قالىڭ كوپشىلىك تۇگىلى, ءبىلىمدى سانالاتىن توپتاعىلاردىڭ دا كوبىسىنە كادىمگى كۇننىڭ جاراتىلىسى تىلسىم سىر سەكىلدى. ول ول ما, قاراپايىم كوزگە تەك قانا قارا تاستاردىڭ جيىنتىعى سەكىلدى بولىپ كورىنەتىن تاۋلاردىڭ ءوزى ءوسۋدىڭ جەمىسى ەكەنىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. ال تاۋلار بولسا, كادىمگى تىرشىلىك يەلەرى سەكىلدى وسەدى. وسى تۇرعىدان العاندا جەر بەتىندەگى بىرقاتار تاۋلار “كارى تاۋلار”, ال الاتاۋ “جاس تاۋلار” توبىنا جاتادى. قىزىق, قىزىق بولسا دا, اقيقات وسى. ءبىزدىڭ جەر دە عالامدىق كەڭىستىكتەگى ءوسۋلەردىڭ جەمىسى. بىراق ءوسۋدىڭ ءوز قۇپياسى بار. كەز كەلگەن قارا تاستى الىپ, ءبىر جەرگە قويا سالساڭ, ونىڭ ءوسۋى مۇمكىن ەمەس. دەمەك تابيعاتتىڭ وزىندە ءوسۋ دەگەن قۇبىلىس ۋاقىت كەڭىستىگىندە ءبىر-بىرىنە بايلانىستىلىقتا دامۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ءتۇسىنىكتىرەك بولۋ ءۇشىن گۇلگە نەمەسە اعاشقا سۋ قۇيۋ كەرەك ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. سونداي-اق ەگىستىك القاپتار توپىراعى تىڭايتقىشتارمەن بايىتىلعاندا عانا ونىمدىرەك بولادى. مىنەكي, بايقاپ وتىرساق وسۋلەرگە دە وسىنداي شارتتى قاجەتتىلىكتەر كەرەك ەكەن.
ادامزاتقا, ونىڭ ىشىندە جەكە تۇلعاعا قاتىستى دا وسىلاي دەۋگە بولادى. ۋاقىت كەڭىستىگىندە بارلىق قاجەتتىلىكتەردى جيناي العاندار عانا ءوسىپ شىعادى. ايتالىق, اقش مەملەكەتىندە تولىپ جاتقان پرەزيدەنتتەر قىزمەت اتقاردى. بىراق سولاردىڭ ىشىندە ساناۋلىلارى عانا تانىمال جانە ەل سىيلايتىن تۇلعاعا اينالدى. وسىندايدا قيىن كەزدەردە وسىناۋ الىپ مەملەكەتتى باسقارىپ, الاپات داعدارىستاردان شىعارىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە ەرەكشە ماڭىزدى قىزمەتتەر اتقارعان فرانكلين رۋزۆەلتتىڭ تاعدىرى مەن قىزمەتى مەنىڭ ەسىمە ءجيى ورالادى. ءبىر كەزدەرى ءبىزدەگى اۋىلدىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ىسپەتتى قىزمەتكە سايلانعان 18 جاسار فرانكلين اناسىنا “اناشىم, بولاشاق اقش پرەزيدەنتىن قۇتتىقتا!” دەپ قۇشاعىن جايا ۇمتىلعان سۋرەتى بۇكىل الەمنىڭ گازەتتەرىندە باسىلعان شىعار. ەستۋىمشە, وسى سۋرەتتى ءساتى ءتۇسىپ, ومىرگە اكەلگەن سۋرەتشى ءبىر عانا وسى تۋىندىسى ارقىلى جينالعان گونورارلارىمەن ميلليونەر بولىپ كەتسە كەرەك. سەبەبى, فرانكلين ساتىلاپ وسە بەرەدى, وسە بەرەدى. اقىر اياعىندا, ايتقانى كەلىپ, اقش پرەزيدەنتتىگىنە سايلانادى. بۇل عانا ەمەس, فرانكلين رۋزۆەلت اقش مەملەكەتىندە وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە ورىن العان الاپات داعدارىستى ەڭسەرۋدە ۇلكەن شەشىمتالدىق تانىتىپ, ونىمەن قويماي, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە بولاشاقتىڭ ساياسي قۇرىلىمىن انىقتاۋشى “ۇلكەن ۇشتىكتىڭ” بەدەلدى بىرەۋى بولىپ شىعادى. مەن مۇنى بەكەردەن-بەكەرگە ەسكە الىپ وتىرعان جوقپىن. الەمدە قانشا مەملەكەت بولسا, سونشا بيلەۋشى بار. بىراق سولاردىڭ اراسىنان بىرنەشە ونجىلدىقتار مەن عاسىرلاردا بىرەۋى عانا سۋىرىلىپ العا وزىپ, ادامزاتتى تاڭعالدىراتىن كوشباسشىعا اينالادى. ءتىپتى, كەيبىر كوشباسشىلار مەملەكەت تىزگىنى قولىندا بولماسا دا, ىقپالدى كۇشكە اينالىپ, اقىر اياعىندا ءوز مەملەكەتىنىڭ بولاشاق دامۋىن انىقتاۋىش تۇلعا بولىپ قالىپتاسادى. ماحاتما گاندي, كەمال اتا-تۇرىك, شارل دە گول وسىنداي تۇلعالار. ولار وزىنە دەيىنگى ءوز ەلدەرىندەگى رەجىمدەردى توڭكەرىپ تاستاپ, جاڭادان كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاسامپازدىق دامۋ جولىندا كەلە جاتقان مەملەكەتتەردىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق ۇستانىمىن انىقتاپ بەرگەندەر. حالقى ولاردى سوندىقتان قۇرمەتتەيدى. ءبىر نازار اۋدارارلىعى سول, بۇلار دا وسىنداي وراسان زور ماڭىزدى قىزمەتتەرىن ءومىر اقيقاتىنا اينالدىرعانعا دەيىن كەمەلدەنۋدىڭ تولىق “ساپارىنان” وتكەندەر.
كەزىندە قازاق زيالىلارىنىڭ اراسىنداعى شوق جۇلدىزىنىڭ ءبىرى بولعان سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ: “قاراڭعى قازاق كوگىنە ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولام, قاراڭعىلىقتىڭ كەگىنە كۇن بولماعاندا كىم بولام؟!” دەگەن ەكەن. اباي بولسا بۇعان دەيىن قازاقتىڭ جالپى ادامزاتتىق قاۋىمداستىق كوشىندە لايىقتى ورنى بولۋى ءۇشىن ءبىلىم, عىلىمدى مەڭگەرىپ, ونىڭ جەمىسىن كورۋگە ءتيىس دەگەن ءجون ءسىلتەۋىن جاساپ كەتكەن ەدى. قازىرگى كەزگە دەيىن وسى ەكى الىپ تۇلعا جايلى وي تولعاۋشىلار “بۇلار مىقتى اقىن بولعان, مىقتى فيلوسوف بولعان, مىقتى حاكىم بولعان” دەگەننەن ارىلا الماي كەلەدى. ال شىن مانىندە, اباي باستاپ, سۇلتانماحمۇت قوستاعان الىپتار توبى بولاشاقتاعى ۇلتتىق دامۋدىڭ باعدارلاماسىن سىزىپ كورسەتىپ, ايقىنداپ بەرگەن اقىلماندار ەدى. اتتەڭ, بۇلاردىڭ قولى قىسقا بولدى. بىراق وسيەتتەرى بۇگىنگى ۇرپاققا جەتتى. ءبىزدەر, ۇلى وتان سوعىسى كەزەڭىنىڭ تۇلەكتەرى, جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان ۇلتىمىزدىڭ ەكى دانىشپانىنىڭ ايتقاندارىن جاتتاپ وستىك. سوندىقتان دا ءبىلىم الۋعا سۋعا شولىركەگەندەي قۇمارلىقپەن كىرىستىك. ءبارىمىزدىڭ بالاڭ كەزىمىزدەگى ارمانىمىز الپامىس پەن قوبىلاندىداي ەل قورعاعان باتىر بولۋ بولسا, وسە كەلە, اباي مەن سۇلتانماحمۇتتى وقي كەلە كوكسەگەن مۇراتتارىمىزعا دەيىن وزگەرىپ كەتتى. ەندى قارا كۇشپەن ەمەس, بىلىممەن, عىلىممەن عانا نەبىر قيىنشىلىقتاردى جەڭۋگە بولاتىنىن ءتۇسىنىپ وستىك. ءسويتىپ, وقۋعا, ءبىلىم الۋعا, عالىم بولۋعا ەرەكشە ىنتامەن كىرىستىك. ءوز باسىم حيميا عىلىمىن قۋدىم. تالپىنىسىم مەن ەڭبەگىم جەمىسسىز بولعان جوق. 33 جاسىمدا حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاندىم, قازىر ءوزىم جەتەكشىلىك جاساپ وتىرعان ۇلكەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى بولدىم. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, سول ءبىر كەزدەرى قازاقستاننىڭ حيميا عىلىمى رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىنگى قۇرمەتتى ءۇشىنشى ورىندى تۇپكىلىكتى يەلەنگەن بولاتىن. بىرنەشە عالىمدارىمىز كسرو دەپ اتالاتىن الىپ دەرجاۆانىڭ اسكەري جانە عارىشتىق زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى ماقساتتى باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىس ىستەدىك. مۇنداي جاعدايدا مەنىڭ جاستاي بيىككە كوتەرىلدىم, دەپ ماقتانۋعا تولىق قۇقىم بار عوي. جاسىراتىن نەسى بار, كوكەيىمدە سونداي پىكىر دە بولعان. بىراق سول رايدان كوپ ۇزاماي قايتۋعا تۋرا كەلدى. قىزىق...
ءبارى بىلاي بولعان ەدى. وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ سوڭىنا قاراي ءبىزدىڭ ينستيتۋتقا يادرولىق فيزيكا سالاسىنداعى الەمدىك عىلىمدا ۇلكەن سالماعى بار, سونداي-اق كسرو دەپ اتالاتىن الىپ دەرجاۆاداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ا.پ.الەكساندروۆ كەلدى. مۇنداي ۇلكەن لاۋازىم يەسى كەلگەندە ەسەپ بەرۋ, بولاشاق جوسپاردى بايانداۋ ماقساتىندا القالى جيىن وتەتىنى جانە بەلگىلى. ءبارى سولاي بولدى دا. وسى القالى جيىنىمىزعا ا.پ.الەكساندروۆتى ەرتىپ كەلگەن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ سالاسى بويىنشا حاتشىسى ن.ءا.نازارباەۆ قاتىناسىپ وتىردى. ال مەن جينالىستا يون الماستىرعىش پوليمەرلەر جانە مەمبراندىق تەحنولوگيا سالاسى بويىنشا دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى بولعان عىلىمي جاڭالىقتار جونىندە بايانداما جاسادىم. بايانداما جاساپ بولعان سوڭ تىڭداۋشىلارعا نازار سالۋعا كوشتىم. اڭسارىم الەكساندروۆ پەن ونىڭ ءدال جانىندا وتىرعان ورتالىق كوميتەت حاتشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كوڭىل كۇيلەرىن “اۋلاۋعا” اۋعان سەكىلدى. سونداعى بايقاعانىم, ءوزىمىزدىڭ حاتشى الەكساندروۆپەن ازداپ اڭگىمەلەسىپ الادى دا, بىردەڭەلەردى قويىن داپتەرىنە جازا قويادى. وندا نە جازىپ جاتقانىن قايدان بىلەيىن, بىراق نەگىزگى تۇيىندەر قاعازعا ءتۇسىپ جاتىر عوي دەپ ويلايمىن. ءارى-بەرىدەسىن ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسىنا ونىڭ جاستىعىنا قاراپ تا كوڭىل اۋداراتىن سەكىلدىمىن. مەن 27-ىمدە ينستيتۋت زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدىم, دەپ ماساتتانىپ جۇرسەم, نۇرەكەڭ بۇكىل قازاقستاننىڭ جوعارى بيلىكتەگى ون باسشىسىنىڭ بىرەۋى بولىپ شىققان ەكەن. جالپى مۇندايدا ون دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ناقتىلىقتى بىلدىرمەيتىن سەكىلدى. سەبەبى, ول كەزدەگى قالىپتاسقان جۇيە بويىنشا جوعارعى كەڭەس تە, ۇكىمەت تە كومپارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنە ەسەپ بەرىپ, سونىڭ باقىلاۋىندا جۇمىس ىستەيتىن. ولاي بولسا, 38 جاستاعى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستانداعى ەڭ جوعارعى بيلىكتەگى بەس باسشىنىڭ ءبىرى دەۋ كەرەك. بىزگە قازاقستاندى جاستاي باسقارعانداردىڭ ەسىمدەرى بەلگىلى. ول كەڭەس وكىمەتى قۇرامىنداعى قازاقستاننىڭ ءبىلىمدى كادرعا ءزارۋ كەزىندە بولعان جاعداي عوي. ال وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىندا مۇنداي زارۋلىك بولدى دەي المايمىز. قالاي دەسەك تە, مۇنداي ورىنعا ۇلكەن ىرىكتەۋدەن سۇرىنبەي وتكەن تاڭداۋلىلار عانا وتىرا الادى. بۇل تاڭداۋعا قازاقستان عانا ەمەس, ماسكەۋ كرەملىندەگى ەڭ جوعارعى بيلىك وكىلدەرى دە قاتىسادى. قىسقاسى, سول كەزدەگى تىلمەن ايتار بولساق, رەسپۋبليكالىق ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىلىعى سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ نومەنكلاتۋراسى. دەمەك قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان ن.ءا.نازارباەۆ ماسكەۋدىڭ تاڭداۋىنان سۇرىنبەي وتكەن تۇلعا بولىپ تۇر. ال ونداعى تاڭداۋ مەن ەكشەۋ قانداي جوعارى تالاپ دەڭگەيىندە بولاتىنى بارشاعا بەلگىلى. ولاي بولسا كەيىننەن كسرو قۇرامىندا بولعان قازاقستاننىڭ ۇكىمەتى باسشىلىعىنا تاعايىندالعاندا دا, سودان كەيىن رەسپۋبليكا كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلانىپ, رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولىپ شىققانىندا دا ول تاڭداۋدان سۇرىنبەي وتكەن, ءبىلىم-بىلىگى مەن تاجىريبەسى جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, سونداي-اق بۇگىن مەن بولاشاقتى ۇشتاستىرا باعالاۋشىلىعى جاعىنان جوعارى تالاپ دەڭگەيىندە بولعان تۇلعا دەي الامىز. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, كسرو-نىڭ سوڭعى ءبىرىنشى باسشىسى ميحايل گورباچەۆ كەيىننەن: “مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعالىعى قىزمەتىنە شاقىردىم, بىراق ول ودان باس تارتتى. ەگەر نازارباەۆ كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعاندا الىپ دەرجاۆا ىدىراماس پا ەدى, قايتەر ەدى”, دەپ ەستەلىك ايتقان. دەمەك, ءبىزدىڭ نۇرەكەڭ كسرو سەكىلدى الىپ دەرجاۆاداعى ەكىنشى تۇلعا بولۋعا لايىقتى دەگەن باعا دا العان ەكەن-اۋ.
