بالىققا دا باپ كەرەك

الدىمەن بالىق ءوسىرۋ مۇمكىندىگى تۋرالى جان-جاقتى ايتا كەتۋىمىز كەرەك. كوكشەتاۋدان قورعالجىنعا دەيىنگى كەڭ كوسىلگەن دالادا سۋ ايدىندارى كوپ بولعانىمەن, بالىق ءوسىرۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سەبەپ, دەنى دالالىق كول. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن دالالىق كولدىڭ ادەتتە تايىز بولاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. قىسى قاتتى جىلدارى كول تابانىنا دەيىن قاتىپ قالىپ, بار بالىق قىرعىنعا ۇشىراۋى ابدەن مۇمكىن. 1959 جىلى جاريالانعان «تىڭ ايماعىنداعى جەرۇستى سۋ قورلارى» دەپ اتالاتىن عىلىمي ەڭبەكتە كوكشەتاۋ وبلىسىندا ۇلكەندى-كىشىلى 1 515 كول بولعانى جازىلعان. كەيىن اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىستەن سوڭ قوسىلعان قورعالجىن وڭىرىندەگى كۇمىس كولدەردى ەسەپتەسەڭىز, كول سانى الدەقايدا وسە تۇسەر ەدى.

بۇرىنعى كوكشەتاۋ اۋماعىنداعى كولدەردىڭ 1 320-ى – تۇششى كول. كول قادىرىنە جەتپەگەندىكتەن كوپتەگەن سۋ ايدىنى جىلدار وتە كەلە جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتكەن. تايىز كولدەر بىلتىرعىداي قۋاڭشىلىق, اپتاپ ىستىق جىلدارى تابانىنا دەيىن كەۋىپ قالاتىن بولىپ ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە, جاعالاۋدى باسقان قامىس, قوعا ءشىرىپ, كولدەر قورىسقا اينالۋدا. قورىس كولدە بالىق تۇگىل باقا جۇزبەيدى. ەكىنشى توپتاعى تاۋلى-قىراتتى اۋماقتاعى كولدەردىڭ ءبىرشاماسى تەرەڭ ءارى سۋى مول. مۇنداي كولدەردىڭ قاتارىنا اۋليەكول, ايناكول, زەرەندى, شالقار, يمانتاۋ ءتارىزدى كولدەر جاتادى.

وڭىردە بالىق شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ءۇشىن سۋ ايدىندارى ءوز يەلەرىن تاۋىپ, جالعا بەرىلە باستادى. كول يەسىز جاتقاننان قوجايىنى تابىلىپ, كۇتىلگەنى ابدەن دۇرىس.

– سۋ ايدىندارىن ۇزاق جىلعا تابيعاتتى پايدالانۋشىلارعا بەكىتىپ بەرۋ وتە ءتيىمدى, – دەيدى «ەسىل» وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى نىعمەت قاۋاشەۆ. – كول يەسىز قالمايدى, بالىق باعىپ, ەڭبەگىن ءسىڭىرىپ, سول ەڭبەكتىڭ زەينەتىن كورەمىن دەپ العا ۇمتىلعان كاسىپكەرلەردىڭ ارقاسىندا سۋىق قولدىڭ سۇعىنان قورعالادى. كەلىسىمشارتقا ساي كول ماڭىن تازالاپ, كۇتەدى. تابيعات پايدا­لانۋشىلار ءوز ىستەرىنە زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, جەمىستى جۇمىس ىستەگەن كەزدە يگىلىگىن ەل كورەتىن بولادى. وسى ارادا ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىن. تابيعات پايدالانۋشى ەرلان مۇقانوۆ وبلىس ورتالىعىنا جاقىن جەردەگى سۋ ايدىنىندا بالىق ءوسىرىپ, قالا تۇرعىندارىنا قىزمەت كورسەتپەك. اق ايدىننىڭ جاعاسىنا كەلىپ, بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا بالىق اۋلاپ, يگىلىگىن كورگەن جۇرت تەك العىسىن عانا ايتارى انىق.

تابيعات پايدالانۋشىلارعا مەملەكەت تاراپىنان ايتا قالارلىقتاي كومەك-قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر. وسىنىڭ ارقاسىندا وسىرىلگەن بالىق كولەمى دە ارتا تۇسكەن. جىل باسىنان بەرى 524 توننا تاۋارلى بالىق وسىرىلگەن. بۇل – جالپى كولەمنىڭ 19 پايىزى. ەسىل باسسەينىنەن وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىنەن باستاپ, وسى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن 1 326,78 توننا بالىق اۋلاۋعا ليميت بولىنسە, ءىس جۇزىندە 1 280 توننا بالىق اۋلانىپ, جوسپار 93 پايىزعا ورىندالدى.

