ەرتىستەگى كەرەكۋ – رەسپۋبليكاداعى ەكونوميكالىق الەۋەتى جاعىنان الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىندەگى قۋاتتى يندۋستريالىق ورتالىق. مۇنداعى كومىر, مۇناي وڭدەۋ, حيميا, ماشينە جاساۋ جانە ەنەرگەتيكالىق سالالار ەگەمەن ەلىمىزدىڭ وركەنىنە سالماقتى ۇلەسىن قوسۋدا. پاۆلودار وبلىسىندا قازاقستان كومىرىنىڭ 60 پايىزدان استامى, ەلدەگى بۇكىل اليۋميني جانە ەلەكتر قۋاتىنىڭ 40 پايىزى وندىرىلەدى.
2009 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ەكىباستۇزدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن سولتۇستىك-وڭتۇستىك ەلەكتر جەلىسىنىڭ ەكىنشى كەزەگى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل اسا ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبانى “KEGOC” اق مەرزىمىنەن بۇرىن ىسكە قوستى. ۇزىندىعى 1097 كيلومەتر بولاتىن ەكىباستۇز-شۋ جاڭا جوعارى ۆولتتى ماگيسترالى سولتۇستىكتەن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىنە باراتىن قۋات اعىنىن ەكى ەسەگە, ياعني, 1350 مەگاۆاتقا دەيىن ارتتىردى. ۇلتتىق ەلەكتر جەلىلەرىن دامىتۋ جوباسى “قازاقستاننىڭ 30 كورپوراتيۆتىك كوشباسشىسى” باعدارلاماسى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل قادام ەلدىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىن ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە وسى وڭىردەگى ەلەكتر قۋاتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن جابۋ ءۇشىن جاسالدى.
جاقىن جىلداردا قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىندا جۇزدەگەن كاسىپورىندار سالۋ مەجەلەنسە, ونىڭ 42 نىسانى پاۆلودار وبلىسىندا ىسكە قوسىلادى. بۇل يننوۆاتسيالىق جوبالار مەتاللۋرگيادا, مۇناي جانە مەتالل وڭدەۋ سالالارىندا جانە قۇرىلىس يندۋسترياسى مەن ەنەرگەتيكادا جۇزەگە اسپاق. ولاردىڭ ورىندالۋى وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ تۇراقتى قاداعالاۋىندا.
– يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بولىپ بولىنگەن. رەسپۋبليكالىق تىزىمدە قۇنى ءبىر ميلليون تەڭگە بولاتىن 13 جوبا, وبلىستىق تىزىمدە 30 ميلليارد تەڭگەلىك 22 جوبا بار. اسا ماڭىزدى جوبالار قاتارىنان ەلەكتروليز زاۋىتىن اتاعانىمىز ءجون. رەسپۋبليكالىق سەرپىندى جوبالار ساپىندا كالتسيلەندىرىلگەن سودا مەن حلور وندىرەتىن كاۋستيك زاۋىتىنىڭ جوباسى تۇر. KSP بازاسىنىڭ نەگىزىندە قازاقستاندا العاش رەت ءتۇرلى ديامەتردەگى قۇبىرلار شىعارۋدى يگەرمەكپىز. تەمىر جولدارىمىزدى ءوز بولات تاباندارىمىزبەن قامتاماسىز ەتەتىن ءوندىرىس تە قۇرماقشىمىز. ەكىباستۇزداعى “تامان” جشس جۇك ۆاگوندارىن جاساماقشى. ولاردىڭ العاشقى ۇلگىلەرى سىناقتان ءوتتى جانە ۇستىمىزدەگى جىلى وندىرىستەن شىعارىلا باستايتىن بولادى. بوزشىكول كەن ورنىنداعى پوليمەتالل رۋداسىن ءوندىرۋدى باستاۋ ونەركاسىبىمىزدىڭ جاڭا باعىتى. ەندىگى كەزەكتە مىس رۋداسى الىنباق. جوبا 1 ميلليارد دوللاردان اساتىن قۇنى قىمبات ءىس. گرەس-2 رەسەي ەنەرگەتيكتەرىمەن بىرلەسكەن جۇمىس ارقىلى كەڭەيتىلمەك. قازىر 3-ءشى بلوكتى مونتاجداۋعا دايىندىق اياقتالدى. ءۇستىمىزدەگى جىلى بلوكتى سالۋ باستالادى. وبلىستا بىلىكتى ماماندار جەتكىلىكتى بولعاندىقتان, بەلگىلەگەن ىستەردى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بار, – دەيدى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ.