بايقاپ وتىرساق, ءبىزدىڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قۇرۋداعى ەڭبەگىنىڭ جەمىستى بولۋى ونىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىنىڭ, ىسكەرلىك اۋقىمىنىڭ جانە وي ءورىسى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ, ساياسي ۇستانىمىنىڭ جوعارى تالاپ دەڭگەيىندە بولۋىندا جاتقان سەكىلدى. ن.ءا.نازارباەۆ ءۇشىن قاراپايىم مەتاللۋرگتىڭ, ياعني, پرولەتاريات تابىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجى بەس ساۋساعىنداي ايان. ويتكەنى, ول ەڭبەك جولىن دومنا پەشىنىڭ مەتالل بالقىتۋ تسەحىنداعى جۇمىستان باستاعان. ن.ءا.نازارباەۆ ءۇشىن اۋىلداعى مالشىلار مەن ديقان قاۋىمىنىڭ دا مۇڭ-سىرى, ماقسات-مۇراتى جۇمباق ەمەس. سەبەبى, ول اۋىل شارۋاسىنىڭ وتباسىندا تۋىپ, وسكەن, ورتا ءبىلىم العان ازامات.
بۇگىنگى الەمگە تانىمال قازاقستان مەملەكەتىنىڭ الەم مويىنداعان كوشباسشىسى ءۇشىن ەلدەگى جاستاردىڭ دا قاجەتتىلىگى جۇمباق ەمەس. ول جاس شاعىندا جاستار ۇيىمىن باسقارعان. سونان سوڭ ءوندىرىس ورىندارىنىڭ باسشىلىق قىزمەتىندە, قالانىڭ, وبلىستىڭ باسشىلىق قىزمەتىندە بولعان, اقىر اياعىندا كسرو قۇرامىنداعى قازاقستاننىڭ, كەيىننەن تاۋەلسىزدىك العان ەگەمەندى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولدى. وسىنداي بارلىق ساتىدان وتكەن بۇگىنگى ەلباسىمىز ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءاربىر شەگەسى قاي جەردە جاتقانى دا بەلگىلى ەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول قازاقستاننىڭ قاي ايماعىنا نە قاجەت ەكەنىن, قاي ايماعىندا قانداي مۇمكىندىك پايدالانىلماي جاتقانىن بارشامىزدان جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا ول تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەتىن مەيلىنشە قىسقا مەرزىم ىشىندە كەڭەستەر وداعىنان “مۇراعا قالعان” گيپەرينفلياتسيا مەن الاپات رەتسەسسيادان دامۋ جولىنا سالا العان پوستكەڭەستىك ايماقتاعى تۇڭعىش باسشى بولىپ سانالادى. مۇنى مەن ەمەس, بۇكىل پوستكەڭەستىك اۋماقتاعى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىنىڭ وزدەرى ايتقان. مۇنى الەمدىك دەڭگەيدەگى ساراپشى ينستيتۋتتاردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى ايتقان. قىسقاسى, مەملەكەت قۇرىپ, ونى تۇراقتى دامۋ ارناسىنا سالۋ ىسىنە ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەن تۇلعا ەدى. سوندىقتان دا ونىڭ ەڭبەگى جەمىستى بولىپ شىقتى. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, ەگەر ونىڭ ۇلكەن ءتاجىريبەسى عانا قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قۇرۋدا جانە دامۋ ارناسىنا سالۋدا شەشۋشى قىزمەت اتقاردى دەۋمەن شەكتەلسەك, قاتەلەسكەن بولار ەدىك. سەبەبى, قازاقستان سوتسياليستىك قوعامنان كاپيتاليستىك قوعامعا ءوتۋى ءتيىس بولدى. ال ارعى-بەرگى تاريحتى قانشا اقتارساق تا, كاپيتاليستىك قوعامنان سوتسياليستىك قوعامعا ءوتۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسىن كورسەك تە, سوتسياليستىك قوعامنان كاپيتاليستىك قوعامعا ءوتۋدىڭ عىلىمي جولى بولماعاندىعى جانە بەلگىلى. دەمەك ن.ءا.نازارباەۆقا دانىشپان اباي ايتقانداي: “سوقتىقپالى, سوقپاقسىز” جولمەن جۇرۋگە تۋرا كەلدى. مۇندايدا باستاعان كوشىن امان-ەسەن دامۋ ارناسىنا سالا العان ادامدى قازاق حالقى كوشباسشى دەگەن.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگىن دالەلدەيتىن ناقتى دەرەكتەر مەن دايەكتەر ونىڭ ءوز قىزمەتىنەن-اق كوپتەپ تابىلادى. ايتالىق, سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جابۋ ناعىز كورەگەندىكتىڭ, جاۋاپكەرشىلىكتى تولىعىمەن ءوز موينىنا الا بىلۋشىلىكتىڭ جارقىن كورىنىسى. جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋ دەگەندە مەن ن.ءا.