قاراعايدان جاسالعان دومبىرا

قازاقتىڭ ونەرىن, ونىڭ ىشىندە ونەرىنىڭ تورەسى – قارا دومبىراسىنىڭ كۇمبىرلەگەن كۇيى مەن شىرقالعان انىنەن سەسكەنگەن وكىمەت جەرگىلىكتى جەرلەردە ونىڭ ساحناعا شىعۋىن, جاستاردىڭ ونى تارتىپ ۇيرەنۋىن جاپپاي قۋعىنداپ, ۇنەمى شەتقاقپاي قىلىپ, دومبىرانى حالىقتىڭ كوزىنەن جاسىرۋعا تىرىستى عوي. قازاقتىڭ رۋحى قايتسە كوتەرىلەتىنىن تانىپ قالعان سۇمدار دومبىرانى جامانداپ, ونى كلاسسيكالىق مۋزىكالىق اسپاپتار قاتارىنان شىعارۋعا جانتالاسقان. ونى جاسايتىن ارناۋلى شەبەرحانالار دا جابىلىپ, تەك باسىن بايگەگە تىككەن اۋەسقوي شەبەرلەر قول استىنداعى قۇرالدارىمەن عانا جاساپ وتىرعان. ال دومبىرا ءۇنىن ساعىنىپ قالعان حالىق ونى كوزىنىڭ جاسىن كول قىلىپ, تۇرەگەپ تۇرىپ تىڭداعان.

قاراعايدان جاسالعان بۇل دومبى­رانىڭ يەسى – بازار ماقىشقىزى دەگەن كىسى. ول – قازىرگى جامبىل اۋدانىنداعى ءايىمجان اۋىلىنىڭ تۋماسى. وسىندا 1905 جىلى تۋىپ, 1970 جىلى دۇنيەدەن وتكەن. بويىندا ارعى اتاسى سەگىز سەرىدەن جەتكەن ونەر ۇشقىنى بار قىز جاسىنان ءان-كۇيگە بەيىم بولادى. ونىڭ ۇستىنە حالىق الدىنا شىعىپ, ءان ايتىپ ىسىلعان وتكىر قىز ءتۇرلى كەڭەس جۇمىستارىنا دا بەلسەنە قاتىسىپ جۇرەدى.

وسى جادىگەردى تاۋىپ, سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىستىق مۇ­راجايىنا العىزعان «اسىل مۇرا» ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى احمەتجان قۋانتاەۆ بازار ماقىشقىزىنىڭ اتقارعان جۇمىستارىن دا تەگىس تىزبەلەپ, كورسەتىپ بەردى. ونىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا بازار وڭايبەكوۆا جاسىنان ۇمتىلىپ, حات تانىعاندىعىنىڭ ارقاسىندا 1929-1930 جىلدارى ءايىمجان اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعان. ودان اۋىلداعى «قىزىل ءمۇيىستىڭ» مەڭ­گەرۋشىسى بولىپ, حالىقتى ساۋاتتاندىرۋ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسقان. حالىق اشتىققا العاش ۇشىراي باستاعان 1932 جىلى وكىمەت بازاردى الماتىداعى پارتيا مەكتەبىنىڭ التى ايلىق كۋرسىنا وقۋعا جىبەرەدى. بۇل وقۋدى ءبىتىرىپ كەلگەن سوڭ ءتۇرلى پارتيا, كەڭەس قىزمەتتەرىن اتقارادى. ودان ءارى, 1935 جىلدان اقمولاداعى پارتيانىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى مەكتەبىندە ەكى جىل وقيدى. 1937 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ءى سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىسقان. بىراق وسىدان ءارى «بايدىڭ قۇيىرشىعى» دەگەن جالا جابىلىپ, قۋعىندالىپ, تەك 1941 جىلى عانا اقتالادى. بىراق ۇلكەن قىزمەتتەر بەرىلمەي, با­لا­باقشانىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە تا­عايىندالادى. وسى قىزمەتتەن سوعىس ءجۇرىپ جاتقان جىلدارى «ۇزىنكول» ۇجىمشارىنا توراعا بولىپ اۋىستىرىلىپ, سوعىس اياقتالعانشا قىزمەت ىستەيدى. سو­عىستان سوڭ سوۆەت اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە نۇسقاۋشى, ودان اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى سياقتى قىزمەتتەرگە جىبەرىلىپ, اقىرىندا دۇكەنشى, كىلتشى سياقتى قىزمەتتەرگە تومەندەتىلىپ, زەينەت جاسىنا جەتكەنشە جۇمىس ىستەگەن ەكەن. ونىڭ بەلسەندىلىگى جوعارى, ءبىلىمى دە ءبىرشاما مول بولعانىنا قاراماي ۇلكەن قىزمەتتەرگە جىبە­رىلمەگەندىگىندە ءبىر گاپ بار. جىلدان جىلعا قازاقتىڭ رۋحى سىندىرىلىپ, ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ اياققا باسىلا تۇسكەنىنە جىلىگىندە نامىسى بار وتكىر قىز باس يزەي بەرمەي, اشىق قارسىلىق بىلدىرگەن سياقتى. ال مۇنداي جانداردى, قانشا قابىلەتتى بولسا دا, كەڭەستىك, ورىستىق ساياسات اياقتان شالىپ, ادىمىن اشتىرماي, العا باستىرمايتىن...

حالىق ەمىن-ەركىن بولماسا دا ويى­ن­-تويىن ۇنەمى وتكىزىپ تۇرعان عوي. سوندايدا بازار ءان سالىپ, حالىقتىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, جاندارىن جادىراتىپ وتىرادى ەكەن. اتتەڭ قولىندا قازاقتىڭ قارا دومبىراسى جوق. ول شولاق بەلسەندىلەردىڭ قۇتىرعان زامانىندا «ەسكىلىكتىڭ قالدىعى» دەپ جاپپاي قۇرتىلعان. وسى ولقىلىقتى كورگەن ەستى-باستى ادامداردىڭ ءبىرى, سول كەزدەگى «مايبالىق» كەڭشارىنىڭ توراعاسى مۇحامەدجان جولمۇقانوۆ بازارعا ارنايى دومبىرا ىستەتىپ, ونى 1937 جىلى سىيلاعان ەكەن. اتتەڭ شەبەردىڭ اتى-ءجونى ساقتالماعان. بىراق مۋزەي قىزمەتكەرلەرى وب­لىستاعى دومبىرا جاساۋشىلاردى دىتتەپ, ونىڭ ەسىمىن دە تابارمىز دەپ وتىر. «اسىل مۇرا» ورتالىعىنىڭ تا­عى ءبىر قىزمەتكەرى, ءانشى, دومبىراشى داستەن بايمۇقانوۆ ارادا 87 جىل وتسە دە دومبىرانىڭ ءالى دە كۇمبىرلەپ تۇرعانىن ايتتى. «مۇنى ناعىز حاس شەبەردىڭ قولىنان شىققان م ۇلىك دەپ ايتۋعا بولادى», دەيدى ول. ايتسا ايتقانداي, قولدان جاسالعانىنا قاراماي دومبىرانىڭ ەكى قاناتى سيممەتريالى, قيسىق, بۇرتىك جەرلەرى جوق, بارىنشا ادەمى ەتىپ جاسالعان.

دومبىرا بازاردىڭ قىزى, ۇزاق جىلدار ۇستاز بولعان قىزى زۋرا ەلامانوۆانىڭ ۇيىندە ساقتالىپتى. مۋزەيگە تاپسىرعان زۋرانىڭ ۇلى باتىر ەلامانوۆ ەكەن.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى