زەيتىن اقىشەۆتىڭ «جاياۋ مۇسا» رومانىندا قازاق ونەرى, ونىڭ ىشىندە ءان مەن كۇيگە بايلانىستى نەبىر تىڭ, توسىن دەرەكتەر ۇشىراسادى. ءان سيۋجەتتەرى, دۇنيەگە كەلۋ وقيعالارى كەڭىنەن اڭگىمەلەنەدى. بىرنەشە نۇسقادا قاراستىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىرادى شىعارماعا. الدەبىر تۋىندى تۋرالى وقىپ-ءبىلىپ العان سوڭ, ارينە تىڭدارماندىق تالعام دا وسەدى, وي مەن سەزىم تولىعادى, ويلى قۇلاق تۇگىن بىلمەي تىڭداعاننان ءبىر باس جوعارى تۇرارى انىق ەمەس پە؟ ماسەلەن, اتالعان روماندا تاتتىمبەت كۇيشى مەن جاياۋ مۇسانىڭ ءبىر ەمەس, ەكى رەت كەزدەسكەنى سۋرەتتەلەدى. وندا شىرقالعان اندەر تۋرالى كەيىنىرەك قاۋزارمىز, ودان دا ماڭىزدىسى قازىر كوپ شىرقالا بەرمەيتىن, ءتىپتى ۇمىتىلۋعا اينالدى ما ەكەن, الدە مۇلدە ۇمىتىلىپ كەتتى مە ەكەن, مىنا ءبىر اندەرگە نازار تىكتەۋگە تۋرا كەلەدى.
اڭگىمە جاياۋ مۇسا بابامىزدىڭ بالا كۇنىنەن, روماندا بىلاي دەلىنەدى: «مۇسا وسى جاز ون ۇشكە تولدى. بىراق وسى اۋىلدىڭ جاستارى, اسىرەسە ساۋىققۇمار قىز-كەلىنشەكتەر مۇسا دەسە اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ, سوڭىنان قالمايدى. جاستار باس قوسا قالسا, دۋماننىڭ ءدال ورتاسىندا مۇسا. ول جوق جەردە جيىننىڭ ءوزى دە كوڭىلسىز. دومبىراسىن بىردە تارسىلداتىپ, بىردە شەرتىپ, قالجىڭى ارالاس مىسقىل ولەڭدەرىن ساۋلاتا جونەلگەندە, جينالعان قىز-كەلىنشەك, بوزبالالار ىشەكتەرى قاتىپ, قىرىلىپ قالاتىن. كەيدە, ءانشى بالا دەپ تە اتالىپ ءجۇر بۇل. مۇسا جوقتا ىردۋ-دىردۋ بولىپ, قۇر بوسقا شۋىلداپ وتىرعان جۇرت, بۇل كەلسە بىرىنە ءبىرى «توقتاڭدار, مۇسانىڭ ءانىن تىڭدايىق» دەپ تىنا قالاتىن. وسىنىڭ ءوزى جانىنان ولەڭ دە شىعاراتىن بولىپ ءجۇر. ونىسى ۇيلەسە مە, ۇيلەسپەي مە, وعان قاراپ جاتقان ەشكىم جوق, ءوزى دە مىناسى ارتىق, مىناسى كەم دەپ جاتقان جوق, سوعا بەرەتىن. دومبىرانىڭ ىشەگىن شەرتىپ قالعاندا, داۋسى بىرگە شىعاتىن. ەڭ اۋەلى «باعلان قوزىنى» قوڭىرلاتىپ ءبىر تاستاپ الاتىن.
ەكى اۋىلدىڭ اراسى قويدىڭ ءىزى,
قويدان جاتىپ قالىپتى باعلان قوزى.
باعلان قوزى دەگەنىم بايدىڭ قىزى,
كوكەيىمنەن كەتپەيدى ايتقان ءسوزى.
مۇسا ولەڭدى ءبىر باستاسا كوپكە دەيىن توقتامايتىن. «باعلان قوزىدان» كەيىن «كەر قۇناجىن».
كوپ سيىردىڭ ىشىندە كەر قۇناجىن,
قارتايماي-اق بەتىمە ءتۇستى-اۋ اجىم.
ءبىر كورگەندە قۇمارتقان, قاراعىم-اي,
قوسىلماسام قۇدايعا بار ما لاجىم.
