قىزعالداق – عىلىم تاقىرىبى

قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىق­ارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ بوتانيكالىق باعىندا قىزعالداق­تىڭ 40-قا جۋىق ءتۇرى وcەدى. عالىمدار دالا گۇل­دەرىن تولىققاندى زەرتتەپ, تۇقىمىن ساق­تاپ قالۋعا بارىنشا تىرىسىپ جاتىر. بوتا­ني­كالىق باقتا بيىل قىزعالداقتىڭ 15 سۇرى­پىنىڭ 9 000 داناسى ەگىلدى. ال بىلتىر 600 داناسى وتىرعىزىلعان. ولاردىڭ ىشىندە «Tulipa Curry», «Tulipa Royal Virgin», «Tulipa Sweet Rosy», «Tulipa Novi Sun» سەكىلدى ەكسكليۋزيۆتى تۇرلەرى بار. جابايى قىزعالداقتار توپتاماسىنا «جالعان قوسگۇلدى قىزعالداق», «تۇركىستان قىزعالداعى», «تىك ساباقتى قىزعالداق», ء«تورت جاپىراقتى قىزعالداق», «لەممەرس قىزعالداعى», «بۋزە قىزعالداعى», «بيوم قىزعالداعى», «زينايدا قىزعالداعى» ەندى. سونداي-اق بوتانيكالىق باقتىڭ بازاسىندا «قازاقستان», «استانا» اتتى سۇرىپتار دا بار. ولاردى ەلىمىزگە گوللاندىق سەلەكتسيونەرلەر تارتۋ ەتكەن-تۇعىن.

– جالپى جوبانى 2019 جىلى ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعىنىڭ قولداۋىمەن اۋىل شارۋا­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا.اپۋشەۆ پەن بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت ب.يۋسۋپوۆ ۇيىمداستىرعان بولاتىن. العاشىندا قىزعالداقتىڭ 3 مىڭ داناسىن وسىرگەن جىلىجاي كولەمى قازىر ۇلعايدى. وندا 9 مىڭ ەكسكليۋزيۆتى گوللانديالىق قىزعال­داق گۇلدەپ تۇر. قىزعالداقتاردى كوبەيتۋدىڭ يننو­ۆاتسيالىق تەحنولوگياسى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار قاراتاۋ ورمانشىلىعى مەن ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق تابيعي پاركىندە ارنايى زەرتتەۋ ۇلەسكەرلەرى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر, – دەدى جوبا جەتەكشىسى نۇردانا سالىبەكوۆا.

وقۋ ورنىنىڭ اۋماعىن­داعى جىلىجاي «قازاقستاندا قىزعالداقتىڭ باستاپقى ماتەريال­دار كوللەكتسياسىن جاساۋ, ەكسكليۋزيۆتى تۇر­لەرى مەن سورتتارىن كوبەيتۋ مەن ءوسى­رۋدىڭ يننو­ۆاتسيالىق تەحنولوگياسىن ازىرلەپ قولدانىسقا ەنگىزۋ» جوباسى بويىنشا سالىن­عان. باستى ماقسات – قىزعالداقتىڭ پەرسپەكتيۆتى, جەرسىندىرىلگەن تۇرلەرى مەن سورتتارىن وندى­رىس­كە ەنگىزۋ, سەلەكتسيا ءۇشىن باستاپقى ماتەريالدار كوللەكتسياسىن جاساۋ, جەدەل كوبەيتۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن قاراستىرىپ, ەلىمىزدىڭ گۇل ءوسىرۋ سالاسىن دامىتۋ. ناقتى ايتار بولساق, بيولوگيا كافەدراسىنىڭ عالىمدارى قىزعال­داقتىڭ جابايى وسەتىن تۇرلەرى مەن ما­دەني سۇرىپتارىنىڭ توپتاماسىن جاساۋ بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. ن.سالىبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, قىزعالداق قازاق­تىڭ برەندى بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن, كوپتەگەن عىلىمي ىزدەنىس كەرەك.

– قازىرگى ۋاقىتتا بۇكىل الەم قازاقستان – قىزعالداقتىڭ تاريحي وتانى ەكەنىن مويىندادى, بىراق ونىڭ كوپتەگەن تابيعي پوپۋلياتسيالارى تەرىس انتروپوگەندىك اسەرگە بايلانىستى جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار. قىزعالداقتاردىڭ تابيعي جاڭارۋى وتە ۇزاق ۇدەرىس. سەبەبى گۇلدى وسىمدىكتى تۇقىمنان الۋ ءۇشىن 3-4 جىلدان 7 جىلعا دەيىن ۋاقىت قاجەت. ءبىز جەرگىلىكتى اۋا-رايىنا بەيىمدە­رىن جانە سۇرانىسقا يەلەرىن ىرىكتەپ, ارنايى كوبەيتۋدى جوس­پارلاپ وتىرمىز. ول وتە قيىن جۇمىس. بۇل جۇمىستاردى باس­تا­عانىمىزعا ءۇش جىل بول­دى. سوندىقتان قىز­­عال­داقتىڭ قازاق­ستاندىق سۇ­رىپتارىن ىرىكتەۋ ءۇشىن­ باستاپقى ماتەريالدار توپتاماسىن جاساۋ قا­زىرگى زامانعى بيولوگيالىق عىلىمنىڭ وزەكتى مىندەتى, – دەدى جوبا جەتەكشىسى.

عالىمداردىڭ ايتۋىن­شا,قىزعالداقتاردى ءوسىرۋدىڭ شە­تەل­دىك تەحنولوگياسىنىڭ سكري­نينگى ءارى ولاردىڭ ناقتى تو­پىراق-كليماتتىق جاع­داي­لارعا بەيىمدەلۋى ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى گۇل ءوسىرۋ شارۋاشىلىعىنىڭ قالىپتا­سۋىنا ىقپال ەتەدى. مىسالى, ەۋروپاداعىداي 9 گرادۋستا ءوسىرۋ تەحنولوگياسى ءبىزدىڭ جاققا سايكەس كەلمەيدى. سوندىقتان تۇركى­ستاندىق عالىمدار قىزعال­داق ءوسىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ نەگىزگى تاسىلدەرىن زەرت­تەپ, تىڭ دۇنيەلەر جاساپ, تەمپەراتۋرالىق, ىلعال­دىلىق, توپىراق جاع­دايى ەرەك­شەلىكتەرىنە قاراي وسىرۋ­گە قولايلى سورتتاردىڭ ۇسىنىم­دارىنا باسا ءمان بەرىپ وتىر.