ۇردىسكە ساي وزگەرىستىڭ ماڭىزى

زاڭ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارى تۋرالى زاڭدى قايتا قاراۋ تۋرالى بەرگەن تاپسىرماسىن ورىن­داۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن. پرەزي­دەنت مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن, قوعام­نىڭ سۇرانىستارىن جانە مەديا سالاسى­نىڭ دامۋ ۇردىستەرىن ەسكەرە وتىرىپ جاساقتاۋدى مىندەتتەدى.

مىنە, وسى ۋاقىتقا دەيىن ءتۇرلى سىنعا ۇشىراپ, سۇرىپتالعان زاڭدا جۋر­ناليستەردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ, جۋر­ناليستەردىڭ قۇقىقتارىن نىعايتۋ سىندى بىرقاتار تىڭ ەرەجەلەر قاراستىرىلعان. ماسەلەن, شۇعىل اقپاراتقا جاۋاپتى مەكەمە 3 ساعاتتىڭ ىشىندە جاۋاپ بەرۋگە, ال كەڭ كولەمدەگى ساۋالعا 5 كۇن ىشىندە اقپارات بەرىلۋگە ءتيىس. ەگەر ءجۋرناليستىڭ تالابى ورىندالماعان جاعدايدا تارتىپتىك جازا قاراستىرىلادى. ءتىپتى سوگىس, نە قاتاڭ سوگىس الادى. سونداي-اق ازاماتتار اقپا­رات قۇرالدارىنان جالعان اقپارات نەمەسە ار-نامىسىنا نۇقسان كەلتىرەتىن اقپاراتتى تەرىستەۋدى ماتەريال جارىق كورگەن ساتتەن باستاپ ءبىر جىل ىشىندە عانا تەرىسكە شىعارۋعا مۇمكىندىگى بار.

«نەگىزى بۇعان دەيىن مۇنىڭ مەرزىمى جوق بولاتىن. 10 نە 15 جىل بۇرىن جازىلسا دا, شەنەۋنىكتەر نەمەسە بيزنەس قاۋىمداستىق وكىلدەرى ار-نامىسىما, ىسكەرلىك بەدەلىمە نۇقسان كەلتىردى دەپ سوتقا شاعىمدانا الاتىن. زاڭ جوباسىن تالقىلاۋدىڭ باستاپقى كەزەڭدەرىندە مينيسترلىك وكىلدەرى ءۇش جىل دەپ ۇسىنعان بولاتىن. بىراق مەدياقاۋىمداستىق, دەپۋتاتتار بىرلەسە ءبىر جىلعا دەيىن قىسقارتۋدى قولدادى. بۇل ءپوزيتيۆتى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى دەپ ايتار ەدىم. اتالعان ماتەريالعا جاۋاپ بەرۋدى نەمەسە جوققا شىعارۋدى تالاپ ەتۋ مەرزىمى ءبىر جىلدان كوپ بولۋى مۇمكىن, ويتكەنى زاڭدا (38-باپتا) شاعىم بەرۋدىڭ مەرزىمى عانا ايتىلعان. تاعى ءبىر ماسەلە – مۇنداي شيەلەنىستەردى سوتقا دەيىن رەتتەۋ ءتارتىبى وزگەرمەدى. باق رەداكتسيالارىنان جا­ۋاپ قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرۋدى نەمەسە جوققا شىعارۋدى تالاپ ەتۋ مەرزىمى – ءبىر اي. ايتا كەتەتىنى, بەلگىلى ءبىر اقپارات تەك ءبىر مەكەمەگە قاتىستى بولماسا, باس­قا دا انىقتاۋدى تالاپ ەتەتىن بولسا, اق­پاراتتى سۇراتۋ كەزىندە زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن جاۋاپ بەرۋ مەرزىمى باق رەداك­تسياسىنا ەسكەرتە وتىرىپ, 15 جۇمىس كۇنىنە دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن», دەيدى جۋرناليست ەسەنگۇل كاپقىزى.

قۇجاتتا كەيىنگى ەكى جىلدا كوپ تالقىلانعان ء«باس­پاسوز كارتاسى» مۇلدەم الىنىپ تاس­تالدى. ويتكەنى كارتا ەنسە, اقپارات تەڭ بەرىلمەيدى دەگەن ءۋاج ايتىلعان ەدى.