نازارباەۆ سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جابۋ جونىندەگى جارلىققا قول قويعان كەزىندە قازاقستان كسرو قۇرامىندا بولعانىن مەڭزەپ تۇرمىن. ال كسرو قۇرامىندا بولعان كەزدە مۇنداي بەتبۇرىستى شەشىم تۇگىل, ءسال قاتەلىكتى جىبەرگەن تۇلعالار دا اتۋ جازاسىنا بۇيىرىلعانىن بىلەمىز. ەكىنشىدەن, كورەگەندىك دەيتىن سەبەبىم, سەمەي سىناق الاڭىنىڭ جابىلۋى باسقا سىناق الاڭدارىنىڭ جابىلۋىنىڭ باستاۋى بولدى. كەيىننەن فرانتسيا ءوز سىناق الاڭىندا ءبىر جارىلىس جاساعان كەزدە ول دۇنيە ءجۇزى قاۋىمداستىعىنىڭ قاتاڭ سىنىنا ۇشىرادى. ءسويتىپ, ادامزات يادرولىق سىناق دەيتىننەن ادا بولدى. وسىنداي يگى ىسپەن قىزمەتىن باستاعان جاس مەملەكەتتىڭ قۇرۋشىسى ن.ءا.نازارباەۆ كوپ ۇزاماي كسرو-دان مۇراعا قالعان بالليستيكالىق زىمىراندار مەن ولاردىڭ يادرولىق وقتۇمسىقتارىنان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, ولاردى جويۋ تۋرالى ۇستانىمىن زاڭداستىردى. مۇنىڭ الدىندا وسىنداي نيەتتى ۇستانعان قازاقتىڭ كوشباسشىسى ۇلتىنىڭ اماندىعىن ەسىنەن ءبىر ءسات شىعارماي, الىپ يادرولىق دەرجاۆالاردان قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك الدى. كەلە-كەلە بۇل ءۇردىس تۇتاستاي ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋسىز ايماق قۇرۋ تۋرالى يگى ىسكە ۇلاستى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ۆاشينگتونداعى قاۋىپسىزدىك جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك فورۋمعا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. وندا ادامزاتقا “بولشەكتەنگەن اتوم ءوزىمىزدى ءبولشەكتەپ جۇرمەسىن” دەگەن تىلەگىن ايتتى. نۇرەكەڭنىڭ بۇل ءسوزى ءسامميتتىڭ افوريزمىنە اينالىپ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ونى ءدال سول قالپىندا جارىسا جاريالادى. وسىنداي وزىق ويلى كوشباسشىمىزعا ارناپ, اقش پرەزيدەنتى باراك وباما “ەگەر نازارباەۆ قاتىسپاسا, بۇل فورۋم وتپەس تە ەدى” دەگەن مويىنداۋ ءسوزىن ايتتى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدىڭ كوشباسشىسىن الەمدىك دەڭگەيدە مويىنداۋدىڭ ناعىز مىسالى ەمەس پە؟!
ورايى كەلگەندە ءبىر ەستەلىكتى ايتا كەتكەن ءجون شىعار. جوعارىدا اڭگىمەلەگەن ءا.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىندا بولعان جينالىس كەزىندە بولاشاق ەلدىڭ قۇرۋشىسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ الداعى قىزمەتتەرىنە قاجەتتى “ازىق” جيناپ وتىرعانىن كەيىن ءبىلدىم. كوپ ۇزاماي-اق نۇرەكەڭ ۇكىمەت باسشىلىعىنا تاعايىندالدى. سونان سوڭ قازاقستان عىلىمىنا, ونىڭ عالىمدارى اشقان جاڭالىققا سۇرانىس باستالدى. ءيا, ءبىزدىڭ عالىمدار بۇرىن دا قامقورلىقتان كەندە بولماعان. سوعان سايكەس نەبىر تەڭدەسسىز جاڭالىقتار ءومىرگە كەلدى. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى اشقان جاڭالىقتارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ زاۋىتتارى مەن كومبيناتتارىندا پايدالانىلدى. مىنە, وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ يگىلىگىن قازاقستان كورە العان جوق. بارلىق زاۋىتتار مەن فابريكالار رەسەيدە نەمەسە باسقا دا وداقتاس رەسپۋبليكالاردا جۇمىس ىستەدى. وسىنى دەر كەزىندە كورە بىلگەن ن.ءا.نازارباەۆ ۇكىمەت باسشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعان سوڭ وتاندىق عالىمدار اشقان جاڭالىقتى قازاقستانداعى كونۆەيەرلىك وندىرىستەن شىعارۋعا قامقورلىق جاساپ باقتى. بىراق نۇرەكەڭ مۇنداي يگىلىكتى ءىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋگە ۇلگەرە المادى. سەبەبى, كوپ ۇزاماي-اق ابدەن السىرەگەن كسرو دەرجاۆاسى كەلمەسكە كەتىپ, ىدىراپ تىندى. عالىمدار جاڭالىعىنىڭ يگىلىگىن قازاقستاننىڭ ءوزى كورە الماۋى ەلىمىز ەگەمەندىك العان كەزدە ايقىن بايقالدى. حالىق تۇتىنۋ تاۋارلارىن وندىرەتىن, بىردە-ءبىر تولىققاندى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ءوندىرىس وشاعىنىڭ بولماۋى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ابدەن السىرەۋىن تۋىنداتتى. ال ءبىر-ءبىرىنىڭ اجىراماستاي بولىگى بولعان كسرو ورتا ماشينە جاساۋ مينيسترلىگىنە قاراستى ماسكەۋگە تىكەلەي باعىناتىن اسكەري-عارىشتىق ءوندىرىس كاسىپورىندارى كوپ ۇزاماي توقتادى. سوندىقتان قالالاردا ميلليونداعان جۇمىسسىزدار ارمياسى قالىپتاستى. سوندىقتان ەلىمىزدە ەگەمەندىكتىڭ العاشقى كەزىندە قول جۋاتىن سابىن دا, سىرىڭكە دە ءزارۋ زاتقا اينالدى.
