اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن ءتۇرى وزگەرىپ سالا بەردى. داۋىسى قاتقىل ءارى رەنىشتى شىقتى. “سەن نە دەپ تۇرسىڭ؟ جاكەڭنىڭ اۋىلى تۇرعاندا تابيعي گازدى مەنىڭ اۋىلىما تارتام دەگەنىڭ نە؟ توقتات, گاز ەڭ اۋەلى جامبىل بابامىزدىڭ اۋىلىنا جەتۋى ءتيىس. بۇكىل اۋدان گازبەن قامتىلادى, سول كەزەكپەن مەنىڭ اۋىلىما دا بارادى...”.
ءيا, قازىر كوگىلدىر وتىن اقىن بابا اۋىلىندا مازداپ جانىپ تۇر.
قوعامنىڭ بەلدى ازاماتتارى تۋرالى ادامدار استە ءارتۇرلى ويلايدى. كوپشىلىك جوعارى لاۋازىمدى قىزمەت اسپاننان سالبىراپ ءتۇسىپ, سول ادامنىڭ باسىنا قونا قالعانداي كورەدى. سوندىقتان دا كەيدە وتكەنگە كوز جىبەرىپ, وسكەن ورتا, ۇشقان ۇيا تۋرالى ويلانعان ءجون عوي دەپ ويلايمىن. ادەتتە, اكىمدەر تۋرالى اڭگىمە بولا قالسا جاقتىرماي, تۋلاي جونەلەتىن ادامدار دا جوق ەمەس.
اكىمنىڭ دە اكىمى بار. جۇمىس بولعان سوڭ, ونىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسى دە بولماق. بىراق تارازى باسىنا ادامنىڭ اتقارعان جۇمىستارىن سالىپ جىبەرگەندە جاقسىلىعى باسىم تۇسەتىن جاندار از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – سەرىك ۇمبەتوۆ.
ءيا, بۇگىندە سەرىك ۇمبەتوۆتى بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم. ول – الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى. كۇنى كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى, ودان ءارى كوز جۇگىرتسەڭ, جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى بولعانىن بىلەسىڭ. كۇرتى اۋدانىن باسقاردى. بارەكەلدى, دەيسىڭ. سونان سوڭ, سەرىك ءابىكەن ۇلى تۋرالى ويلاناسىڭ, تولعاناسىڭ. ءويتكەنى, ادامداردىڭ ەسىندە ءوتكەنى ەمەس, وسكەنى عانا جۇرەدى. ءومىر زاڭى سولاي.
سەرىك ءۇمبەتوۆتىڭ بۇگىندە الپىس دەگەن ارعىماققا قارعىپ مىنگەن ۋاقىتىندا ونى قۇتتىقتايتىندار دا, قولپاشتايتىندار دا كوپ بولارى ءسوزسىز. ماقتاۋ سوزدەن شاشۋ شاشىپ, قىرىق قۇراق بولاتىندار دا تابىلار. ال مەن زامانداس اكىمنىڭ سونىڭ بارىنە كۇلە قاراپ, جاقسى ءسوز بەن جارامساق ءسوزدىڭ اراجىگىن اشىپ, ءوز كوڭىلىنە قوناتىن, رياسىز شىندىقتى عانا قابىل الىپ, كوڭىلىنە توقيتىنىن جاقسى بىلەمىن. ولاي بولاتىنى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن يماندىلىق جولىنان جاڭىلعانىن كورگەن ەمەسپىن. قىزمەتى وسسە, سونىڭ بارىنە ەڭبەگىمەن, قارا جۇمىستىڭ اششى تەرىنىڭ كەرمەك ءدامىن ۇمىتپاعان بولمىسىمەن جەتتى.
...“اقىندار مەن باتىرلار ەلى” دەپ جۇرت اۋزىندا اڭىزعا اينالعان جامبىل اۋدانى – قوعام قايراتكەرلەرىن دە تاربيەلەگەن قاسيەتتى جەر. سول قۇتتى مەكەندە, اققاينار اۋىلىندا, ابىكەن شاڭىراعىندا سەرىك دۇنيەگە كەلدى. تەكتى جەردىڭ بالاسى رەتىندە جاستايىنان ءسۇيىنباي, وتەگەن, سۇرانشى, جامبىلداي اقىندار مەن باتىرلار تۋرالى اڭىزدار مەن جىر-داستانداردى جۇرەگىنە توقىپ ءوستى. جەتىنشى اتاسى نۇرابايدىڭ قارا قىلدى قاق جارعان بي بولعانىن ەستىدى. مۇنىڭ ءبارى ءسابي سەرىكتىڭ پسيحولوگياسىنا اسەر ەتىپ, دالا دانىشپاندارىنىڭ رۋحىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسۋىنە اسەر ەتپەي قويعان جوق. ءارى ۇلتجاندىلىق قاسيەت تە ەڭبەكقورلىق مىنەزىمەن ۇشتاسىپ, كوزى قاراقتى, نامىسقا قايراتتى, يماندى جىگىتتىڭ تۇلعاسىن ەلگە ەرتە تانىتتى.