«ەتيكا ماسەلەسى دە وتە ۇلكەن پروب­لەماعا اينالدى. ەڭ باستىسى – جۋرنا­ليس­تەردىڭ مىندەتتەرىنە كاسىبي ەتيكا نورمالارىن ساقتاۋ ماسەلەسى قوسىلدى (26-باپ 3-تارماق). بۇل جەردە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ جانە جۋرناليستەردىڭ كاسىبي ەتي­كاسى دەگەن بار. نەگىزى الەمدىك تاجىري­بەدە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ۇيىمدارى نە قاۋىم­داستىقتارى بولسىن, تومەننەن قۇرى­لادى. ونى ەشقانداي قۇزىرلى مەكەمە, مەملەكەتتىك ورگان قۇرمايدى. الەمدىك قاۋىمداستىقتا, حالىقارالىق تاجىريبەدە جۋرناليستەردىڭ ەتيكا ماسەلەلەرىن جۋرناليستەردىڭ وزدەرى رەتتەيدى ءارى ەتي­كالىق كودەكستى دە قابىلدايدى. بىزدە «جۋر­ناليستەردىڭ ەتيكا ماسەلەلەرىن كىم جانە قالاي رەتتەيدى؟» دەگەن ساۋال تۋىن­دايدى. ەندى زاڭ اياسىندا باق-تىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قوعام­دىق كاسىبي كەڭەستەر قۇرىلادى. بۇل رەس­پۋب­ليكالىق جانە ايماقتىق تيپتە بولادى. ولار ەرەجە نەگىزىندە جۋرناليستەردىڭ ەتيكا كودەكستەرىن جاسايدى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاراۋىنا ۇسىنىستار ەنگىزەدى», دەيدى ە.كاپقىزى.

ال مەدياساراپشى قاليما تاجىقۇل جۋرناليستەرگە ماتەريال دايىنداعان كەزدە زاڭداعى 23-باپتى نازارعا الۋدى ۇسىندى. ويتكەنى تولىقتىرۋلار مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن قۇجاتتا باق كونتەنتىنە مونيتورينگ جاساۋ تەتىگى ەنگىزىلگەن. سوعان سايكەس «قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك دامۋىنا جانە جالپىعا بىردەي ۇلتتىق, مادەني جانە وتباسى قۇندىلىقتارىنا زيان كەلتىرەتىن دۇنيەلەر بىردەن تەكسەرىلەدى».

«بۇزۋشىلىقتار تۋرالى حابارلامانى جىبەرۋ ءتارتىبى وزگەرگەن جوق (9-باپ). ەگەر بۇل حابارلاماعا كەلىسپەگەن جاعدايدا, رەداكتسيا بەس جۇمىس كۇنى ىشىندە جازباشا قارسىلىق حاتىن جولداۋعا ءتيىس. قازاقتىلدى كونتەنتتىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن 50 پايىزدان 60 پايىزعا دەيىن وسەتىن­دىگى قاراستىرىلدى. ياعني 2025 جىلدان باس­تاپ 55 پايىزعا, 2027 جىلدان باستاپ 60 پايىزعا جەت­كىزۋ كوزدەلەدى. شەتەلدىك باق-تىڭ قازاقستانداعى كولەمى, مازمۇنى جانە اقپاراتتىق نەگىزدەرى زاڭداعى باپتا نەگىزگە الىنىپ وتىر. بۇعان قوسا قۇجات­تاعى باق-تى گرانت ارقىلى قار­جى­لاندىرۋ تەتىگىنە كەلسەك, بۇل رەتتە با­لالارعا ارنالعان كونتەنت جانە ايماق­تىق باق-تى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. گرانت الۋشىلار اراسىندا مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك ەمەس باق بولۋعا ءتيىس. جالپى, گرانتتىق قارجىلاندىرۋدىڭ كەمىندە 2/3 بولىگى مەملەكەتتىك كونتەنتتى شىعارۋعا ءبولىنۋى مىندەتتى. گرانتتار تاقىرىبىن  مەملەكەتتىك ساياسات جونىندەگى كوميسسيا بەكىتەدى. ءوز كەزەگىندە كوميسسيانىڭ قۇرامى مەدياۇيىمداردىڭ كەمىندە 1/3 وكىلدەرىن قۇرايدى. باق-تى گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا قاتىستى بارلىق ەرەجە 2025 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنەدى», دەيدى ول.

مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارالىق اق­پارات قۇرالدارىنا گرانتتار بەرۋ, اككرە­ديتتەۋدىڭ وڭايلاتىلعان ءتارتىبى ارقىلى, جۋرناليستەردى مەملەكەتتىك ور­گاندار مەن ۇيىمدارعا تىركەۋ, باسقا دا مىندەتتەر مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات جۇزەگە اسىرىلاتىن بىرىڭعاي مەديا پلاتفورما ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.

ايتا كەتەيىك, زاڭ جوباسى جونىندەگى جۇمىس توبىنا جۇزدەن اسا ساراپشى اتسالىسقان. «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەمەكشى, ناتيجەسىندە نەگىزگى قۇجاتقا 200-دەن اسا نورما ەنگىزىلگەن.