ءبىر نازار اۋداراتىن تۇس, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جوعارىدا ايتقان يادرولىق قارۋ-جاراقتان بىرجاقتى باس تارتۋ جارلىعىن شىعارۋ كەزىندە قازاق عىلىمىنىڭ مۇمكىندىگىن الىپتاردىڭ وزدەرىنە ءىس جۇزىندە دالەلدەۋگە قاتىستى ارەكەت جاساعاندىعى ەدى. ماسەلەن, جويىلۋعا ءتيىستى قارۋ-جاراقتاردى زارارسىزداندىرۋ ىسىنە الەمگە اتى ءماشھۇر “Brown&Root ءCىvىl”, اۆۆ SUSA دەپ اتالاتىن اقش مەملەكەتىندەگى كومپانيامەن بىرگە مەن باستاعان وتاندىق حيميكتەر توبى جۇمىس ىستەۋ قۇقىعىن ۇتىپ الدى. ارينە, تەندەردە ءبىزدىڭ مۇنداي مارتەبەگە يە بولۋىمىزعا پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوزى تىكەلەي اتسالىسقان سەكىلدى. ايتپەسە, الەمدىك دەڭگەيدە جۇمىس ىستەپ تانىلماعان, ءتىپتى مەملەكەتتىگىن جاڭا جاريالاپ جاتقان قازاقستان دەپ اتالاتىن رەسپۋبليكاداعى حيميا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىن وسىنداي زور جاۋاپتى جانە تەرەڭ ءبىلىمدى, مول تاجىريبەنى قاجەت ەتەتىن ىسكە قاتىستىرۋ شەتەلدىكتەردىڭ ويىنا كىرىپ تە شىقپاس ەدى. نە كەرەك جۇمىس ىستەدىك, جۇمىسىمىزدىڭ ويداعىداي بولعانى سونشالىق, وعان امەريكا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ءوزى تاڭعالىپ, بىزگە قۇنى 264547 دوللار تۇراتىن دالالىق زەرتحانانى سىيعا تارتتى. بۇل جەردە ەلباسىمىز تاعى دا كورەگەندىك تانىتقان سەكىلدى. سەبەبى, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدان كەيىن باسقانى بىلاي قويعاندا, اقش قورعانىس مينيسترلىگىندەگى بىلىكتى مامانداردىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ عىلىمى ۋراندى بايىتا دا الاتىنىن, زارارسىزداندىرا دا الاتىنىن كوزبەن كوردى عوي. دەمەك نازارباەۆ بۇل جەردە شەتەلدىكتەرگە ء“بىز يادرولىق قارۋ-جاراقتان ونى پايدالانۋ قولدان كەلمەگەندىكتەن باس تارتىپ تۇرعان جوقپىز. ماسەلەگە ادامزاتتىق پاراسات بيىگىنەن قاراۋ ارقىلى وسىنداي ومىرشەڭ شەشىمگە كەلدىك. قاجەت ەتسەك, مۇنداي قارۋدىڭ سانىن جاساپ الۋعا عىلىمىمىز قابىلەتتى” دەگەندى وسىناۋ ارەكەتى ارقىلى, بىلايشا ايتقاندا ىممەن ءتۇسىندىرىپ تۇر. بالكىم, يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ كەيىننەن بىزبەن تولىققاندى تەڭ دارەجەدە ارالاس-قۇرالاستىقتى ورىستەتۋىندە نازارباەۆتىڭ سول كەزدەگى وسىنداي “سەسى” جاتقان شىعار. ەسكەرتە كەتەيىن, 100 يادرولىق وقتۇمسىق جاساۋعا جەتەتىن بايىتىلعان ءپلۋتونيدى دە قازاقستان عالىمدارىنىڭ وزدەرى “جويدى”. مۇنى دا الەمنىڭ تانىمال عالىمدارى مەن مەملەكەتتەردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى كوزدەرىمەن كوردى. مۇنداي مۇمكىندىكتى قورىقپاي, ۇرىكپەي, جاسىرماي, بارشانىڭ كوزىنشە ءىس جۇزىندە دالەلدەپ شىعۋ قازاقستان عىلىمي الەۋەتىنىڭ قانداي دەڭگەيدە ەكەنىن مويىنداتۋ ارقىلى باسقا جاقتىڭ جاس مەملەكەتىمىزگە قوقان-لوقى جاساۋىنا بولمايتىنىن ىسپەن ءتۇسىندىرۋدىڭ ايقىن كورىنىسى بولىپ شىقتى. بۇل كورەگەندىك ەمەي نەمەنە؟!
جەتپىستىڭ بيىگىنە شىققان بۇگىنگى كوزبەن قاراپ, كوكىرەكپەن ساراپتاسام, سوناۋ جىلداردا بار بولعانى وتىز سەگىز جاسىندا رەسپۋبليكا كومپارتياسىنىڭ سالالىق حاتشىسى بولىپ سايلانعان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇلكەن وسۋىنە تاڭعالىسىمىز بەكەرشىلىك ەكەن. سەبەبى, مۇنداي وسۋگە ونى سول ۋاقىتقا دەيىن “جيعان-تەرگەن” ءبىلىمى, تاجىريبەسى, وي-ءورىسى, دۇنيەتانىمى, پاراساتتى ويى باستاعان ەكەن. كەيىنگى قىزمەتتەرىندە ءوسۋدىڭ سىرى وسىنداي ەكەنىن ن.ءا.نازارباەۆ تولىق دالەلدەپ شىقتى. ول ەكونوميكاسى مۇلدە كۇيرەگەن كسرو تاستاندىسىنداي ەلدەن دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن, الەم مويىنداعان قازاقستاندى جاساپ شىعاردى. جانە بۇل كۇندەرى جاستارمەن ءجيى كەزدەسەتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇدايى: “مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى سەندەرسىڭدەر, ەندىگى دامۋ سەندەردىڭ بىلىمدەرىڭ مەن تالانتتارىڭا تىكەلەي بايلانىستى” دەگەن اقىلىن ءجيى ايتادى. ءبىر ريزا بولارلىعى سول, ەلباسىمىز مۇنداي ويىن سوزبەن ايتىپ قانا قويماي, ىسىمەن دە بەكىتە ءبىلدى. ەلىمىز ءۇشىن اسا قيىن بولعان كەزەڭدەردىڭ وزىندە ول “بولاشاق” اتتى باعدارلاما جاساپ, سول ارقىلى ەڭ تالانتتى جاستاردى الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان ءبىلىم وردالارىندا وقىتۋدى داستۇرگە اينالدىردى. ال 2008 جىلى وسى باعدارلاما بويىنشا شەتەلدەن ماماندىق العان جانە سول كەزدەرى وقىپ جاتقان جاستاردىڭ باسىن قوسىپ, ءوزىنىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتىن جاريالادى: “ماقسات – ينتەللەكتۋالدى ۇرپاق ءتاربيەلەپ, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ”, دەدى ول. مەملەكەتتىڭ, ۇلتتىڭ قاي باعىتتا بارا جاتقانىن وسىدان-اق ۇعۋعا بولادى.
ن.ءا.نازارباەۆ اباي وسيەتىن تولىققاندى ۇلت يگىلىگىنە اينالدىرۋ جولىندا كۇش جۇمساپ جۇرگەن كوشباسشى. قازاقتىڭ كەمەڭگەر ۇلى كەزىندە بىلاي دەگەن ەكەن: “قالىڭ ەلىم قازاعىم, قايران جۇرتىم, ۇستاراسىز اۋزىڭا ءتۇستى-اۋ مۇرتىڭ”. جوعارىدا ءبىز كەڭەستەر وداعى كەزىندە عىلىمدى جاقسى مەڭگەرگەنىمىزدى جانە ونىڭ يگىلىگىن قازاقستاننىڭ ءوزى كورە الماعانىن ايتىپ وتتىك. ماسەلەن, الەمدىك عىلىمدا نەبىر كەرەمەت تەڭدەسسىز جاڭالىقتار اشساق تا, ەگەمەندىك العان كەزدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اباي ارمانداعان “ۇستارانى” شىعاراتىن دا كاسىپورىن بولماعان ەكەن. قانداي وكىنىشتى! بودان ەلدىڭ كورەتىن كۇنى وسى. وسىنى جان جۇرەگىمەن سەزىنگەن ن.ءا.نازارباەۆ 2010 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەندى “قازاقستان-2030” ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالاتىنىن جانە 2010 جىلدان باستاپ ودان كەيىنگى ون جىل ىشىندە ەلدە تەك قانا يننوۆاتسيالىق يندۋستريا قۇرۋ جوسپارى بويىنشا اۋقىمدى جانە سەرپىندى جۇمىستار جۇرگىزىلەتىنىن مالىمدەدى. مەنىڭ جەكە پايىمداۋىمشا, كوشباسشىمىز ءوزىنىڭ تۇپكىلىكتى مۇراتىنا جەتۋ جولىنداعى جويقىن شابۋىلدى ەندى باستاعان سەكىلدى. ساياسي ۇستانىمىندا “اۋەلى – ەكونوميكا, سونان سوڭ – ساياسات” دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الاتىن ن.ءا.نازارباەۆ باعدارلاماسى 2010 جىلعا دەيىن وتاندىق شيكىزات سەكتورىن قارقىندى دامىتۋ ارقىلى حالىقتى تىڭايتۋ, الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋ بولعانداي. بۇل ورايدان العاندا, الىنعان شەپ كوڭىل تولتىرادى. وتكەن جيىرما جىلعا جۋىق جولىمىز جەمىستى بولدى. ۇلتتىق بانكىندە ءبىر تسەنت ۆاليۋتا, ءبىر ۋنتسيا باعالى مەتالل بولماعان قازاقستان ءدۇنيەجۇزىلىك قارجى داعدارىسىن بارشامەن بىردەي باستان وتكىزسە دە, ۇلتتىق قورىنا 50 ميلليارد دوللاردان استام التىن-ۆاليۋتا جيناپ العان ەل بولىپ تۇر. دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن الىس-جاقىن شەتەلدەرىمەن جاقسى بايلانىس ورناتتىق. ەقىۇ سەكىلدى ەڭ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق جاساۋدامىز. وسىنىڭ ءبارى