2009 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە رەسەي پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆپەن كەزدەسۋى كەزىندە مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ ءۇشىنشى بلوكتىڭ قۇرىلىسىن رەسەيمەن بىرلەسىپ سالۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدى. ستانسادا قازىر دايىندىق جۇمىستارى اياقتالدى. بلوكتى مونتاجداۋ بيىل قولعا الىنادى. رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى بۇل سەرپىندى جوبا 2013 جىلى ءبىتپەكشى. ستانسانىڭ وندىرىستىك قۋاتىن ارتتىرۋ جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جانە ەنەرگەتيكتەردىڭ سولنەچنىي قالاشىعىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان ودان ءارى دامۋىنا مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
“كازحروم” اق-تىڭ فيليالى بولات قورىتاتىن زاۋىتتاردىڭ جوعارى ساپالى مەتالل ءوندىرىسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن الەمدەگى جەتەكشى مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىنىڭ ءبىرى. كاسىپورىننىڭ الەمدىك رىنوكتاعى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋىنە ونىمدەردىڭ اسا ساپالى شىعارىلۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن ءوندىرىستىڭ جوعارى تەحنولوگيالارى كومەكتەسۋدە. زاۋىتتا ساپالى ينتەگراتسيالانعان مەنەدجمەنت, قورشاعان ورتانى, ەڭبەك پەن ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىكتى قورعاۋ جۇيەلەرى جۇمىس ىستەيدى. ينجەنەرلىك-يننوۆاتسيالىق ورتالىقتا ماماندار فەرروقورىتپا ءوندىرىسىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن ازىرلەپ, جاڭا شيكىزات ماتەريالدارىن يگەرۋدە.
ىشكى رەزەرۆتەردىڭ ارقاسىندا ENRC كورپوراتسياسى ءوندىرىستىڭ تەحنيكالىق جاعىنان قايتا جاراقتانۋى مەن مودەرنيزاتسيالانۋى, پەش اگرەگاتتارىنا, نەگىزگى جانە قوسالقى جابدىقتارعا جوسپارلى كۇردەلى جوندەۋلەر جاساۋعا تۇراقتى ينۆەستيتسيالار ءبولۋدى جالعاستىرۋدا. مىسالعا, زاۋىتتىڭ كەلەشەگى مول جاڭا نىسانى – الەمدە تۇڭعىش رەت حروم مەن مارگانەتس سەكىلدى ەكى بىردەي اگلومەرات شىعارا باستايتىن اگلومەراتسيالىق تسەحىن اتاعانىمىز ءجون. مۇندا ساپالى فەرروقورىتپا شىعارۋعا ارنالعان كۇكىرت ءمولشەرى تومەن تۇيىرشىك ماتەريال وندىرىلمەك. گاز تازالاۋ قوندىرعىلارىنىڭ سۇزگىلەرى تۇتىپ قالعان توزاڭدار دا الدىن-الا دايىندىقتارسىز وڭدەلەتىن بولادى.
“كازحروم” كومپانياسى ءوندىرىستى جاڭارتۋ مەن اۆتوماتتاندىرۋعا دا ۇلكەن كوڭىل بولۋدە. تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا كاسىپورىندا قولدانىستاعى بۇكىل قوندىرعىلار جاڭارتىلۋدا. وتكەن جىلى فەرروحروم شىعاراتىن ءۇش ەلەكتر پەشى قاتارىنان كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. ولارعا زياندى قالدىقتاردى ءجۇز پايىزعا دەيىن تۇتىپ قالاتىن زاماناۋي گاز تازالاۋ سۇزگىلەرى ورناتىلدى.
مەتالدار رىنوگىنداعى قۇلدىراۋ ۋاعىندا زاۋىت باسشىلىعى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ داعدارىس ارقىلى دامۋعا جەتۋ فورمۋلاسىن باسشىلىققا الىپ, قورىتۋ اگرەگاتتارىن جاڭارتتى. مەتاللۋرگتەر جوندەۋشىلەر بريگاداسىنا اۋىسىپ, كاسىپورىننان بىردە-ءبىر جۇمىسشى قىسقارتىلعان جوق. قازىر زاۋىتتاعى بۇكىل 26 پەش تۇگەلىمەن جۇمىس ىستەپ تۇر. كاسىپورىندا ەكولوگيا, ەڭبەك پەن دەنساۋلىق قورعاۋ, ءوندىرىس قاۋىپسىزدىگى, جۇمىسشىلاردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋى ماسەلەلەرىنە ۇدايى نازار اۋدارىلىپ كەلەدى.
