ەرەنعايىپ قۋاتاي ۇلى: ناميب ءشولىن كەسىپ ءوتۋ جەڭىل بولعان جوق

– جۋىردا افريكا قۇرلى­عىندا وتكەن دالا مارافونىنا قازاقستاننان تۇڭعىش بولىپ قاتىسىپ, كومبەگە بەسىنشى بولىپ جەتتىڭىز. وسى الامان تۋرالى تارقاتىپ ايتساڭىز.

– افريكاداعى مارتەبەلى باي­گە سانالاتىن بۇل دودا – ء«تورت ءشول» ۋلترا مارافونىنىڭ ءبىرى. ور­تالىعى اقش-تا ورنالاسقان سپورت ۇجىمى وتكىزەدى. بۇلار 20 جىلدان بەرى شولدە تۇراقتى تۇردە ۋلترا مارافون ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. وسى جىلدار بەدەرىندە ەلىمىزدەن ەشكىم قاتىسپاعان ەكەن. كيىمدەگى كوك تۋىمىزدى كورگەندە «قاي قۇرلىقتاعى ەل؟» دەپ تاڭىر­قايدى. «بۇل – قازاقستان, ورتالىق ازيا­داعى مەملەكەت» دەپ تانىستىرامىن. وڭتۇستىك افريكانىڭ نا­ميب شولىندەگى ۋلترا مارافون التى كۇنگە ۇلاستى. كۇنىنە 40 شا­قىرىم جۇگىرىپ, سودان سوڭ عانا دامىل­داۋعا توقتايمىز. بە­سىنشى كۇنى 80 شاقىرىمعا جۇگىردىك. التىنشى كۇنى دەمالىس بولدى. سوڭعى جەتىن­شى كۇنى 10 شاقىرىمدى وندىردىك. الەمنىڭ 47 ەلىنەن ۇزىن-ىرعاسى 147 ۋلترا مارافونشى قاتىسىپ, 250 شا­قىرىمدى ءبىر اپتادا جۇ­گىرىپ وتتىك.

– 250 شاقىرىم از قاشىقتىق ەمەس. ۋلترا مارافونشىنىڭ ءبارى دە مارەگە جەتە ال­دى ما؟

– 22 قاتىسۋشى جول ورتادا شال­دىعىپ, جارىستان شىعىپ قالدى. اڭقاڭدى كەپتىرىپ, مي قايناتار اپتاپ ىستىقتا, تا­با­نىڭنان ىستى­عى وتەتىن قۇم ۇس­تىندە جۇگىرۋ بار­لى­عىمىزعا دا جە­ڭىل سوققان جوق. سايىستىڭ العاشقى كۇنى + 30 گرا­دۋسقا دەيىن كوتەرىلگەن ىس­تىق ەكىنشى كۇنى + 43 گرا­دۋستى كورسەتتى. ءۇشىنشى كۇنى + 57 گرادۋسقا جەتكەندە جانىمىزدى قويارعا جەر تاپپاي كەتتىك. قۋ مەديەن دالا, سايا بولار اعاش تاپپايسىز. كوپشىلىگى وسى ءۇشىن­شى كۇنى شى­دامادى. ودان كەيىن ىستىقتىڭ بەتى قايتىپ, كۇن سالقىندادى. قوڭىرسالقىن بولدى دە­گەننىڭ وزىندە + 40 گرادۋستان تومەن­دەگەن جوق.

ناميب ءشولى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 500 ميلليون جىل بۇرىن پايدا بولعان دەسەدى. تاريحى تىم تەرەڭگە بويلاعان, باۋرىنا بار قۇپياسىن بۇككەن ءشولدىڭ باۋرايى­نان تىرشىلىك اتاۋلىدان كەسىرتكە, قاراقۇرتتى عانا كەزىكتىردىم. باسقا جۇگىرگەن اڭ, ۇشقان قۇس كوزىمە شالىنبادى.

– تاۋەكەلگە بارىپ, ۋلترا مارا­فونعا قاتىسۋعا بەل بۋ­عان­دا الدىڭعى لەك­تەن كورىن­سەم دە­گەن­دى ماقسات ەتتىڭىز بە؟

– ءاۋ باستا جارىستان شىعىپ قالماسام ەكەن دەپ تىلەدىم. سەبەبى بىلمەيتىن جەردىڭ وي-شۇڭقىرى كوپ قاشاندا. العاش رەت افريكا شولىندە جۇگىرەمىن. بىراق ءبىرىنشى كۇنى 40 شاقىرىمدى وندىرگەندە سەنىمدىلىك وتى تۇتاندى. قالايدا ال­دىڭعى لەكتەن كورىنۋ كەرەك دەپ ىشتەي بەكىندىم. كومبەگە 147 ۋلترا مارا­فونشىنىڭ ىشى­نەن بەسىنشى بولىپ جەتتىم. قا­تىسۋشىلار اراسىندا اف­ري­­كالىقتار, جاپوندار, ەۋ­رو­پالىقتار كوبىرەك بوي كور­­سەتتى. ور­تالىق ازيا ەلدە­رىنەن كەلمەدى, تەك رەسەيدەن ءبىر قاتى­سۋشى باعىن سىنادى.

ءتورت ءشول مارافونى وسى نا­ميب, چيليدەگى اتا­كا­ما, موڭ­عولياداعى قوبى (گوبي), انتارك­تيدادا ۇيىم­داستى­رىلادى. ءوزى قىزىق, ناميب­تە 57 گرادۋسقا دەيىن ىستىقتا جۇگىر­سەڭ, انتاركتيدادا كەرىسىنشە قاقا­عان سارشۇناق ايازدا مارافونعا قاتى­ساسىڭ.

ادامنىڭ ىشكى ەرىك-جىگەرىن, قاجىر-قايراتىن سى­نايتىن مارافون­دا ءىشىپ-جەيتىن تاماعىڭ مەن كور­پە-جاستىعىڭدى سوم­كەڭە تەڭدەپ, ارقاڭا بوكتەرىپ الىپ جۇگى­رەسىڭ. جول دورباڭنىڭ ىشىندە جەتى كۇنگە جە­تەتىن تاماعىڭ مەن كيىم-كەشەك, كورپەنىڭ سالماعى 10 كيلودان اسىپ كەتەدى.

– مارافونعا قا­تىسۋعا قان­شا شى­عىن كەتتى؟ سىز­گە اتىم­تاي-جومارت ازا­ماتتار دەمەۋ­شى­لىك كورسەتە مە؟

– جوق, ءوزىمنىڭ قار­جىممەن قاتىسىپ ءجۇرمىن. جۇگىرۋ – مە­نىڭ ءحوببيىم. ناميب شولىندەگى مارافون الەمدەگى ەڭ قىمبات ۋلترا مارافوننىڭ ءبى­رى سانالادى. جول شى­عىنىڭدى قوسپا­عاندا تەك قاتىسۋ ءۇشىن 4 200 اقش دوللارىن جارناعا (سلوت) قۇيا­سىڭ.

2022 جىلى بوستون مارافونىنان باستاپ, سول جىلدىڭ كۇزىندە چيكاگو مارافونىنا دا جۇگىردىم. 2023 جىلى ءتورت مەيجور مارافونعا قاتىستىم. التى مەيجوردا جۇ­گىر­گەن ەلىمىزدە ازىرگە 9 مارافونشى بار ەكەن.

– ءوزىڭىز ايتقان الەمدىك مەيجورلار سپورتتىق ءتۋ­ريزمدى دا­مى­تۋعا سەپتىگىن تيگىزە مە؟

– ارينە, مىسالى مۇنداي دۇنيەجۇزىلىك ما­رافونعا 50 مىڭ ادام قاتىسادى. ولارمەن بىرگە كەيبىرىنىڭ تۋىسى, تانىسى, وتباسى دەگەن سەكىلدى قولداۋشىلارى دا ەرىپ بارادى. تۋريزم – تابىس ءتۇسىرۋدىڭ تەتىگى. كەلگەن ءاربىر ادام سول ەلگە قارجىسىن قالدىرىپ كەتپەي مە؟ ىشكەن تاماعىنان تارتىپ, ات بايلاعان قوناقۇيگە تۇنەگەنى ءۇشىن دە قوماقتى قاراجات تولەيدى. مۇنى قالاي سپورتتىق تۋريزم دەي المايسىز؟ مارافوندا قالانىڭ كورىكتى جەرلەرىن كورسەتىپ, كەلىستى كوشەلەرىمەن جۇگىرتۋدەگى باس­تى ماقسات – ءتۋريزمدى دامىتۋ. ما­رافوننىڭ نەگىزگى ارقالايتىن اماناتى – قايىرىمدىلىق جاساۋ. سوندىقتان دا ەڭ ارزان دەگەن الەمدىك مارافوندارعا قاتىسۋ جارناسى كۆاليفيكاتسيا بويىنشا 300 اقش دوللارىنان باستالادى. قايىرىمدىلىق قورلارى نەمەسە ارنايى تۋر وپەراتورلارى ارقىلى 1000–5000 ەۋرو تولەپ قاتىسا الاسىڭ. مارافونشى تۋريست قانا ەمەس, قايىرىمدى ىسپەن شۇعىلدانۋشى, ىزگىلىكتى ناسيحاتتاۋشى دەسەم, اسىلىق بولماس. ولار وسىنداي يگى ىسىمەن دە قوعامدى تاربيەلەيدى. ادام جۇگىرگەندە بويىنداعى شاتتىق گارمونى بولىنەدى, كوڭىل كۇيى كوتەرىڭكى بولىپ, اينالاسىنا شۋاعىن شاشىپ جۇرەدى. قان اينالىمى جاقسارىپ, اۋرۋ-سىرقاۋعا شالدىعا بەرمەيدى. ەرىك-جىگەردىڭ ارپالىسىندا پەندە ءوزىنىڭ ءناپسىسىن تىيىپ, جالقاۋلىعىن جەڭە الۋى وتە قيىن. مىنە, وسى قيىندىقتان وتە العان ادام عانا ءوزىنىڭ شەكسىز مۇمكىندىگىن يگى ىستەرگە, جاق­سى­لىققا پايدالانادى.

– جۇگىرۋ مادەنيەتىن, دەن­ساۋ­لىققا پايداسىن قوعام قان­شالىقتى تۇيسىنەدى دەپ پايىمدايسىز؟

– جەتپىس ءتۇرلى اۋرۋدىڭ الدىن الاتىن جۇگىرۋ سپورتىن ءبىزدىڭ قوعام جاپپاي قولداپ, شۇ­عىلدانادى دەي ال­مايمىن. دەسە دە ال­ماتى مەن استانا قا­لاسىندا جالپىحا­لىقتىق جۇگىرۋ مارا­فونى جۇيەلى جولعا قويىلىپ, قارقىندى دامىپ كەلەدى. ما­رافونعا باۋليتىن سپورتتىق ورتالىق, كلۋب­­تار اشىلىپ ج­ا­تىر. جاڭا مارا­فون­دى قوعام جاپپاي قابىلداي قويعان جوق دەگەندى بەكەر ايتقان جوقپىن. كوپ­شى­لىكتىڭ مارافون ما­دەنيەتىن تەرەڭدەي ۇعىنا قويمايتىنى قىنجىلتادى. كوشەدە جۇگىرىپ بارا جاتساڭ كولىكتەگىلەر كىجىنىپ جولىما بوگەسىن بول­دىڭ دەگەندى بايقاتىپ سيگنال باسىپ كەتەدى. ال ەۋروپادا, اقش-تا كەرىسىنشە. مى­سالى, چيكاگودا وت­كەن مارافونعا 40 مىڭ ادام قاتىسسا, 1 ميلليون 700 مىڭ جان­كۇيەر كوشە بو­يىندا جالاۋىن ۇستاپ جا­ناشىرلىقپەن قول­داۋ كورسەتتى. سو­دان سوڭ بۇل ەلدەردە مينيسترگە دەيىن كوپشىلىكپەن بىرگە جۇگىرىپ مارافونعا قاتىسادى. باسشىنىڭ ءوزى ماڭدايىن تەرلەتكەندە قوسشىلارى دا ۇيالعانىنان ساپقا قوسىلادى. بىزدە مارافونعا تەك سپورتشىلار عانا قاتىسادى دەگەن قاساڭ قاعيدا بار. 21 كۇن قاتارىنان جۇگىرىپ جاتتىعۋ جا­ساساڭ, ءارى قاراي ادەتىڭە اينالادى. توكيو مارافونىنا قاتىسقاندا مەنى 80-گە تاياعان قاريالاردىڭ ءوزى 42 شاقىرىمدىق مارافونعا قوسىلعانى تاڭداندىردى. سالا­مات­تى ءومىر سالتىن قالىپ­تاس­تىرۋدى تەك سوزبەن ەمەس, ىسپەن دالەلدەگەندە عانا بۇقارالىق سپورت ەڭسەسىن كوتەرەدى.

– كەلەشەكتىڭ ەنشىسىندە قانداي دوداعا تۇسسەم دەيسىز؟ مارافونشى اتانۋعا تارتقان نەندەي كۇش؟

– ءشولدى, شولەيتتى ايماقتاردا وتەتىن ەكسترەمالدى مارافونعا قاتىسۋدىڭ اسەرى مۇلدەم بولەك ەكەن. كەلەر جىلى دا ءتۇرلى ۋلترا مارافونعا قوسىلۋعا بەل بايلاپ وتىرمىن. ناميب شولىندەگى مارافوننىڭ 200 شاقىرىمىن وندىرگەندە ىشكى ارپالىس, الاساپىراندا توقتاتسام دەگەن دە وي كەلدى. كۇن ىستىقتا ىشەتىن سۋىڭ دا تاۋسىلىپ, مي قايناتار اپتاپتا ىندىنىڭ كەۋىپ وتىرعاندا قولىڭدى ءبىر سىلتەگىڭ دە كەلەدى. بىراق ەرىك-جىگەرىڭ مەن ءناپسىڭ تارازىعا تارتىلىپ ارباسقاندا قايراتىڭ باسىم ءتۇسىپ, جۇگىرۋدى جالعاستىراسىڭ. ويت­كەنى وسىنداي تاۋ­ەكەلگە سانالى تۇردە بارعان سوڭ, جول ورتادان كەرى قايتۋعا بولمايدى. بالا كۇنىمنەن جۇگىرۋگە اۋەستىگىم ارتتى. موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىنا قارايتىن ساقساي دەگەن اۋىلدا تۋىپ-ءوستىم. بالا كۇنىمىزدە اۋلىمىزدا بالانىڭ تۇساۋىن كەسەردە ۇلكەندەر قارا سيراقتاردى جيناپ قارا جارىس وتكىزەدى. كىم الدىمەن دارا كەلەدى, سوعان سىيىن دا بەرەدى, بالانىڭ دا تۇساۋىن جەڭىمپاز جەلاياققا كەستىرەدى. جەتكىنشەك شاعىمدا جەلاياقتىعىمنىڭ ار­­قاسىندا بىرنەشە بالانىڭ تۇ­ساۋىن كەستىم. مارافونمەن تۇراقتى شۇعىلدانۋدى 40 جاس­تان اسقاندا مىقتاپ قولعا الدىم. «اۋرۋ استان» دەگەندى قازاق تەگىن ايتپاعان. ال­دىمەن دۇرىس تاماقتانۋدى جولعا قويىپ, جات­تىعۋدى ۇزبەي جاساپ, ءبىر جارىم جىلدا 30 كيلو ارتىق سالماقتان ارىلدىم.

– ءسىز ءجۋرناليسسىز, الەمدىك دەڭ­گەيدەگى مارافوندارعا قا­تىس­قاندا اينالاڭىزدان نەندەي وي ءتۇيىپ قايتاسىز؟

– توكيو مارافونىندا تازا­لىق­تىڭ شىڭىن كورگەندەي اسەر الدىم. ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتى, سىيلاستىعى ەرەكشە. كوشەدە كولدەنەڭ شىرپى جاتپايدى. مەكتەپتەن شىققان بالالار ءبىر-بىرىنە ءيىلىپ ىزەت كورسەتىپ تارقاسىپ جاتىر. 38 ميلليون حالىق تۇراتىن قالانىڭ تازا­لىعىنا تاڭداي قاعاسىڭ. اقش-تىڭ قالالارىندا وتكەن مارافوندا ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن باۋىرلىق ىزەتىن سەزىندىم. اباي اتامىزدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» دەگەنىن امەريكالىقتار ۇستانا ما دەپ ويلايسىڭ. مارافونشىلارعا دا ەرەكشە قۇرمەت تانىتادى.

– كۇزدە سيدنەيدە وتەتىن الەم چەمپيوناتىنا قاتىسۋعا ازىرلىكتى باستادىڭىز با؟

– ءيا, سيدنەي مارافونى الەمنىڭ جەتىنشى مەيجورى اتانۋعا زور كۇش سالىپ جاتىر. دۇنيەجۇزىلىك مارافونشىلار قاۋىمداستىعىنا حات تا جولداپ, بار مۇمكىندىكتى قاراستىرىپ وتىر. وسى دوداعا قاتىسۋعا شاقىرتۋ الدىم. ەندى دايىندىقتى كۇشەيتىپ كەلەمىز. كۇندە تاڭعى التىدا جاتتىعۋدى باس­تايمىن, 10–15 شاقىرىم تۇراقتى جۇگىرەمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, قاجىر-قايراتىڭىز ارتا بەرسىن.

اڭگىمەلەسكەن –

قۋانىش نۇردانبەك ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»