كۇرتى اۋدانىنداعى كەڭشاردا اياعىنا كەرزى ەتىك كيىپ, كۇرتكەسىن قىمتانىپ, شىناشاقتاي جاس جىگىت ەڭبەككە ارالاستى. قارا جۇمىس قابىرعاسىن قاتايتتى, وڭ-سولىن تانۋعا اسەر ەتتى. ەرتە تۇردى, كەش جاتتى. كوپ قۇرداستارى سياقتى قالاعا دا تۇرا قاشقان جوق. بريگادير, فەرما مەڭگەرۋشىسى بولدى. الماتى زووتەحنيكالىق مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, جوعارى ءبىلىم الدى. ەندى ەڭبەك, ءومىر تاجىريبەسىنەن شىققان جاس ماماننىڭ الدىندا جارقىن جول جاتتى. وسىلاي كۇرتى اۋدانىنىڭ اكىمى قىزمەتىنە ول بىرەۋلەردىڭ دەمەۋىمەن توپ ەتە تۇسپەي, ەڭبەگىمەن ەلەنگەنىن ايتقان ءجون.
اكىم بولۋ وڭاي ەمەس, ول قىزمەتتى كوتەرۋ قيىن. تاق پەن باقتى بىردەي ۇستاپ تۇرۋ كوپ ساياساتكەردىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ءلاپپايلايتىندار كوبەيىپ, شىن وي ايتاتىندار ازايىپ, كوزگە شەل دە بىتەتىن كەز وسى شاق. حالىقتىڭ قاھارىن ۇمىتىپ, بايلىققا شالقىپ, قاراقان باستارىنىڭ قامى مەن جاقىن تۋىستارىنىڭ جايىمەن عانا اينالىسقان اكىمدەر بولعان. ساياساتكەر سەرىك ءابدىراحمانوۆ سوندىقتان دا “اكىمشىك جەبىرلەر” دەپ جار سالاتىن. ارينە, اكىمنىڭ دە اكىمى, ازاماتتىڭ دا ازاماتى بار. ۇلتجاندىلىق ۇلاعاتىن ۇستانىپ كەلە جاتقان سەرىك ابىكەن ۇلى تۋرالى ەشكىم قيانات ءسوز ايتا المايدى, ايتىپ كورگەن دە ەمەس.
مۇنىڭ سىرى تەكتىلىكتە, جۇرەكتەگى يماندىلىقتا, جۇرت الدىنداعى, ەلباسى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتە جاتىر.
الماتى وبلىسىنا سەرىك ابىكەن ۇلى ەكى رەت اكىم بولدى. 1996 جىلدارداعى ەكونوميكا تۇرالاپ تۇرعان كەزدە وبلىس باسشىسىنىڭ تىزگىنىن ۇستادى. ەكونوميكالىق تىعىرىققا قاراماستان, رۋحاني سۇرانىستاردىڭ جولىن ىزدەدى. ونى تاپتى دا. ول حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى تاريحي سانانى تۇزەتۋگە نەگىزدەلدى. قازاق تۇگى جوق حالىق ەمەس, بارىن تۇگەندەي الماي جۇرگەن ۇلت ەكەنىن ءبىلدى. سوندىقتان دا بابالار رۋحىن جاڭعىرتتى. “ارۋاقتى جەردەن ات ۇركەدى” دەگەندى ۇستاندى, وسىلاي بابالار رۋحىن ءتىرىلتىپ, ونداعان تاس مۇسىندىرگە جان ءبىتىردى.