پاۆلوداردىڭ ەلەكتروليز زاۋىتى قازاقستان تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا بوي كوتەرگەن العاشقى مەتاللۋرگيا كاسىپورىنى. وسىندا رەسپۋبليكادا تۇڭعىش رەت قاناتتى مەتالل – اليۋميني بالقىتىلدى.
2005 جىلدىڭ مامىرىندا ىرگەتاسى قالانعان زاۋىتتىڭ 2007 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا جىلىنا ەكى جارىم مىڭ توننا العاشقى اليۋميني بەرەتىن قۋاتى بار ءبىرىنشى كەشەنىنىڭ تۇساۋىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى كەستى. قۇرىلىسى تولىق بىتكەن سوڭ 120 گەكتار الاڭى بار كەشەن ەكى ەلەكتروليز بەن قۇيۋ تسەحىن, انودتار ءوندىرىسى زاۋىتى مەن كومەكشى بولىمشەنى بىرىكتىرەتىن بولادى. جەرگىلىكتى سازبالشىق پەن اقسۋ جىلۋ-ەلەكتر ستانساسىنىڭ ەلەكتر قۋاتىن پايدالاناتىن زاۋىت جىلىنا 250 مىڭ توننا اليۋميني وندىرەدى.
الەمدىك رىنوكتاعى كۇردەلى جاعدايعا قاراماستان, پايدالانۋعا دەپ مەرزىمى 2010 جىل رەتىندە بەلگىلەنىپ وتىرعان, قۋاتى جىلىنا 125 مىڭ توننالىق زاۋىتتىڭ ەكىنشى كەزەگىنىڭ قۇرلىسى دا جۇرۋدە. ونىڭ قۇرىلىسىنا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 305 ميلليون دوللار شاماسىندا. ەكىنشى كەزەگى ىسكە قوسىلعان سوڭ زاۋىت جىلىنا 250 مىڭ توننالىق جوبالىق ءوندىرىستىك قۋاتىنا ەنەتىن بولادى.
2009 جىلدىڭ 17 قىركۇيەگىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەفير مەن پوليپروپيلەن شىعاراتىن جاڭا زاۋىتتىڭ دا ءوندىرىسىن ىسكە قوستى. قۇنى 5,5 ميلليارد تەڭگەلىك بۇل كاسىپورىن پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتىنىڭ بۇعان دەيىن كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق گاز رەتىندە ساتىلىپ كەلگەن شيكىزاتىمەن جۇمىس ىستەيدى. كاسىپورىن ەۋروستاندارتقا ساي جوعارى وكتاندى بەنزين وندىرىسىنە قاجەتتى قىشقىلقۇرامدى قوسىمشا-مەتيل-ترەت-ءبۋتيلدى ەفيردىڭ جىلىنا 20 مىڭ تونناسىن, حيميا ونەركاسىبىنە كەرەك ءتۇسسىز گازپروپيلەننىڭ 35 تونناسىن, پلاستماسسا مەن حيميالىق تالشىق ءوندىرىسىنىڭ شيكىزاتى پوليپروپيلەننىڭ 30 مىڭ تونناسىن شىعاراتىن بولادى. زاۋىت ءونىمى سۇرانىسقا يە. قازىردىڭ وزىندە ونى بەلورۋسسيا ساتىپ الۋدا. قازاقستاننىڭ پوليپروپيلەنىنە الىس شەتەلدەر دە قىزىعۋشىلىق بىلدىرۋدە. قوسىمشا قۇنى جوعارى ەكسپورتتىق ءونىم – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ شيكىزاتتىق تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا بەت العان تاعى دا ءبىر قۇتتى قادامى.
ماقالامىزدىڭ باسىندا ايتقانىمىزداي, بۇگىنگى زاماندا قازاقستاننىڭ ساپالى دامۋىنىڭ اسا ماڭىزدى جولدارىنىڭ ءبىرى – ەلدى يندۋستريالاندىرۋ. بۇل باعىت قازاقستاننىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋىنا وراسان زور مۇمكىندىكتەر بەرەدى. “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ ءحىى سەزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتىپ وتكەندەي, ەلدى يندۋستريالاندىرۋ الەمدىك ەكونوميكانىڭ قازىرگى دامۋ تابيعاتىنا سايكەس بولۋى ءتيىس. وسىناۋ ماقساتتىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بەرەكەلى بۇگىنى مەن كەمەل كەلەشەگى ءۇشىن بىلەك تۇرە جاسامپاز ەڭبەككە كىرىسكەن كەرەكۋ ءوڭىرى حالقىنىڭ دا باعدار ەتىپ ۇستار تەمىرقازىعىنا اينالعانى قۋانتادى.
سماعۇل راحىمبەك, جۋرناليست.