وتاندىق تاريح عىلىمىن دامىتۋ – بۇگىننىڭ وزەكتى ماسەلەسى. سوندىقتان وسى باعىتتا تاريحشىلارعا ارتىلىپ وتىرعان مىندەت تە زور, جاۋاپكەرشىلىك تە جوعارى. ەلىمىز ەگەمەندىگىن العاننان بەرى وتىز جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى. وسى ارالىقتا تاريح عىلىمى سالاسىندا جۇزدەگەن عىلىم كانديداتى مەن عىلىم دوكتورى قالىپتاستى. سوندىقتان دا اتالعان عىلىمنىڭ قازىرگى جاعدايىن زەردەلەۋ اسا ماڭىزدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2021 جىلعى «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى جولداۋىندا: ء«اربىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن باسقا يدەولوگياسىز ءوزى جازۋى كەرەك, ويتكەنى ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان جازىلعان تاريح ۇرپاقتىڭ ساناسىن وياتىپ, ۇلتتىڭ جادىن جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەل تاريحىنا قاتىستى جاس عالىمدار قورعاعان عىلىمي ديسسەرتاتسيالار وتاندىق تاريحتىڭ دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوستى. ماسەلەن, 2011-2023 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدە تاريح ماماندىعىنان رhD (6D020300 – تاريح) باعدارلاماسى بويىنشا 46 ديسسەرتاتسيا قورعالدى. جالپى, تاريح سالاسىندا رhD 47 ادام قورعاعان. ويتكەنى تاريح ماماندىعى بويىنشا 1 رhD ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋ استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ ەلەكتروندى كاتالوگىنەن تابىلدى.
كونەدەن باستاۋ العان باي تاريحىمىز ەجەلگى زامان قازاقستان (ب.ز. V ع. دەيىن), ورتا عاسىرلارداعى قازاقستان (VI-XVII), جاڭا زامانداعى قازاقستان (XVII-XIX), قازىرگى زامانعى قازاقستان (XX) دەگەن ءتورت كەزەڭگە بولىنەدى. ال 2011 جىلدان بەرگى قورعالعان عىلىمي ديسسەرتاتسيالاردى ساراپتاعاندا, ەجەلگى زامان بويىنشا – 2,12%, ورتا عاسىر بويىنشا – 25,53%, جاڭا زامان بويىنشا – 48,93%, قازىرگى زامان بويىنشا – 23,40% عىلىمي جۇمىس قورعالدى. نەگىزىنەن, عىلىمي ديسسەرتاتسيالاردىڭ 48,93%-ى جاڭا زامان تاريحى تاقىرىبىندا قورعالىپ وتىر. الايدا ورتا عاسىر مەن قازىرگى زامان تاريحى باعىتىندا قورعالعان عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ ۇلەس سالماعى شامالاس. اسىرەسە ەجەلگى زامان تاريحى بويىنشا قورعالعان ديسسەرتاتسيالار سانى وتە تومەن.
قازىرگى زامان تاريحى كەزەڭىنە قاتىستى 11 ديسسەرتاتسيالىق جۇمىس قورعالعان. ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستىڭ 6-اۋى (45,4 %) قازاق تىلىندە, ال 5-ەۋى (54,5) ورىس تىلىندە قورعالعان.
تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنا ارنالعان ديسسەرتاتسيالاردى ساراپتاعاندا, ماسەلەن, «تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ تاريحى (1991-2015)» (نۇر-سۇلتان, 2019. - 151-ب., ديسسەرتاتسيا) اتتى جۇمىستا اۆتور بۇگىنگى قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ تاريحى, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قۇرىلۋى, ونى ۇيلەستىرۋ جولدارى, قوعامنىڭ دەموكراتيالىق جولعا ءتۇسۋى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني-رۋحاني دامۋدىڭ العىشارتتارى, سونىمەن بىرگە ەگەمەن ەل رەتىندەگى سىرتقى ساياساتتاعى باسىمدىقتى ايقىنداۋ ماسەلەلەرىن جان-جاقتى ساراپتاعان. شىنىمەن دە ازاتتىعىن ەندى العان قازاق ەلىنىڭ جاعدايىندا ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتىپ, تاريحي تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋ ءۇشىن حالقىمىزدىڭ كەشەگى ءجۇرىپ وتكەن جولىن جاڭاشا كوزقاراسپەن جازۋ مەن تاريحىمىزداعى «اقتاڭداقتاردىڭ» ورنىن تولتىرۋ قاجەت ەكەنى انىق.
زەرتتەۋشى 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 550 جىل تولۋىن اتاپ ءوتۋ – وتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ەجەلگى تاريحىنا اۋدارىپ, تىڭ تاقىرىپتارعا قۇلاش ۇرعانىن جازعان. سونىڭ ىشىندە 1995 جىلى قابىلدانعان حالىقتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى, 2000 جىلى ومىرگە كەلگەن قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ قاۋىمداستىعى, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى, 2011 جىلى قۇرىلعان تاريحشىلاردىڭ ۇلتتىق كونگرەسى, ونىڭ بەرگى جاعىنداعى «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلى», «ۇلتتىق تاريح جىلى» جانە باسقا دا ۇلى دالا تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعالار مەن تۇلعالار جىلى جاريالانۋى, وتاندىق زەرتتەۋشىلەرىمىزدى وسى تاقىرىپتارعا باعىتتاپ, جۇمىلدىرىلعان ساياسات بولعانىن زەردەلەگەن. سونداي-اق اۆتور عىلىمي ەڭبەگىندە وسى كەزەڭدە مەملەكەت الدىندا جاستاردى جاڭاشا تاريحي كوزقاراسپەن وقىتۋ مەن تاربيەلەۋ مىندەتى تۇرعانىن ايتا كەلىپ, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرىپ, تاريحي جادىن جاڭعىرتۋعا ۇلەس قوسقانىن تۇجىرىمدايدى.
وتاندىق تاريحنامادا العاش رەت حح عاسىرداعى قازاقستان استانالارىن قۇرۋ جانە كوشىرۋ ۇدەرىسىنىڭ مەملەكەتتىك ۇلتتىق قۇرىلىسقا اسەر ەتۋ دەڭگەيى كەشەندى تۇردە زەرتتەلگەن. قازاقستاننىڭ جەكەلەگەن استانالارىن ناقتى تاريحي جاعدايعا بايلانىستى كوشىرۋ ۇدەرىسىنە اسەر ەتكەن نەگىزگى سەبەپتەر, ازاماتتىق قوعامدى مەملەكەتتىلىكتىڭ اۋماقتىق ورتالىعى توڭىرەگىنە توپتاستىرۋدىڭ سىرتقى سىن-قاتەرلەرى ايقىندالىپ, جۇيەلەندى. ەلوردانى كوشىرۋ ۇدەرىسىنىڭ تاريحي زاڭدىلىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرى انىقتالىپ, ۇلتتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە استانا مارتەبەسىنە ءتان رامىزدەر جانە سالتاناتتى راسىمدەر, مەملەكەتتىك اتريبۋتتار زەرتتەلگەن.
بۇگىنگە دەيىن مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. سوندىقتان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل ساياساتى (1991-2015)» (قاراعاندى, 2018. – 149-ب. ديسس.) تاقىرىبىنداعى ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋدە 1991-2015 جىلدارداعى ەلىمىزدەگى ءتىل ساياساتىنىڭ تاريحى كەشەندى زەردەلەنگەن. سونداي-اق زەرتتەۋدىڭ وزەكتىلىگى ەلىمىزدەگى تىلدىك رەفورمانىڭ كۇردەلى ۇدەرىسىن جان-جاقتى تالداۋ قاجەتتىلىگىمەن نەگىزدەلەدى.
سونداي-اق «ەرتىس ءوڭىرىنىڭ كيەلى گەوگرافياسى: تاريحي-مادەني زەرتتەۋ» (نۇر-سۇلتان, 2021. – 157-ب. ديسس.) تاقىرىبىنداعى عىلىمي جۇمىستا قازىرگى جاھاندانۋ ۇدەرىسىندە حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق سانا تۇتاستىعىن ساقتاپ, تاريحي جادىنى قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ەرتىس ءوڭىرىن مەكەندەگەن بابالاردان مۇراعا قالعان حالىقتىڭ تاريحي-مادەني, ۇلتتىق-رۋحاني قۇندىلىقتارى – كيەلى جەرلەرى مەن قاسيەتتى نىساندارى ءبىر ارناعا جۇيەلەنىپ, عىلىمي تالدانىپ, تاريحي زەردەلەنەدى. ەلىمىزدەگى كيەلى جەردىڭ ءبىرى – ەرتىس ءوڭىرىنىڭ تاريحي-مادەني ورىندارى زەردەلەنىپ, انىقتالعان. وسىلايشا, تاريحي جادتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزى, قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني ءرولى كورسەتىلگەن. سوندىقتان بۇگىنگى قازاقستان تاريحى ءۇشىن تولىق تانىم بولماعان رۋحاني, مادەني, گەوگرافيالىق, ساۋلەت اتاۋلارىن ءبىر ارناعا جۇيەلەپ, ونىڭ تاريحتاعى ورنىن انىقتاۋ – وتاندىق تاريحىمىزدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
قورىتىپ ايتقاندا, ەجەلگى زامان تاريحى بويىنشا ديسسەرتاتسيالار مۇلدەم از قورعالعانىن بايقادىق. سونداي-اق ورتا عاسىر مەن قازىرگى زامان تاريحى بويىنشا دا قورعالعان عىلىمي ەڭبەكتەر كوڭىل قۋانتارلىق ەمەس. اسىرەسە قازىرگى زامان تاريحى ماسەلەلەرىنە قاتىستى ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستاردى قورعاۋ ىسىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە تاريحي تۇلعالار بويىنشا قورعالعان عىلىمي جۇمىستار سانى دا ماردىمسىز.
زاۋرە ارىنوۆا,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى