جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتقان سوت رەفورماسى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ, زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ ءادىل قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, سول ارقىلى ەلىمىزدە زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋ ماقساتىن كوزدەيدى. وتكەن جىل ءبىز ءۇشىن ءۇشىن ىرگەلى باستامالارعا تولى بولدى. ەڭ باستى ەرەكشەلىك دەپ كونستيتۋتسيالىق سوتتىن قۇرىلۋىن ايتۋعا بولادى.
وتانداستارىمىز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن اتا زاڭعا قايشى كەلەتىن نورمالارعا شاعىمدارىن كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي بەرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. مۇنداي قۇقىق باس پروكۋرور مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە دە بەرىلدى. وتىنىشتەردى قاراۋ ءتارتىبى جالپى سوتتارداعى ءىس جۇرگىزۋ تارتىبىنەن تۇبەگەيلى ەرەكشەلەنەتىن كونستيتۋتسيالىق سوت - قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. سوت اكىمشىلىگى قۇرىلىپ, ول ايرىقشا مارتەبەگە يە بولدى. ايرىقشا دەپ وتىرعانىمىز, سوت اكىمشىلىگى اتاۋىن وزگەرتىپ قانا قويعان جوق, ونىڭ دارەجەسى ۇكىمەت پەن پارلامەنت اپاراتتارىنىڭ دەڭگەيىمەن تەڭەستى. قوعام ءۇشىن بالا بولاشاعى قاشاندا ماڭىزدى.
سوت سالاسىنداعى ءبىر يگى باستاما «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە پروتسەستىك زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جانە سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىن تولىقتىرۋ ارقىلى جۇزەگە استى.
وسى زاڭ ارقىلى كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان سوتتاردىڭ قۇزىرەتى كەڭەيدى. سوعان وراي, اتالعان سوتتاردىڭ قاراۋىنا ازاماتتىق ىستەردىڭ بىرقاتار ساناتى بەرىلدى. ولار سوتتار كامەلەتكە تولماعان ورتاق بالالارى بار ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى نەكەنى بۇزۋ, م ۇلىكتى ءبولۋ, اليمەنت تولەۋ, ونىڭ مولشەرىن وزگەرتۋ, اليمەنتتەر بويىنشا بەرەشەكتى تولەۋدەن بوساتۋ, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ مۇراگەرلىك قۇقىقتارىن قورعاۋ, سونداي-اق قازاقستانعا زاڭسىز الىپ كەلگەن نەمەسە ۇستاپ وتىرعان بالانى كەرى قايتارۋ تۋرالى جانە وزگە كامەلەتتىك جاسقا جەتپەگەندەردىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرى قوزعالاتىن ىستەر مەن داۋلاردىڭ بارلىعىن قاراۋ قۇقىعىن الدى.
اتا زاڭمەن ايقىندالعانداي, سۋديالار سوت تورەلىگىن اتقارۋ كەزىندە تاۋەلسىز, تەك كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا باعىنادى. ەشبىر مەملەكەتتىك ورگان, قوعامدىق ۇيىمدار مەن لاۋازىمدى ادامدار سۋديالارعا ىقپال ەتە المايدى. سوندىقتان كۇشتىك قۇرىلىمدار تاراپىنان سۋديالارعا قاندايدا ءبىر قىسىم جاساۋ تەتىكتەرىن بولدىرماۋ ءۇشىن ولارعا قاتىستى جاسىرىن ارنايى جەدەل ءىس-شارالار باس پروكۋروردىڭ سانكتسياسى بولعان كەزدە عانا جۇرگىزىلەتىنى زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتىلدى. بۇرىن مۇنداي ارەكەتتەرگە وبلىس پروكۋرورلارىنىڭ سانكتسياسى جەتكىلىكتى بولاتىن.
سوت جۇيەسى ءوز بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋدا قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا مودەلىنە وسى جىلى قول جەتكىزدى. بۇعان دەيىن سوتتاردىڭ بيۋدجەتىن ۇكىمەت پەن پارلامەنت شەشىپ كەلسە, ەندى قارجى كولەمى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە ناقتى بەكىتىلەتىن بولدى. مۇنداي دەربەستىك سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن ودان ءارى نىعايتارى انىق. بارلىق سالاداعى رەفورما ازاماتتاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن تەز ارادا قالپىنا كەلتىرىپ, سوت ارقىلى قورعالۋ مۇمكىندىكتەرىن ودان ءارى ارتتىرۋعا, سول ارقىلى سوتقا دەگەن سەنىمدى نىق قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. سوندىقتان, جاڭا باستامالار مەن يگى ىستەر ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ, جىلدان-جىلعا جالعاسارى انىق.
بۇل رەتتە جوعارعى سوت پەن سوت اكىمشىلىگى تاراپىنان ىسكە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالار ءوز ناتيجەسىن بەرىپ جاتىر. سالاداعى رەفورما بويىنشا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردىڭ ەكىنشى بلوگى قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل تۇزەتۋلەردى سەنات الاڭىندا ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبى ازىرلەگەن. وزگەرىستەر «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, پروتسەستىك كودەكستەرگە, سونداي-اق بىرقاتار ارنايى زاڭدارعا ەنگىزىلەدى. مۇنداعى نەگىزگى جاڭاشىلدىق – قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەر بويىنشا كاسساتسيالىق ءوتىنىش حاتتاردى الدىن الا قاراۋدى الىپ تاستاۋعا باعىتتالعان.
بۇل رەتتە ەل پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا دەربەس كاسساتسيالىق ينستانتسيالار قۇرۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. زاڭ جوباسى سوت القاسىنىڭ جانە سوت تورەلىگى ساپاسى جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋدى, سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا اپەللياتسيالىق نەمەسە كاسساتسيالىق ساتىداعى سوت اكتىسىندە كورسەتىلگەن ورەسكەل بۇزۋشىلىقتاردىڭ بارلىق فاكتىسى اۆتوماتتى تۇردە سوت القاسىنا بەرىلەتىن جاڭا مەحانيزم ەنگىزىلمەك.
سونداي-اق, باعالاۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ سانى وڭتايلانادى, وتستاۆكاداعى سۋديالار ءۇشىن الەۋمەتتىك پاكەت جاقسارادى. جىل باسىندا عانا ىسكە كىرىسكەن كونستيتۋتسيالىق سوت قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتى – ەلىمىزدەگى ساياسي رەفورمالاردىڭ وزەگى. ال جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ساپاسىنىڭ ماڭىزى زور. كاسساتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى - مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى. سوت جۇمىسىنا, سۋديالار شىعارعان سوت اكتىلەرىنىڭ ساپاسىنا ارىزدانۋشىلار از ەمەس.
ارينە, سوت وتىرىسىندا ەكى تاراپتىڭ مۇددەسى قوزعالعاندىقتان, جەڭىلگەن تاراپتىڭ وكپە-رەنىشى بولاتىنى راس. بىراق داۋدى شەشۋدىڭ بالامالى تاسىلدەرىن ەنگىزۋ, سوت اكتىلەرىن ءتۇسىندىرۋ, سوت وتىرىستارىن بەينەتاسپاعا جازۋ بويىنشا قولعا الىنعان شارالار سوت جۇمىسىنا دەگەن نارازىلىقتى ءبىرشاما تومەندەتتى. جوعارعى سوت مۇنىمەن توقتاپ قالماي, تورەلىككە دەگەن سەنىمدى قالىپتاستىرۋعا تۇرتكى بولاتىن تەتىكتەردى جان-جاقتى قاراستىرىپ جاتىر. اسىرەسە كاسساتسيالىق سوت قۇرۋ باستى ورىندا تۇر.
كاسساتسيالىق سوت - تومەنگى ورگاندار شىعارعان سوت شەشىمدەرىن قاداعالايتىن جانە تۇزەتەتىن سوت جۇيەسىنىڭ ءبىر ءتۇرى. ىستەردى كاسساتسيالىق ساتىداعى سوتتا قاراۋ بەلگىلى ءبىر نەگىزدەر بويىنشا عانا مۇمكىن بولادى. كاسساسيالىق سوتتىڭ نەگىگى مىندەتى سوت شەشىمدەرىن قابىلداۋ كەزىندە زاڭداردىڭ دۇرىس قولدانىلۋى مەن ءتۇسىندىرىلۋىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ول ءىستىڭ ناقتى جانە دالەلدى جاقتارىن قاراستىرمايدى, تەك زاڭنىڭ دۇرىس قولدانىلۋىن زاڭ جۇزىندە تەكسەرۋمەن عانا شەكتەلەدى.
كاسساسيالىق ساتىداعى سوت داۋلى ءىس ماتەريالدارىن ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەمەي, سوت شەشىمدەرىندەگى نورمالاردىڭ ساقتالۋىن تەكسەرۋگە باسا نازار اۋدارادى. كاسساتسيالىق سوت زاڭ تاجىربيەسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى جانە قۇقىقتىق جۇيەنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. ونىڭ شەشىمدەرى جاڭا جاعدايلاردىڭ ورىن الۋى ءۇشىن جانە قوعامداعى داۋلاردى شەشۋدە وتە ماڭىزدى. مۇنداي سوت جالپى يۋريسديكتسياداعى سوتتار جۇيەسىندە سوڭعى شەشۋشى يستانتسيا رەتىندە ارەكەت ەتەدى.
بۇل ءىستى كاسساتسيالىق سوتتا قاراعاننان كەيىن شەشىمگە شاعىمدانۋعا مۇمكىندىك جوق دەگەن ءسوز. سوندىقتان كاسساتسيالىق سوتتىڭ شەشىمى تۇپكىلىكتى بولماق. ماسەلەن, كاسساتسيالىق ساتىداعى سوت شەشىمدەرىنىڭ زاڭ تاجىربيەسى مەن سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزى زور. كاسساتسيا بىركەلكى نورمالاردى بەلگىلەۋگە, زاڭنامانى تۇسىندىرۋگە جانە ۇيلەستىرۋگە, سونداي-اق كەيىنگى ىستەر مەن سوت شەشىمدەرىنە ۇلگى بولاتىن جاڭا جاعدايلاردى جاساۋعا اسەر ەتەدى. سوت جۇيەسىن زاڭسىز شەشىمدەردەن تازارتۋ فۋنكتسياسىندا اتقارۋدا كاسساتسيالىق سوتتىڭ ءرولى زور.
تومەنگى ساتىداعى سوتتىڭ شەشىمى زاڭسىز نەمەسە نەگىزسىز دەپ تانىلسا, كاسساتسيالىق ساتىداعى سوت ونىڭ كۇشىن جويىپ, ءىستى جاڭادان سوت تالقىلاۋىنا جىبەرۋى نەمەسە تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلداۋى مۇمكىن. وسىلايشا, كاسساتسيالىق ساتى قۇقىقتىق تاجىربيەنى قالىپتاستىرۋدا جانە داۋلاردى شەشۋگە ىقپال ەتۋدە ماڭىزدى رولگە يە. ونىڭ شەشىمدەرى قۇقىقتىق جۇيەنى ودان ءارى دامىتۋدىڭ نەگىزى بولا وتىرىپ, ادىلدىك پەن زاڭدىلىقتىڭ ۇلگىسىنە اينالۋى ءتيىس.
دوسجان تولەنبەكوۆ, اۋداندىق سوتتىڭ توراعاسى
بايزاق اۋدانى,
جامبىل وبلىسى.