مەنىڭشە, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ نەگىزگى مۇراتقا جەتۋ جولىنداعى العان شەپتەرى. ال ول مۇرات قازاقستاندى يننوۆاتسيالىق يندۋسترياسى بار ەلگە اينالدىرۋ. دەمەك 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى تۇتاستاي العاندا ۇلتتىق ساپانى, ۇلتتىق مەنتاليتەتتى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ دەگەن ءسوز. 2010 جىلدان باستاپ ۇلت جاستارى كومپيۋتەرمەن باسقارىلاتىن وزىق تەحنولوگيالى وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىن بولادى. مىنەكي, وسىنداي ءوندىرىستى قۇرۋ ارقىلى 2020 جىلى قازاقستاننىڭ جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمىن شامامەن 170 پايىزعا ءوسىرۋدى جوسپارلاعان ەلباسىمىزدىڭ بۇل باعدارلاماسىنا دەندەپ نازار اۋدارعان ادام ۇلتتىق ساپا مەن مەنتاليتەتتىڭ دە سونداي دەڭگەيگە كوتەرىلۋىن كوزدەپ وتىرعانىن تۇسىنسە كەرەك. ويتكەنى, مۇنداي ءوسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن ءوندىرىس ورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىندەر نەگىزىنەن ۇلتتىق كادرلار بولىپ شىقپاي ما؟! سوندىقتان دا بولسا كەرەك, بۇل كۇندەرى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى بىرلەسىپ, وسكەلەڭ تالاپ سۇرانىسىنا ساي جاڭا ماماندىقتار بويىنشا كادرلار دايارلاۋمەن اينالىسۋ باعدارلاماسىن جاساۋدا. مىنەكي, بۇل ۇلتتىق دامۋ ەمەي نەمەنە!
ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ “ەۋروپاعا جول” اتتى ەڭبەگىندە قازاقستاننىڭ كوكسەگەنى ەۋروپالىقتارشا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ەكەنىن تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازعان. ال قازىرگى دۇنيەدە ەۋروپا ەڭ دامىعان ايماق سانالادى. ولاي بولسا, ەلباسىمىز ءوزى قۇرعان قازاقستاندى دامىعانداردىڭ قاتارىندا كورۋدى جوسپارلاعان جانە سول جوسپارىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر دەگەندى باتىل ايتۋعا بولادى.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسقارۋ ستيلىندە “قاناعاتتانۋ, توقمەيىلسۋ” بايقالمايدى. ول ءبىر بيىكتى العان سوڭ ەكىنشى بيىككە باستايدى ەلىن. وسى ماقالانىڭ باس جاعىندا تاۋلاردىڭ وسەتىنى جونىندەگى پىكىردى جايدان-جاي ايتقان جوقپىن. مۇنىڭ سىرىن زەردەلى وقىرمان ۇققان دا شىعار. بۇگىنگى ۇلتىمىزدىڭ كوشباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ تا, ونىڭ ءتول پەرزەنتىندەي قازاقستان رەسپۋبليكاسى دا ۇدايى ءوسۋدىڭ جەمىسى. كادىمگى تابيعاتتاعى تاۋلار سەكىلدى. ءوسۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعداي جەتكىلىكتى. ول كوشباسشىمىزدىڭ ءبىلىم-بىلىگى, مول تاجىريبەسى, پاراساتتى ۇستانىمى.
ءيا, ءبىزدىڭ كوشباسشىمىزدىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى وسى – پاراساتتىلىق. ول كەز كەلگەن ماسەلەگە بيىك پاراسات تۇرعىسىنان قارايدى. بيىككە ۇمتىلعاندا بىرەۋدەن ۇستەم بولسام دەگەندى ويلامايدى. كەرىسىنشە, كەيىنگىلەرگە جاردەمدەسىپ, ادامزاتتىڭ بارشاسى بىردەي ءومىر سۇرسە ەكەن, دەيدى. سوندىقتان دا بولار, ول جەر بەتى تاريحىندا تۇڭعىش رەت الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرىنىڭ باستارىن ءبىر مامىلە داستارحانى باسىنا جيناپ, “جاراتۋشىمىز ءبىر, سوندىقتان دا بىرلەسىپ ءومىر سۇرەيىك” دەگەندى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر-بىرىمەن ءدىني نەگىزدە قىرقىسىپ كەلگەندەردىڭ بارشاسىنا ايتقىزعان مەملەكەت باسشىسى بولىپ تۇر. مۇنداي پاراساتتىلىق نيەت ونىڭ ءاربىر قادامىنا جاردەمدەسۋشى قۋاتتى كۇش بولعانداي. اللا پاراساتتى باسشىمىزدىڭ ءاربىر قادامىن وڭ قىلعاي!
ەدىل ەرعوجين, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ء“ا.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتى” اق پرەزيدەنتى.
سۋرەتتە: الىستا قالعان جىلداردان ءبىر ەسكەرتكىش, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ن.ءا.نازارباەۆ, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ا.پ.الەكساندروۆ, ب.ا.جۇبانوۆ ە.ە.ەرعوجيننىڭ بايانداماسىن تىڭداۋ كەزىندە.