باسەكەگە قابىلەتتى ماي زاۋىتى

ب ۇلىنگەن بۇلدىرگى

2009 جىلى ءدال وسى جەردەن اشىلعان «باتىس كۇنباعىس» اتتى ماي زاۋىتى جىلىنا 24 مىڭ توننا مايلى داقىل وڭدەپ, 7,4 مىڭ توننا وسىمدىك مايىن شىعارماقشى بولعان. بىراق قارىزدارى ۋاقتىلى وتەلمەي, شارۋاشىلىق جۇمىسى توقىراپ كەتەدى. قيىن-قىستاۋ كەزدە جا­ۋاپتى مىندەت «بەلەساگرو» كومپانيالار توبىنىڭ جەتەكشىسى مۇرات جاكىباەۆقا جۇكتەلەدى.

– بۇل قيىن شارۋا ەدى. دوس­تارىم «مۇنى قالپىنا كەلتىر­گەنشە جاڭادان زاۋىت اشقان وڭاي بولادى» دەپ ەسكەرتتى. بىراق زاۋىتتىڭ بۇرىنعى ۇجىمىن, قاراپايىم قىزمەتكەرلەردى, ولاردىڭ وسى كەزگە دەيىن جاساعان ەڭبەگىن ايادىم. ءبارى دە جەرگىلىكتى ازاماتتار عوي. شىنىمدى ايتسام, اۋەل باستان قيۋى كەلىسپەگەن شارۋاعا كىرىسۋ – كادىمگىدەي ەرلىك بولاتىن, – دەيدى ول.

ماي زاۋىتىنىڭ قازىرگى ديرەكتورى اقىلبەك سارمالاەۆتىڭ ايتۋىنشا, زاۋىت كۇنباعىستان 30 پايىز ماي الىپ وتىرعان ەكەن. ياعني كەم دەگەندە 15 پايىز ماي سىعىندىدا قالىپ قويعان. «بۇل دەگەنىڭىز سول كەزدەن-اق شىعىندى جوبا بولدى دەگەن ءسوز عوي. ويتكەنى كۇنباعىس دانىنەن كەمىندە 43-44 پا­يىز ماي الىنسا عانا پايداعا شىعۋعا بولادى» دەيدى. جاڭا كوماندا كەلىسىمەن بۇرىنعى ءتورت ون­دىرىستىك تسەح جەلىسى جاڭا ءتورت تسەح­پەن تولىققان. ونىڭ ىشىندە شيكى­زاتتى دايىندايتىن, ءداندى سىعىم­داپ تازارتاتىن, ەكستراكتسيا­لايتىن زاماناۋي جەلىلەر بار.

– ەڭ اۋەلى, كۇنباعىس ءدانىن سىعار الدىندا دايىنداۋ كەرەك. ەگەر ول دۇرىس دايىندالماسا, مايدىڭ شىعۋىنا جانە قالدىق كۇنجارانىڭ ساپاسىنا اسەر ەتەدى. سوندىقتان ءبىز بىرنەشە كۇردەلى جاڭعىرتۋ جاسادىق, – دەيدى اقىلبەك ابزال ۇلى.

ماي تولىق الىنادى

زاۋىتتى ارالاپ كەلەمىز. مۇرات پەن اقىلبەك ءار تسەحتىڭ قىزمەتىن, قانداي تەحنولوگيالىق ۇدەرىس ءجۇرىپ جاتقانىن كەزەك-كەزەك ءتۇسىندىرىپ ءجۇر.

– بۇرىن مىنا تسەح بولماعان. بۇل جەر­دە كۇنباعىس ءدانى قابىعىنان اجىراتىلىپ, ەكىگە بولىنەدى. قابىعى بولىنگەن سوڭ ونى بۋ قازاندىعىنا ايدايمىز, سول جەردەن جاعىپ جىبەرىپ, كەرەكتى بۋ الامىز. قال­دىق­سىز تەحنولوگيا دەگەن وسى. ءبىز وسى ارقى­لى گازدان, ەلەكتر قۋا­تىنان ۇنەم جاسايمىز. ايتپەسە, شە­مىش­­كەنىڭ قابىعىن زالالسىز جويۋدىڭ ءوزى ءبىر ماسەلە بولار ەدى, – دەيدى مۇرات جاكى­باەۆ.

بىلىكتى ستانوكتا ءداندى ۋاتىپ جارىپ, ءداننىڭ جاسۋشاارالىق قۇرىلىمىن بۇزا­دى ەكەن. سول كەزدە سىعۋ اپپاراتىنا­ كۇش از تۇسەدى ءارى مايدىڭ شىعىمى جاق­سا­رادى. اڭگىمەدەن تۇيگەنىم, جالپى كۇنباعىس ءدانىنىڭ بويىندا 40-45 پايىز­عا دەيىن ماي بولادى. داننەن ماي الۋدىڭ ەكى جولى بار: ءبىرى – فيزيكالىق, ياعني سىعۋ ءادىسى, ەكىنشىسى – حيميا­لىق ءادىس. فيزيكالىق ءادىستىڭ ءوزى ەكىگە بو­لىنەدى: سالقىنداي سىعۋ جانە ىستىق­تاي سىعۋ.

– سالقىنداي سىقساق, 30 پايىز ماي عانا الامىز. 10-15 پايىزى قالىپ قويادى. ىستىقتاي سىققان كەزدە 37-40 پايىزعا دەيىن ماي الىنادى. سونىڭ وزىندە 7-8 پايىزى قالىپ قويادى. ودان قالعان كۇنجارانى حيميالىق جولمەن تازالاپ, قالعان مايدى دا الىپ الامىز. ماي الىنعان ادىستەرىنە بايلانىستى ءتۇرلى سورتقا بولىنەدى, – دەيدى اقىلبەك.

سارىمساق ءدامى قوسىلعان

– زاۋىتتان شىققان مايدىڭ بوتەل­كەسى ءارتۇرلى ءتۇستى ەكەنىنە نازار اۋدا­رىپ كوردىڭىز بە؟ – دەيدى مۇرات ورىنباي ۇلى – مىسالى, مىنا ماي قوڭىر بوتەلكەگە قۇيىلعان. جاسىل ءتۇستى قۇتىعا قۇيىلعانى دا بار. مىناۋ ءتۇسسىز, ءمولدىر ىدىسقا قۇيىلعان. بۇل مايدىڭ الىنۋ ادىسىنە بايلانىستى. ءبىز قوڭىر ءتۇستى ىدىسقا سالقىنداي سىعىلعان مايدى قۇيامىز. بۇل مايدىڭ قۇرامىندا دارۋمەن كوپ, بارىنشا تابيعي قالپى ساقتالعان, سون­دىقتان كۇن كوزى وتپەيتىن قوڭىر ىدىس­قا قۇيىلادى. بۇل ماي سول كۇيىندە پاي­دالانۋعا جارامدى, كوبىنە سالاتقا ارالاستىرادى, ءتۇرلى تاعامعا قوسۋعا بولادى. ال رافيناتسيادان, ياعني تازارتۋدان تولىق وتكەن ماي تاعامدى قۋىرۋعا, تەرميالىق وڭدەۋگە, بىرنەشە مارتە پايدالانۋعا ارنالعان.

جاقىندا زاۋىت وسىمدىك مايىن سارىم­ساق, پياز, ءتۇرلى حوش ءيىستى شوپ­تەر­دىڭ دامىمەن شىعارا باستادى. بۇل ەلى­مىز بويىنشا العاش قولعا الىنىپ وتىر­عان ءۇردىس ەكەن. ارينە, مۇنىڭ ءبارى تالعامى ءتۇرلى تۇتىنۋشىنىڭ كوڭىلىن تابۋ, نارىقتىڭ سۇرانىسىنا لايىق بولۋ ءۇشىن قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. بۇدان بولەك, كوم­پا­ن­يا وكىلدەرى حالىق ءجيى جينالاتىن ساۋدا ورىندارىندا ءوز ونىمدەرىن تانىس­تىرىپ, تۇتىنۋشىنىڭ پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن ساۋالناما جۇرگىزىپ وتىرادى.

حيميادان قاۋىپ جوق

جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدەن «ماي زاۋىتتارىندا ادام دەنساۋلىعىنا اسا قاۋىپتى ۋلى زاتتار قولدانىلادى, سون­دىقتان ولاردىڭ ونىمدەرى دە ۋلى» دەگەن ما­عى­ناداعى بەينەجازباعا تاپ بولعانبىز. كوكەي­دەگى كۇماندى ساۋالدى مۇراتقا قويدىق.

– ماي زاۋىتتارىندا, سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ وندىرىستە دە حيميالىق ءادىس قولدانىلادى. بۇل الەمدىك پراكتيكادا ءبىر عاسىردان بەرى بار ءتاسىل عوي. حيميالىق ەكستراكتسيا ۇدەرىسى بولماسا, ءداننىڭ قۇرامىنداعى مايدى تولىق الۋ مۇمكىن ەمەس. وندىرىستە گەكسان, ­نەفراس سەكىلدى حيميالىق قوسپالاردى قولدانامىز. بىراق قازىر تەحنولوگيا سونشالىق جەتىلگەن, رافيناتسيا, ياعني مايدى تازارتۋ كەزىندە الگى حيميالىق قوسپانىڭ ءىزى دە قالمايدى. بۇل ماي ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ءىشىپ وتىرعان سۋىمىزدان, جۇتىپ وتىرعان اۋامىزدان تازاراق ەكەنىنە كەپىلدىك بەرە الامىز, – دەيدى مۇرات ورىنباي ۇلى.

از جىلدا العا باسۋ

پويما اۋىلىنداعى ماي زاۋىتى بۇرىن كۇنىنە 60 توننا كۇنباعىس ءدانىن قابىلداۋعا قابىلەتتى بولعان. سونىڭ وزىندە جارتى قۋاتىنا عانا جۇمىس ىستەگەن. جوعارىدا ايتقانداي, مايدىڭ جارتىسى قالدىققا كەتىپ وتىرعان. «بەلەساگرو» كوم­­پانيالار توبىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن سوڭ زاۋىت تاۋلىكتىك قۋاتىن ەكى ەسە ارتتىرىپ, تاۋلىگىنە 150 تونناعا دەيىن كوتەرىپتى. قازىر زاۋىت قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى دا ەكى ەسە كوبەيىپ, 138 ادام جۇمىس ىستەپ جاتىر. زاۋىتتاعى وندىرىستىك قۋاتتىڭ ارتۋى وڭىردەگى مايلى داقىل ەگۋمەن اينالىساتىن ديقان سانىن دا ارتتىرىپتى. كەيىنگى 7-8 جىلدا كۇنباعىس ەگۋشىلەر كولەمى ەسەلەپ كوبەيگەن. بۇرىن كۇنباعىس القابى نەبارى 4 مىڭ گەكتار شاماسىندا بولسا, قازىر وڭىردە 100 مىڭ گەكتاردان اساتىن كۇنباعىس ەگىستىگى بار.

جاڭا جەلى

ماقالامىزدىڭ باسىندا ماي زاۋىتى ءوندىرىس قۋاتىن ەسەلەپ ارتتىراتىن جاڭا جەلىنى ىسكە قوسقالى جاتقانىن ايتىپ, ءسۇيىنشى سۇراعانبىز. ول راس.

– زاۋىت قۋاتىن ءاۋ باستاعى قالپىنان 10 ەسەگە دەيىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزىپ وتىرمىز. ماي وندىرىسىندە الەمدىك ليدەر سانالاتىن «Myande» كومپانياسىنىڭ رافيناتسيا تسەحىن ىسكە قوسىپ جاتىرمىز. 17 پايىزدىق نەسيەمىزدىڭ 12 پايىز­ىن مەملەكەت وتەيدى. جاڭا جەلىنى ىسكە قوسۋ ارقىلى كۇنىنە 350 تونناعا دەيىن كۇنباعىس ءدانىن وڭدەي الامىز. كونۆەيەردەن شىعا­تىن تازا ءونىم ەندى 100 تونناعا دەيىن جەتەدى, – دەيدى مۇرات ورىنباي ۇلى.

ەلدەگى ماي زاۋىتتارىنىڭ كوبى ءونىمدى اقىرىنا دەيىن وڭدەمەي, جارتىلاي شيكىزات كۇيىندە ساتۋمەن اينالىساتىنى وتىرىك ەمەس. سىعىندىدان شىققان «قارا مايدى» رافيناتسيا جاساۋعا ەلىمىزدە ەندى-ەندى كوڭىل ءبولىپ جاتىر. زاۋىت بۇل سالا­دا دا الدىڭعى قاتاردا. جاڭا قۋاتپەن جۇ­مىس ىستەگەن كەزدە باتىس وبلىستاردىڭ بار­ل­ىعىن وسىمدىك مايىمەن قامتاماسىز ەتەمىز دەيدى باسشىلار.

جەتىستىكتەر تىزبەسى

پويما ماي زاۋىتىنىڭ ونىمدەرى بۇگىندە رەسەي, تاجىكستان, وزبەكستان, اۋعانستان, تۇرىكمەنستان ەلدەرىنە جونەلتىلىپ جاتىر. 2020 جىلى 23 مىڭ توننادان ارتىق شيكىزات وڭدەپ, 9 078 مىڭ توننا وسىمدىك مايىن, 15 468 توننا سىعىندى جانە 10 340 مىڭ توننا كۇنجارا ءوندىرىپتى. 2021 جىلى كاسىپورىن 10 509 توننا شيكىزات وڭدەپ, 4 065 توننا ماي شىعارعان. ءونىمنىڭ 20 پايىزى ەكسپورتقا شىعارىلعان. كاسىپورىن مەملەكەت قازىناسىنا 2020 جىلى – 69 651 000 تەڭگە, 2021 جىلى – 75 001 000 تەڭگە, 2022 جىلى 29 000 215 تەڭگە سالىق تولەگەن.

زاۋىت تەك كۇنباعىس ەمەس, ماقسارى, راپس, زىعىر مايلى داقىلدارىن دا وڭ­دەي­دى.

مۇرات جاكىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر­­گىدەي كورشى ەل ونىمدەرى سورەمىزدى جاۋ­لا­عان قيىن كەزەڭدە وتاندىق وندىرۋ­شىلەردى قولداۋ وتە ماڭىزدى.

– كەدەندىك وداق شارتىنا سايكەس رەسەيلىك تاۋارلارعا باج سالىعى دا, قوسىمشا قۇن سالىعى دا سالىنبايدى. شەكارادان زاڭسىز وتەتىن تاۋارلار دا بار. وسىنىڭ ءبارى جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ ءونىمىن وتكىزۋگە قيىندىق تۋعىزادى. بىزدە باج سالىعى دەگەن بار, ول شيكىزاتقا سالىنادى. بۇل ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەر شيكىزاتتى سىرتقا ساتپاۋى ءۇشىن ەنگىزىلگەن. بىراق وسى سالىقتىڭ كولەمى نارىقتاعى باعاعا سايكەس وزگەرمەلى بولسا دەيمىز. مىسالى, نارىق باعاسى وسسە, باج كوتەرىلسىن, باعا تۇسسە, سالىق تا ازايسىن, وينامالى بولسىن. ويتكەنى قازىر ءبىزدىڭ قوجالىقتار مەن زاۋىتتار اراسىنا سىنا ءتۇسىپ تۇر. رەسەيدەن كەلىپ جاتقان ارزان شيكىزاتتىڭ كەسىرىنەن كۇنباعىسىمىزدى تومەن باعامەن ساتىپ, شىعىنعا باتىپ وتىرمىز. كاسىپكەرلەر شەتەلدىك ساۋداعا شىعارعان ءونىمى ءۇشىن قوسىمشا قۇن سالىعىن دا قايتارىپ الا الماي وتىر, – دەيدى مۇرات ورىنباي ۇلى.

جاستار ءوسىپ كەلەدى

سوڭعى تسەحتاردىڭ بىرىندە حيميالىق ەكستراكتسيادان كەيىن قالعان كۇنجارانى قيىرشىققا اينالدىراتىن قوندىرعى ورناتىلعان. كۇنجارانى جەرگىلىكتى قۇس فابريكالارى تۇراقتى الىپ تۇرادى. ەندى ونى قيىرشىق گرانۋلعا اينالدىرۋ ارقىلى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى نارىققا شىعارماقشى.

قاراپايىم كيىنگەن شەتەلدىك ينجە­نەردىڭ جانىندا تيمۋر ءشايجانوۆ ەسىمدى قازاق جىگىتى اۋدارماشى بولىپ ءجۇر ەكەن. ورالدا تۋىپ-وسكەن تيمۋر 15 جاسىندا قىتايعا كەتىپ, اۋەلى جوعارى مەكتەپتى, كەيىن حانجوۋ قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتى حالىقارالىق ساۋدا, ەكونوميكا مامان­دىعى بويىنشا ءبىتىرىپتى. «تيمۋر سەكىلدى جاستاردى كورىپ, ەل بولا­­شاعىنا سەنەمىن», دەيدى مۇرات ورىن­باي­ ۇلى. ءوزى دە كومانداسىنداعى العىر جاستاردى ۇنەمى قولداپ, ءبىلىمىن ارتتىرىپ وتىرۋدى ءجون كورەدى. كومپا­نيانىڭ دايىن ونىمدەر قويماسىن باسقاراتىن كونستانتين ولەينيك وسىدان ون جىل بۇرىن ماي زاۋىتىنا اۋلا سىپىرۋشى بولىپ كىرگەن ەكەن. ماي زاۋىتىنىڭ قازىرگى باسشىسى اقىلبەك سارمالاەۆ تا قاراپايىم ينجەنەر-تەحنولوگ بولعان. ء«وزىم كاسىپكە باۋلىپ جۇرگەن ون شاقتى جاس بار. الەمنىڭ ءار تارابىن شارلاتتىم, وزىق كومپانيالاردى, ۇزدىك وندىرىستەردى كورسەتتىم. بولاشاق وسى جاستاردىكى عوي. كورگەنى, جاڭالىقتى بىلگەنى دۇرىس», دەيدى مۇرات جاكىباەۆ.

باتىس قازاقستان وبلىسى