– قوي مەن سيىردى ايتتىڭ, ەندى جىلقىنى دا قالدىرما – دەپ قاڭقۋ قىلاتىن اركىم. وعان قىسىلاتىن مۇسا ەمەس.
اق بايتالدىڭ قۇيرىعى كەلتە دەيمىن,
زارىقتىرماي قالقاتاي كەلسە دەيمىن.
ءتۇن ورتاسى اۋعاندا كىرىپ كەلىپ,
تىلەگىمدى قۇدايىم بەرسە دەيمىن.
اقىرىندا «قارا بۋرانىڭ» اۋىزىنان اق كوبىگىن اعىزىپ, شۋداسىن جەلكىلدەتىپ, داۋسىن كۇمبىرلەتىپ بارىپ توقتايتىن».
وسىنداعى حالىق ءانى ەسەپتى «باعلان قوزىنى» قازىر جەر-كوكتەن ىزدەپ تاپپايسىز. ءماتىنى قانداي كەلىستى. تۇرمىس-سالت جىرلارىنا كەلەدى. قازاق اۋىلىنىڭ ومىرىنەن, بوزبالا كوڭىلىنەن سىر شەرتىپ تۇر. ايتەۋىر ەل ىشىندە جاقسى ساقتالعانى «قويشىنىڭ ءانى» عانا. قايىرماسى: «ساۋلىعىم ارتىق مارالدان, مىڭعىرىپ ءوسىپ تارالعان. قوزىلارىم ەگىزدەن, يەسى ءوزىم ورگىزگەن. ءشاي-ءشاي, قويىم, ءشاي قويىم, قۇيرىعىڭ قارداي ماي قويىم. وسە بەر تولدەپ ەگىزدەن, يتكە, قۇسقا جەگىزبەن» دەپ كەلەدى.
«كەر قۇناجىن» اتتى حالىق ءانى كەزدەسەتىنى تۋرالى دەرەكتەر بار. ءانى مەن ورىنداۋشىسىن تابا قويۋ قيىن-اۋ, بىراق. «كەر قۇناجىن» وڭ جاقتا وتىرىپ قالعان قىزدىڭ ءانى بولسا كەرەك-ءتى. ويتكەنى ءماتىن استارىنا ۇڭىلگەندە سونداي سىردىڭ ۇشتىعى بىلىنەدى. قارا ولەڭ تۇرىندە كەلەتىن حالىق اندەرىنىڭ ءاربىر سوزىندە ءمان بار. جانۋاردىڭ جاسى, ۋاقىتى, ءتۇسى, تاعىسىن تاعىلار تەگىن قولدانىلماعانىن كورەمىز. وسى «كەر قۇناجىن» ءانىنىڭ بىرەر جولىن اتاقتى زۇلقيانىڭ انىنەن دە ۇشىراتامىز. ساكەن سەيفۋللين زۇلقيانىڭ انىنە توقتالا كەلە: ««زۇلقيا» اقمولادان شىققان بەلگىلى ءان ەدى. زۇلقيا ەسىمدى ءبىر باقىتسىز ايەلدىڭ زارى... زۇلقيا زارلى, قاسىرەتتى ءانىن جاس بالاداي ءوزىن-ءوزى جۇباتىپ وتىرىپ سالعان ءتارىزدى...», دەيدى.
ال «اق بايتالدىڭ قۇيرىعى كەلتە دەيمىن» دەپ باستالاتىن شۋماقتى تاپپادىق. تەگىندە رومان اراسىندا كەلتىرىلگەن بۇل شۋماقتاردىڭ ءبارى كەزىندە ەل ىشىنە كەڭ تارالعان, قىز-بوزبالالار جينالعاندا ءجيى ايتىلاتىن جەڭىل شىعارمالار دەپ بىلەمىز. «قۇلاگەر» فيلمىندە تۇلپاردىڭ جولىن توسىپ جۇرەتىن قاراقشى قامىس ىشىندە سالاتىن ءبىر اۋىز ءان ەسىڭىزدە شىعار. «سۋعا تۇسكەن شورتانداي شولپىلداتىپ, سۇلۋدى سۇيەر مە ەدى تاماعىنان» بوپ كەلەتىن. جوعارىداعى ماتىندەر دە سونداي جەڭىل دۇنيەلەرگە جاتقانىمەن, اۋەندەرى تابىلسا, حالىقتىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ بوياماسىز كورىنىسى ەمەس پە دەگەن ويدامىز.