وتكەن جىلى كولدەرگە دەرناسىل جىبەرۋ جۇمىسى دا ءبىرشاما تىڭعى­لىقتى اتقارىلدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس پەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تارتىبىمەن ەسىل باسسەينىنىڭ سۋ كوزدەرىنە 35 ميلليون 500 مىڭ اق بالىق, 1 ميلليون 820 مىڭ تۇقى, 13 ميلليون 139 مىڭ دانا پەلياد بالىعىنىڭ دەرناسىلى جىبەرىلگەن. ودان وزگە 29 720 دانا كۇمىس تۇقى, 25 892 دانا اق امۋر دەرناسىلدەرى دە توعىتىلدى. وسىلايشا, كوكشەنىڭ كۇمىس كولدەرى بالىققا بايىپ جاتىر. بۇل ماقساتقا 38 ميلليون 198 مىڭ تەڭگە قاراجات جۇمسالعان. تابي­عات پايدالانۋشىلار 159 ميلليون 441,804 مىڭ دانا ءارتۇرلى بالىق دەر­نا­سىلىن اكەلگەن. ينسپەكتسيا ءوز تاراپىنان تابيعات پايدالانۋشىلارعا قولدانىستاعى زاڭ شەڭبەرىندە كومەك-قولداۋىن كورسەتەدى. قۇجاتتاردى دۇ­رىس تولتىرۋعا كومەكتەسىپ, بەكىتىلگەن كەلى­سىمشارت بويىنشا شارۋانى قاي باعىتتا ورىستەتۋ كەرەگىن ايتىپ, بىرلەسە ىس­تەگەن ءىستىڭ بەرەكەسىن ارتتىرىپ كەلەدى.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, باس­تى قيىندىقتىڭ ءبىرى – كول تايىز­دىعى. وتكەن قىستا كولدەگى بالىق­تى امان ساقتاۋ ءۇشىن 56 706 مۇز ويىعى جاسالعان. بۇل شارۋاعا 507 ادام قاتىسىپ, 7 296 تەحنيكا جۇمىل­دىرىلعان. 2023 جىلى 85 زاڭدى جانە جەكە تۇلعا ءارتۇرلى ساۋال بويىنشا ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن. ولاردىڭ دا سىن-ەسكەرتپەلەرى نازارعا الىندى. 65 رەت وبلىستىڭ ەلدى مەكەندەرىندە كوشپەلى كەڭەس ءوتىپ, شارۋاعا قاتىستى ماسەلەلەر تالقىلانعان. 

تابيعات پايدالانۋشىلارعا قادا­عالاۋ كۇشتى. ايتالىق, وتكەن جىلى مىندەتتەمەسىن ورىندا­ماعان جەكە كاسىپكەرلەرمەن جانە جاۋاپ­كەر­شىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرمەن كەلىسىمشارت ۇزىلگەن.

بۇل تاراپتاعى ءتۇيىندى ماسەلەنىڭ ءبىرى – دەرناسىل. سوناۋ 1969 جىلى كوك­شە­تاۋ قالاسىنداعى بالىق زاۋى­تى­نىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى رەتىن­دە سالىنعان, زەرەندى كولىنىڭ جاعاسىن­داعى تۇقىمباقتىڭ جاعدايى تۋرالى كوپتەن ايتىلىپ كەلەدى. العاش­قى جىل­­دارى اقساقا تۇقىمداس بالىق­تار­­دىڭ 80 ميلليونعا جۋىق, تۇقى بالىق­تارىنىڭ 20 ميلليونعا تاياۋ دەرناسىلىن شىعارۋعا مۇمكىندىگى بولعان. سول كەزدە ارقانىڭ جۇزدەگەن كولىن دەرناسىلمەن قامتاماسىز ەتىپ, داۋىرلەپ تۇردى. 1994-2002 جىلدارى تۇقىمباقتىڭ شارۋاسى قوجى­راي باستادى. دەرناسىل ءوسىرىپ, كولدەر­دى بالىقتاندىرۋ ماسەلەسى سىن كوتەر­مەۋگە اينالدى. تۇقىمباقتاعى اسا قا­جەتتى, قىمبات قۇرال-جابدىقتار تا­لان-تاراجعا ۇشىرادى. 2002 جىلى ت­ۇ­­قىم­باق «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلت­­تىق تابيعي پاركىنىڭ بالانسىنا بەرىل­­دى. 2014 جىلدان باستاپ وبلىستىق تا­بي­عي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پاي­دا­لانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ قۇ­زى­رىندا. قازىر كوكشەتاۋ توڭىرەگىن­دەگى سۋ ايدىندارىنا تاۋارلى بالىق دەر­­ناسىلدەرى رەسەيدەن جەتكىزىلىپ جاتىر.

– تۇقى تۇقىمداس بالىقتار دا قاجەت, – دەيدى تابيعاتتى پايدالانۋشى كاسىپكەر ەرلان مۇقانوۆ. – نەگىزى تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعىن مەيلىنشە دامىتقان ءجون. اسىرەسە اقساقا تۇقىمداس بالىق قىمبات. وسى ورايدا, ىرگەدەگى رەسەيدەن دەرنا­سىلدەردى جەتكىزۋدىڭ بىرقاتار ماشا­قاتى دا بار. تاعى ءبىر تۇسىنىكسىزى – رەسەي تۇقىمباقتارىندا دەرناسىلدەردىڭ باعاسى بىزدەگىدەن الدەقايدا ارزان. وسى اراداعى باعا ساياساتى تۇسىنىكسىز.

قازىر «ەسىل» وبلىسارالىق باس­سەين­دىك بالىق شارۋاشىلىعى ينس­پەك­تسياسىنىڭ ۇجىمى كولدەردى با­لىق­تاندىرىپ, يگىلىكتى مولايتۋ باعى­تىندا ىجداھاتتى جۇمىس ىستەپ جاتىر.

اقمولا وبلىسى