە بولادى.
ماسەلەن, سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىنداعى دەرەگىنە سۇيەنسەك, باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءتورت ءىرى سۋ قويماسى 91%, اقمولا وبلىسىنداعى ەكى ءىرى سۋ قويماسى 97,4%, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى 2 ءىرى سۋ قويماسى 99,6%, اقتوبە وبلىسىندا ەكى ءىرى سۋ قويماسىنىڭ ورتاشا سۋ جيناۋ كورسەتكىشى 88,5%, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ەكى ءىرى سۋ قويماسى ورتاشا دەڭگەيى 92,6%, اباي وبلىسىندا ءشۇلبى سۋ قويماسى 91%, قاراعاندى وبلىسىنداعى 3 ءىرى سۋ قويماسى 99%, قوستاناي وبلىسىندا ەكى ءىرى سۋ قويماسىنىڭ ورتاشا سۋ جيناۋ كورسەتكىشى 88,6% تولىپ تۇر. ولاردىڭ بارلىعى شتاتتىق كەستەگە ساي جۇمىس ىستەيدى. سۋ قويمالارىنا جينالعان سۋ اۋىلشارۋاشىلىعىنا جىبەرىلەدى.
ارالدىڭ ارناسى كوتەرىلدى
ەستەرىڭىزدە بولسا, بيىل كوكتەمدە ەل ىشىندە «تاسقىن سۋدان كاسپي تەڭىزىنىڭ ارناسى كوتەرىلىپتى» دەگەن اڭگىمە تاراعان ەدى. ايتكەنمەن وڭىردەگى سۋ شارۋاشىلىعى ماماندارى مۇنى جوققا شىعارىپ, داقپىرت ەكەنىن ايتقان. دەي تۇرعانمەن بۇل ءبىر جاعىنان «تارتىلعان تەڭىزدىڭ ارناسى تولسا ەكەن» دەگەن تىلەكتەستىكتەن تۋعان لەپەس ءتارىزدى. ويتكەنى راسىندا كەيىنگى جىلداردا كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ سالدارىنان تەڭىزدەرىمىز تارتىلىپ, سۋ جاعادان قاشىپ بارا جاتىر ەدى. بۇل تەك ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, عالامدىق پروبلەما ەكەنى انىق. وسى رەتتە, كۇنى كەشە سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ رەسمي سايتىندا «سولتۇستىك ارالدىڭ سۋ كولەمى ۇلعايدى: تەڭىزگە 1,1 ملرد تەكشە مەتر سۋ كەلدى» دەگەن اقپاراتتى كوزىمىز شالىپ, كوڭىلىمىز وسكەنى ەدى.
«2024 جىلدىڭ باسىنان سولتۇستىك ارال تەڭىزىنە 1,1 ملرد تەكشە مەتر سۋ كەلدى. وسىلايشا, بۇگىندە سولتۇستىك ارالداعى سۋ كولەمى 21,4 ملرد تەكشە مەترگە جەتتى. قۇرامىنا قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان كىرەتىن مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعى كوميسسياسىنىڭ 86-وتىرىسىندا تاراپتار سۋارۋ ماۋسىمىندا سولتۇستىك ارالعا اعىنى سەكۋندىنا كەمىندە 30 تەكشە مەتر بولادى جانە 997 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلەدى دەپ كەلىستى. قازىر تەڭىزگە سەكۋندىنا 50 تەكشە مەتر سۋ كەلەدى. ءبىر جىل بۇرىن اعىن سەكۋندىنا 6 تەكشە مەتر ەدى», دەيدى قۇزىرلى ورىننىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
بۇعان دەيىن سولتۇستىك ارالدى وڭتۇستىكتەن ءبولىپ تۇرعان كوكارال بوگەتىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋىنا بايلانىستى سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە سەپتىگى تيگەن كورىنەدى.
«بوگەت پايدالانۋعا بەرىلگەننەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن سىرداريا وزەنىنەن سولتۇستىك ارال تەڭىزىنە 46,6 ملرد تەكشە مەتر سۋ كەلدى. ال كەيىنگى جەتى جىلدا تەڭىزگە 13,3 ملرد تەكشە مەتر سۋ قۇيىلدى. سۋ دەڭگەيى ءتۇسىپ كەتكەن سولتۇستىك ارالدىڭ جاعدايى 2024 جىلدىڭ باسىنان قايتا تۇزەلە باستادى. بۇگىندە سۋ دەڭگەيى 21,4 ملرد تەكشە مەترگە جەتتى», دەدى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى ءمولدىر ابدۋاليەۆا.
سىردىڭ سۋى سىر بەرمەيدى
ارالدىڭ احۋالىن ايتقاندا, سىردارياعا سوقپاي وتە المايمىز. ويتكەنى بىزدەگى سۋ ماسەلەسىنىڭ ءبىر ۇشى ۇنەمى كورشىلەس ەلدەرمەن بايلانىستى. ماسەلەن, سىرداريا وزەنىنىڭ اعىنى 75%-ى – قىرعىزستاندا,
20%-ى – وزبەكستاندا, تەك 5%-ى عانا ەلىمىزدىڭ تاراپىنان قالىپتاسادى ەكەن.
بيىل ساۋىردەن باستاپ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ «قازسۋشار» فيليالى وڭىردەگى ديحاندارعا (سۋارمالى جەرلەرگە) 1,25 ملرد تەكشە مەتر سۋ بەرىپتى. بۇل تۋرالى فيليال ديرەكتورى روللان احمەتوۆ ايتىپ بەردى.
«قازىر كۇرىش القابىنىڭ 97%-ى سۋمەن قامتىلدى. سىرداريا وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىنا شاردارا سۋ قويماسىنان كەلەتىن سۋ كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنان قىزىلوردا وبلىسىندا سۋارۋ كەزەڭى جوسپارعا ساي ءوتىپ جاتىر» دەيدى ول.
سونداي-اق ول بۇگىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ «قازسۋشار» فيليالى ايماقتاعى 866 شارۋاسىمەن 123,7 مىڭ گەكتار ەگىس القابىن سۋارۋعا 2,86 ملرد تەكشە مەتر سۋ بەرۋ جونىندە كەلىسىمشارتقا وتىرعانىن ايتادى.
«وڭىردە جالپى ۇزىندىعى 73,4 شاقىرىم بولاتىن 22 ارنا مەحانيكالىق ادىسپەن تازالانىپ, 19 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس پەن 15 گيدروبەكەتكە جوندەۋ-رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى», دەيدى ر.احمەتوۆ
شۋ مەن تالاس
بۇل از دەسەڭىز, تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىقتى ايتا كەتەيىك. ماسەلەن, بيىل سۋارۋ ماۋسىمىندا ەلىمىز قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان 560 ملن تەكشە مەتردەن استام سۋ الاتىن بولدى. قىرعىزستاننان شۋ وزەنى ارقىلى 180 ملن تەكشە مەتر, ال تالاس وزەنىمەن 380 ملن تەكشە مەتر سۋ جەتكىزىلمەك.
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ قۇرامىنا قوس مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى كىرەتىن شۋ – تالاس سۋ شارۋاشىلىعى كوميسسياسىنىڭ 33-وتىرىسىندا ءتيىستى كەلىسىمگە قول جەتكىزدى. كەلىسىم بارىسىندا تاراپتار شۋ جانە تالاس وزەندەرىندەگى سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ تۇرلەرى مەن كولەمى تۋرالى دا مامىلە جاساستى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, وسىعان دەيىن قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ سۋ مينيسترلەرى ەلىمىزگە «دوستىق» مەملەكەتارالىق كانالى ارقىلى 922 ملن تەكشە مەتر سۋ بەرۋ جونىندە مامىلە جاساعان ەدى.
«حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق – ءبىزدىڭ مينيسترلىك جۇمىسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. سۋارۋ كەزەڭىنە دايىندىق بارىسىندا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى شارۋالاردى سۋدىڭ قاجەتتى كولەمىمەن قامتاماسىز ەتۋگە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى, كورشى مەملەكەتتەرمەن ماڭىزدى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. قازىر قىرعىزستاننىڭ سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعىمەن ماۋسىمنىڭ ءۇشىنشى ونكۇندىگىنەن باستاپ شۋ جانە تالاس وزەندەرى ارقىلى سۋ بەرۋدى ۇلعايتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا قىرعىز ارىپتەستەرىمىزبەن بىرلەسىپ سۋ بەرۋ كەستەسىن ۇلعايتۋ باعىتىندا تۇزەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەيدى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ.
سۋ شارۋاشىلىعى جانە مەليوراتسيا ءمينيسترى بولعان بەلگىلى گيدروتەحنيك ناريمان قىپشاقباەۆتان سۇراپ كورگەن ەدىك, ول كىسى دە بيىلعى سۋ قورىنىڭ مول جينالعانىن بايلىققا بالايتىنىن بىلايشا ايتتى: «سۋارمالى جەر دەگەن بار. وعان ءارتۇرلى كەرەك نارسە ەگەمىز. تەمپەراتۋرا بار, جەر قۇنارلى. ەڭ باستىسى, وعان كاسىپتەنگەن مامان قاجەت. مىسالى, تۇركىستان وڭىرىندە ماقتاشىلار, قىزىلوردادا كۇرىششىلەر, تالدىقورعاندا قانت قىزىلشاسى, جاركەنتتە جۇگەرى ەگۋشىلەر اتىراۋدا بالىقشىلار, قوستانايدا استىق وسىرۋشىلەر, شىعىس جاقتا بۇعى وسىرۋشىلەر سول سەكىلدى ءار جەردە كاسىپتەنگەن ماماندار بار. ەكىنشى شابىندىق جەر بار. ونى وسى قاردىڭ سۋىمەن سۋاراتىن ەدىك. قازىر بۇلاردىڭ جاعدايى قالاي, بۇرىنعى جۇيەسى ساقتالىپ تۇر ما دەگەندى ايتۋ قيىن. ايتپەسە مۇنداي مول سۋدىڭ پايدا بولعانىنا مەن سۋ مامانى رەتىندە قۋانامىن. سۋ كەلگەن سايىن جەر كوگەرەدى جانە جەر تازارادى. ال ەلدى مەكەندەر مەن جولدارى سۋ شايىپ كەتسە, ول مامانداردىڭ, وسىعان قاتىستى مەكەمەلەردىڭ ءبىرىنشى ساۋاتسىزدىعى, ەكىنشى جاۋاپسىزدىعى. سۋدا كىنا جوق, ول ءوز جولىمەن كەتىپ بارادى. ونى باسقارۋ, ءتيىمدى پايدالانۋ ادامعا بايلانىستى».
سۋدىڭ جايىن سۇراسىڭىز – وسى. مول ىرىس ىسىراپ بولماسا يگى. ازىرگە ەشكىمگە شەلەك الىپ, سۋ سۇرايتىنداي جاعدايدا ەمەسپىز.