ساياساتتىڭ كوزگە كورىنە بەرمەيتىن تۇستارى بولادى. وسىنداي ساتتەردە ادامنىڭ بويىنداعى تاماشا قاسيەتتەر تانىلادى. بولماسا, بىرەۋلەردىڭ جۇرەگىنە شەمەن بولىپ قاتىپ, ساياساتتىڭ كولەڭكە جاعىنا شىعىپ, وپپوزيتسيانىڭ تۋىنا اينالعىسى كەلەتىندەر دە تابىلادى. وسىنداي جاعداي سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ باسىندا دا بولدى. زامانداس اعاسى زامانبەك قالاباي ۇلى نۇرقادىلوۆ الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى قىزمەتىن قالادى. جاندى جارالايتىن تۇس. ات-تونىن الا قاشىپ, بايبالام سالعان توپتىڭ اراسىنا سەرىكتىڭ دە كەتۋىنە بولاتىن ەدى. بىراق وسى تۇستا سەرىك ابىكەن ۇلىنىڭ ساياسي تۇلعاسىن اسپانداتاتىن ءسات تۋدى. ارينە, مەن ەكى ساياساتكەردىڭ اراسىندا قانداي اڭگىمە بولعانىن بىلمەيمىن, بىلەتىنىم مىناۋ عانا. سەرىك ابىكەن ۇلى باسقا جۇمىسقا سۇرانباي-اق, اۋىسپاي-اق, باسشىنىڭ ورىنتاعىن بوساتىپ بەردى دە, ونىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ, جاقسىسىن اسىرىپ, جامانىن جاسىرىپ, سىيلاستىقپەن جۇمىسىن جالعاستىردى. “بارەكەلدى” دەستى كوپشىلىك, “جارايسىڭ” دەدى جاماعات, “ادالسىڭ” دەدى اعايىن.
كەيىن زاقاڭ باسقا جۇمىسقا اۋىسىپ بارا جاتقاندا, سەرىك ابىكەن ۇلىن قايتادان الماتى وبلىسى اكىمىنە قويۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرىپتى دەسەدى. سىيلاستىق دەپ وسىنى ايت.
ءدال وسى كەزەڭدە سەرىك ابىكەن ۇلىمەن كوبىرەك كورىسىپ, كوبىرەك سىرلاسىپ ءجۇردىم. ول كەزدە “ەگەمەندە” باسشى قىزمەتتە ەدىم. بىردە الماتى وبلىسىندا ات جارىسى بولىپ, سول تۋرالى ماقالادا سىن ايتىلعان-دى. ۇمىتپاسام, الامان بايگە تىم ۇزاققا شابىلىپ, ءبىر جۇيرىك ات ءولدى دەلىنگەن. ماقالانى جازعان بەلگىلى اتبەگى ەدى. تاڭەرتەڭ تەلەفون شالىندى. ترۋبكادا سەرىك ابىكەن ۇلى.
– ۋاكە, قيانات ماقالا قالاي شىعىپ كەتكەنىن بايقاي المادىڭدار ما؟ الامان بايگەدە ەشقانداي جۇيرىك شىعىنى بولعان جوق. قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا ءوتتى. بۇل قازاقتىڭ اشەيىنگى جاتىپاتار باقتالاستىعىنىڭ بەلگىسى عوي. تىم بولماسا ماعان تەلەفون شالىپ, اق-قاراسىن انىقتاپ الۋعا بولار ەدى عوي.
– تاڭەرتەڭ وبلىس اكىمىمەن حابارلاسقانمىن. زاقاڭ بۇل تۋرالى ەشتەڭە دەمەدى عوي...
– وبلىس اكىمىنىڭ بەدەلى – مەنىڭ دە بەدەلىم. وبلىستىڭ بەدەلى – ءبىزدىڭ دە بەدەل. تەكسەرتىپ, انىق-قانىعىن وقىرماندارعا جەتكىزۋ كەرەك...
سەرىكتىڭ ءسوزى جاندى جەرگە ءتيدى. “قيانات كەتپەسىن” دەيدى. وسىلاي ماقالادا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر قايتا تەكسەرىلدى. گازەت اقيقات ايتىلعان باسقا ماقالا جاريالادى. اتبەگىلەر پىكىرلەرى جارىق كوردى.
قازىر وسى ماقالانى جازىپ وتىرىپ, سول ءساتتى كوز الدىما ەلەستەتىپ وتىرمىن. سەرىك ابىكەن ۇلىنىڭ ۇندەمەي دە قالۋىنا بولاتىن ەدى عوي. وسىدان كەيىن سەرىكتىڭ تۇلعاسى مەن ءۇشىن بۇرىنعىدان دا بيىكتەپ كەتىپ ەدى.
...جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى بولعان كەزدە دە سەرىك ابىكەن ۇلىن قوردالانعان كوپ ماسەلە كۇتىپ تۇردى. جاڭاتاستىڭ جاڭعىرىعى جەر جارعان كەز. بىراق ىسكەر باسشى قيۋى كەتكەن ماسەلەلەردىڭ ورايىن كەلتىردى. ءىرى-ءىرى نىساندار بوي كوتەردى. قاجىگەلدين ساياساتىنىڭ “قۇربانى” بولعان 200 كىتاپحانا قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. تارازدىڭ 2000 جىلدىق مەرەكەسى ەرەكشە, ۇلتتىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ءىرى سالتانات رەتىندە اتاپ ءوتىلدى. ىڭ-شىڭسىز ء“ىشىپ قويدى, جەپ قويدى” دەگەن ايىپ ءسوزسىز وتكەن مەرەكە بەلگىسىندەي بايدىبەك بابا ەسكەرتكىشى قازىر دە ەل ەڭسەسىن كوتەرىپ تۇر.
جىگىت قيىندىقتا سىنالادى. جامبىل وبلىسىنداعى قۇلان اۋىلىنداعى ءزىلزالا وراسان قيىندىق اكەلدى. وسىنداي ەل باسىنا كۇن تۋعان كەزدە سەرىك ابىكەن ۇلى بەل شەشىپ توسەكتە جاتپادى. اپاتتىڭ زارداپتارىن جويۋ جونىندەگى جۇمىستاردى ءوزى باسقاردى, ءوزى كۇن-ءتۇن اپات ايماعىنىڭ ورتاسىندا بولدى. جىلاعاندى جۇباتتى, قينالعانعا قولۇشىن بەردى. كەيىن قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى قىزمەتىنە تاعايىندالعان كەزدە قالىڭ ەلدىڭ يگى-جاقسىلارى اق باتاسىن بەرىپ, اق جول ايتىسىپ شىعارىپ سالدى.
مينيسترلىك قىزمەتتە دە سەرىك ابىكەن ۇلىنىڭ جاقسى ىستەرى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتى, ۇلتجاندىلىق ۇلاعاتى ايقىن كورىندى. استاناعا جۇزدەگەن كەرۋەندەر اعىلدى, كيىز ۇيلەر تىگىلدى, قىمىزحانالار پايدا بولدى. استانالىقتاردىڭ اس مازىرىنە قىمىز بەن قىمىران, باۋىرساق, ىرىمشىك, قۇرت ەندى. وبلىستار ءوز ونىمدەرىن تىكەلەي ساتۋ قۇرمەتىنە يە بولدى.
قازىر استانا ءساندى. بىراق سەرىكپەن بىرگە كەلگەن ءداستۇر سەرىكپەن بىرگە كەتتى. وكىنىشتى.
سەرىك ابىكەن ۇلىنىڭ الماتى وبلىسىنىڭ تىزگىنىن قايتا ۇستاعانىنا دا ءبىرشاما ۋاقىت وتە شىعىپتى. قازىر وبلىس ورتالىعى تالدىقورعان جاسارا, جاقسارا تۇسكەن. مۇز ايدىنى سالىنىپ جاتىر, دوستىق ءۇيى مەن تىلدەر ءۇيى بوي كوتەردى.
سەرىك ابىكەن ۇلى باسقارىپ وتىرعان الماتى وبلىسى ەكونوميكا, الەۋمەتتىك سالادا ىرگەلى وبلىستاردىڭ ساناتىنا قوسىلدى. 44 بالاباقشا مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى.
2005 جىلى وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 4 اۋىلدىق اۋرۋحانا, 31 جەڭىل جاردەم پۋنكتى اشىلدى. اۋىل مەديتسيناسى ءۇشىن 130 اۆتوموبيل كولىگى ءبولىندى. اۋىل مۇعالىمدەرىنە كوممۋنالدىق قىزمەتتى تولەۋگە ارنايى قارجىلىق كومەك كورسەتىلە باستادى.
بىراق حالىقتى تاعى ءبىر سىن كۇتىپ تۇر ەدى. قىزىلاعاش اۋىلى سۋ قويماسى اپاتىنىڭ استىندا قالدى. ادام شىعىنىنا جول بەرىلدى. قىزىلاعاش اپاتىنىڭ شىندىعى مەن قاۋەسەتى كوپ بولدى. سەرىك ءابىكەن ۇلى تاعى دا سىن تەزىنەن ءوتتى. وتىرىگى مەن وسەگى قاتار ءجۇرگەن اقپارات جان-جاقتان جاۋىپ جاتتى. كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ادام ءولىمى 300 ادامنان ارتىپ جىعىلادى, ونى ۇكىمەت تە, اكىمدىك تە جاسىرىپ وتىر دەپ جار سالدى. وسىنداي ساتتە سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ سابىرلى دا سالماقتى ءسوزى قىزىلاعاشتىقتارعا دەم بولدى.
شتاب وتىرىسىن كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي ءوزى باسقاردى. قازىر قىزىلاعاش جاراسى ءالى جازىلا قويعان جوق. بىراق جىلاعان حالىقتىڭ دا, قامىققان اكىمنىڭ دە بەتىنە ءوڭ كىرە باستاعانداي.
– حالايىق, بۇگىن ناۋرىزدى سىزدەرمەن بىرگە قارسى الۋعا كەلىپ وتىرمىز. دەپۋتاتتار دا وسىندا. ايتىڭىزدارشى, قايسىڭىزدىڭ ۇيىڭىزدە قۇربان بولعان ادامدار ىزدەلىنبەي, ارشىپ الىنباي جاتىر, – دەپ ەدى سوندا سەرىك ابىكەن ۇلى قىزىلاعاشتىقتارعا.
جۋرناليستەر دە جەتكىلىكتى-ءتىن. ەشكىم ءلام-ميم دەگەن جوق. ءبارى ەلباسىنا, ۇكىمەتكە, اكىمگە راحمەت جاۋدىردى.
وسىدان كەيىن ءباسپاسوزدىڭ اقپاراتى دا وزگەردى. ۋادەلى ۋاقىتتا ونداعان وتباسىلار جاڭا ۇيلەرگە كىردى. قىزىلاعاش اۋىلىنىڭ شاڭىراعىنان ءتۇتىن اسپانعا كوتەرىلدى. تىرشىلىك جاندانا باستادى. ومىرگە ىڭگالاپ جاس سابيلەر كەلدى. تاۋبە! قىزىلاعاش قايتادان قۇتتى مەكەنگە اينالىپ كەلە جاتىر.
...وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ ورتاسى ەدى. سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋ الدىندا ۇلتىم دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ابىكەن ۇلى ۇمبەتوۆتىڭ الدىنا بارىپ ەدىم. “الماتىنىڭ ءتۇبىن شيىرلاي بەرمەي, الىستاعى الاكول, سارقان, اقسۋ اۋداندارى حالقىمەن جۇزدەسكەنىڭ ءجون بولار, – دەپ سەكەڭ كەڭەس بەردى. – دەپۋتاتتار ول اۋداندارعا كوپ بارا بەرمەيدى, تابىستارى دا, پروبلەمالارى دا بارشىلىق. ويعا وي قوساتىن شارالار قاجەت بولسا, قايتارىڭدا سوعىپ, ايتا كەت”. وسى كەزدە تەلەفون شىلدىر ەتە ءتۇستى. “عافۋ ەت” دەگەندەي, سەكەڭ ىم قاقتى دا, تەلەفوننىڭ قۇلاعىن كوتەردى. اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن, ءتۇرى وزگەرىپ سالا بەردى. داۋىسى قاتقىل ءارى رەنىشتى شىقتى. “سەن نە دەپ تۇرسىڭ؟ جاكەڭنىڭ اۋىلى تۇرعاندا تابيعي گازدى مەنىڭ اۋىلىما تارتام دەگەنىڭ نە؟ توقتات, گاز ەڭ اۋەلى جامبىل بابامىزدىڭ اۋىلىنا جەتۋى ءتيىس. بۇكىل اۋدان گازبەن قامتىلادى, سول كەزەكپەن مەنىڭ اۋىلىما دا بارادى...”.
ءيا, قازىر كوگىلدىر وتىن اقىن بابا اۋىلىندا مازداپ جانىپ تۇر. “اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول!” دەگەن وسى.
“تورگە شىقسا كۇن دەيتىن, تومەنگە تۇسسە كۇندەيتىن” ادامدار جوق ەمەس. بىراق اققا قۇداي جاق دەيدى. پرەزيدەنت كومانداسىنىڭ بەلى قايىسپايتىن قارا نارى سەرىك ابىكەن ۇلى ۇمبەتوۆتەي تۇلعالار كوبەيگەن سايىن ەل دە, جەر دە كوگەرە بەرمەك! لايىم, سولاي بولعاي...
ءۋاليحان قاليجان, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.