شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ استانا ءسامميتىنىڭ ۋاقىتى جاقىنداعان سايىن ونىڭ ءدۇبىرى دە جيىلەي باستادى. دايىندىق بارىسىن پىسىقتاۋعا باعىتتالعان وتىرىس, جيىندار بۇگىندە دامىل تاۋىپ جاتقان جوق. ەلوردادا كوشەلەردى رەتكە كەلتىرىپ, سامميت وتەتىن نىساندارداعى جوندەۋ جۇمىستارى دا جاندانا ءتۇستى. ال ۇيىمنىڭ قازىرگى توراعاسى رەتىندە قازاقستان جىل ىشىندە نەندەي شارۋانى قولعا الىپ, قانشالىقتى بەلسەندىلىك تانىتا الدى؟
قازاقستان توراعالىعىنىڭ ەرەكشەلىگى
الدىمەن شىۇ-عا ازداپ توقتالا كەتسەك. بۇل ۇيىمنىڭ باستاۋىندا بەس ەل تۇر. ياعني 2001 جىلى قازاقستان, قىرعىزستان, قىتاي, رەسەي جانە تاجىكستاننان قۇرالعان «شانحاي بەستىگىنىڭ» بازاسىندا قۇرىلعان. بۇل ەلدەردىڭ باسشىلارى العاش رەت 1996 جىلى شانحايدا باس قوسىپ, شەكارا اۋماعىندا اسكەري سەنىم شارالارىن كۇشەيتۋ كەلىسىمىنە قول قويسا, 1997 جىلى ماسكەۋ كەزدەسۋىندە شەكاراداعى اسكەري كۇشتى قىسقارتۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەننەن كەيىن بەستىكتىڭ جۇمىسى ۇدەي ءتۇستى. اراعا ءتورت جىل سالىپ حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا وڭىردەگى ءوزارا سەنىم مەن دوستىقتى, كورشىلىك تاتۋلىق پەن تۇسىنىستىكتى تۋ ەتكەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى دۇنيەگە كەلدى. بۇگىندە ۇيىم اۋقىمى كەڭەيىپ, ءۇندىستان, يران, قازاقستان, قىتاي, قىرعىزستان, پاكىستان, رەسەي, تاجىكستان جانە وزبەكستان سىندى مۇشە-مەملەكەتتەر اسكەري سەنىم, شەكارالىق قاۋىپسىزدىك, بەيبىتشىلىك ماسەلەلەرىنەن بولەك, ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق, مادەني, اعارتۋشىلىق, ەنەرگەتيكا, ترانسپورت جانە لوگيستيكا, ەكولوگيا باعىتتارىندا دا ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرىپ كەلەدى. ياعني ەۋرازيانىڭ باسىم بولىگىن الىپ جاتقان ۇيىم قۇرامىنداعى ەلدەردىڭ قارىم-قاتىناسى ءتۇرلى سالاداعى ءتيىمدى ءوزارا ارىپتەستىك دارەجەسىنە كوتەرىلدى.
حالىقارالىق ەرەجەلەرگە سايكەس, اۋعانستان, بەلارۋس جانە موڭعوليا مەملەكەتتەرى شىۇ-نى سىرتتاي باقىلاۋ ميسسياسىن اتقارادى. الداعى استانا سامميتىندە بەلارۋس باقىلاۋشىلىقتان كەتىپ, ۇيىم قۇرامىنا كىرمەكشى.
ءبىزدىڭ ەل ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ تىزگىنىن بىلتىر 5 شىلدەدە قولىنا العان, ەندى بيىلعى 5 شىلدەدە تاپسىرۋعا ءتيىس. بىلتىرعى 4 شىلدەدەگى سامميتتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ توراعالىقتىڭ باسىم باعىتتارىنا توقتالعان بولاتىن. اتاپ ايتساق, قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ارتتىرۋ, ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتىپ, تسيفرلىق سالاداعى ارىپتەستىك اياسىن كەڭەيتۋ, مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى دامىتۋ جانە ەكولوگيا سالاسىنداعى ءوزارا بىرلەسكەن ارەكەتتى نىعايتۋ.
ەلىمىزدىڭ توراعالىعى كەزىندە شىۇ اياسىنداعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە كوپ كوڭىل ءبولىندى. ياعني ءوڭىر قاۋىپسىزدىگى مەن ءوزارا سەنىم و باستان ۇيىم كۇن ءتارتىبىنىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارى قاتارىنا كىرەدى.
الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ زاماناۋي تەندەنتسيالارىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان شىۇ-نىڭ بەتالىسىن قازىرگى قاۋىپ پەن سىن-قاتەرلەرگە قارسى جۇزۋگە كۇش سالۋدى ۇسىندى. بۇل تۇرعىدا ەلىمىز شىۇ-نىڭ ء«ادىل بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم جولىنداعى الەمدىك بىرلىك تۋرالى» باستاماسىن قولعا الدى. اۋقىمى كەڭ بۇل قۇجات سەنىم شارالارىن نىعايتۋ قاعيداتتارى مەن تۇراقتىلىقتى قولداۋ, ءوڭىر قاۋىپسىزدىگى سىندى نەگىزگى اسپەكتىلەردى قامتىدى.
سونداي-اق تەرروريزم, سەپاراتيزم جانە ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى 2025-2027 جىلدارعا ارنالعان جاڭارتىلعان ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىن قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلدى. ەسىرتكىگە قارسى ستراتەگيا مەن ونى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىنداعى ءىس-قيمىل باعدارلاماسى كەلىسىلدى.
ال جالعاسىپ كەلە جاتقان جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس شىۇ-دان ايماقتىق ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋدى جانە جاڭا ەكونوميكالىق كۇن ءتارتىبىن ازىرلەۋگە مۇمكىندىكتەر اشۋدى تالاپ ەتەدى. مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ بار كۇش-جىگەرى شىۇ-نىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ەكونوميكالىق دامۋ ستراتەگياسىن ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان.
شىۇ-نىڭ ينۆەستيتسيالىق قورىن قۇرۋ باستاماسى – ۇيىمداعى ينۆەستيتسيالىق سينەرگيانى نىعايتۋ جولىنداعى پەرسپەكتيۆالىق تاجىريبەلىك قادام بولماق. سەبەبى ءدال قازىر ۇيىمدى قارجىلاندىرۋ ءىسى بىرىزگە تۇسە الماي تۇر. ويتكەنى قارجىلاندىرۋدىڭ ورتاق جۇيەسىن ەنگىزۋدە ءالى دە ورتاق كەلىسىمگە تىرەلىپ تۇرعان ماسەلەلەر بارشىلىق.
ۇيىمنىڭ كۇن تارتىبىندەگى ەنەرگەتيكا ماسەلەسى دە قازاقستان توراعالىعىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بىرەگەيى سانالادى. شىۇ ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ ستراتەگياسىن قابىلداۋ ارقىلى ەنەرگەتيكالىق ورلەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, ەكونوميكا مەن ونەركاسىپتى دەكاربونيزاتسيالاۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلۋدە. وسى تۇرعىدا شىۇ-نىڭ بىلتىر استانادا وتكەن ەنەرگەتيكالىق فورۋمىنىڭ قورىتىندىلارى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ودان ارعى كەلەشەك قادامدارىن ايقىنداپ بەردى.
شىۇ ەلدەرىنىڭ ايتارلىقتاي كولىكتىك الەۋەتىن ەسكەرەتىن بولساق, تەمىر جول, اۆتوموبيل, تەڭىز جانە اۋە جولدارىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى زور. وسى تۇرعىدا قازاقستان ەلدەرگە ءىرى ستراتەگيالىق پورتتار مەن لوگيستيكالىق ورتالىقتاردىڭ سەرىكتەستىك جەلىسىن قۇرۋدى ۇسىندى.
استانا سامميتىنەن نە كۇتەمىز؟
الداعى 3-4 شىلدە كۇندەرى استانادا قازاقستاننىڭ توراعالىعىمەن وتەتىن شىۇ مۇشە مەملەكەتتەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا 16 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى مەن كەيبىرىنىڭ پرەمەر-مينيسترلەرى وزدەرىنىڭ قاتىساتىنىن راستادى. سونداي-اق 7 حالىقارالىق ۇيىم باسشىلارى دا استاناعا اياق باسقالى وتىر. ونىڭ ىشىندە بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش تە بار.
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىسى مۇرات مۇقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, استانا سامميتىنە قاتىسۋشىلاردىڭ قاتارى ارتىپ, سونداي-اق ۇيىمداستىرۋشىلىق اياسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان شەڭبەردە وربىمەك.
– سامميت العاش رەت ءداستۇرلى ەمەس فورماتتا, ياعني مۇشە-مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى جانە «شىۇ+» فورماتىنداعى كەزدەسۋلەر تۇرىندە بولادى. ارينە كەڭەس وتىرىسى تار شەڭبەردە وتكىزىلمەك. وندا ۇيىمنىڭ كۇن تارتىبىندەگى بەلگىلى ماسەلەلەردەن بولەك, ىشكى جۇمىستار دا تالقىلانباق. مۇشە-مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا ءۇندىستان, يران, قازاقستان, قىتاي, قىرعىزستان, پاكىستان, رەسەي, تاجىكستان, وزبەكستان, بەلارۋس (مۇشە مەملەكەت مارتەبەسىندە) سىندى 10 ەل جانە شىۇ-نىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ورگاندارىنىڭ باسشىلارى قاتىسادى. ال «شىۇ+» وتىرىسىنىڭ تالقىلاۋلارى نەگىزىنەن «كوپجاقتى ديالوگتى كۇشەيتۋ – تۇراقتى بەيبىتشىلىك پەن دامۋعا ۇمتىلۋ» تاقىرىبى توڭىرەگىندە وربىمەك. بۇل فورماتتاعى باسقوسۋ موڭعوليا, ازەربايجان, قاتار, ءباا, تۇركيا, تۇرىكمەنستان ەلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەدى. سونداي-اق بۇۇ باس حاتشىسى ا.گۋتەرريش جانە وزگە دە ىرگەلى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كەلەدى.
سامميت قورىتىندىسى نەگىزىندە ءتۇرلى سالالار بويىنشا 20-دان استام قۇجات قابىلداۋ جوسپارلانىپ وتىر. نەگىزگى ساياسي قۇجات استانا دەكلاراتسياسى بولماق, – دەيدى م.مۇقىشەۆ.
استانا دەكلاراتسياسىندا شىۇ-نىڭ حالىقارالىق وزەكتى جانە وڭىرلىك ماسەلەلەر باعىتىنداعى ۇستانىمى ايقىندالىپ, ۇيىمنىڭ وتكەن كەزەڭدەگى قىزمەتى قورىتىندىلانىپ, ونى دامىتۋدىڭ ءارى قارايعى باعىتتارى ناقتىلانعان.
استانا سامميتىنە قاتىستى تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇيىمعا كىرۋگە باعىتتالعان ءۇش جىلدىق ءراسىمى اياقتالادى. بۇيىرتسا, استانا تورىندەگى وتىرىستا بەلورۋسسيانى تولىق مۇشەلىك قابىلداۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانباق.
– بەلارۋستى قابىلداۋ ءراسىمىن باستاۋ تۋرالى شەشىم 2022 جىلى سامارقاند سامميتىندە قابىلدانعان بولاتىن. ودان كەيىن بىلتىرعى نيۋ-دەليدەگى سامميتتەن بەرى بەلارۋس مۇشە مەملەكەت مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى مىندەتتەمەلەردى ورىندادى, – دەيدى شىۇ-داعى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىسى م.مۇقىشەۆ.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىن نەگىزگە الىپ, شىۇ العاش رەت ء«ادىل بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم جولىنداعى الەمدىك بىرلىك تۋرالى» باستاماسىن قولعا العالى وتىر.
– ياعني حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ساياسي-ديپلوماتيالىق شارالاردىڭ بالاماسىنىڭ جوقتىعىنا نازار اۋدارا وتىرىپ, شىۇ ادىلەتتى بەيبىتشىلىك فورمۋلاسىنىڭ ۇجىمدىق ىزدەۋ ۇدەرىسىن باستاۋدى ۇسىنادى.
ۇيىم سونداي-اق الەمدىك نارىقتاردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ جولىندا بىرلەسكەن كۇش بىرىكتىرۋگە, بىلەك سىبانا ارەكەت ەتۋگە شاقىرادى جانە جەر شارىنىڭ تازالىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە ءۇن قاتقان جاھاندىق قوزعالىستى جاقتايدى, – دەيدى م.مۇقىشەۆ.
سونىمەن قاتار الەمنىڭ بارلىق ەلى بولماسا دا, الپاۋىتتارى كوز تىگىپ وتىرعان استانا سامميتىندە شىۇ-نىڭ 2035 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. ال بۇل قۇجاتتى قابىلداۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جايىندا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ۇيىمنىڭ بىلتىرعى نيۋ-دەليدە وتكەن سامميتىندە ايتقان بولاتىن.
قىسقاسى, استانا ءسامميتى ۇيىمنىڭ قۇرىلىمى تاريحىنىڭ جاڭا بەتىن اشقالى وتىر. شىۇ-نىڭ الەۋەتىن اشا ءتۇسۋ جانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى ناقتى شارالار كەشەنىن بەكىتۋ دە كۇن تارتىبىنە قويىلىپ وتىر.
بۇل شارۋا دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنىپ, جۇزەگە اسىرىلعان-دى. شىۇ-نىڭ 2020 جىلعى ماسكەۋ سامميتىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حاتشىلىققا ناقتى ۇسىنىستار جولداي وتىرىپ, ۇيىم جۇمىسىنا كەشەندى تالداۋ جاساۋدى تاپسىرعان ەدى.
ودان بولەك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن بيىل شىۇ-دا ەكولوگيا جىلى بولىپ جاريالانعان بولاتىن. جارتى جىل ىشىندە ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. استانادا وتەتىن سامميتتە وسى باعىتتا دا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسى قابىلدانعالى وتىر.