ءبىزدىڭ ەل قۇرلىقتان مۇحيتقا شىعار توتە جولى بولماعاندىقتان, سىرتقى ەلدەرمەن ارعى-بەرگى الىس-بەرىسكە, ساۋدا-ساتتىق قاتىناسقا قارا جول مەن اۋە جانە تەمىر جول تاسىمالىن پايدالانادى. ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندەگى ۇلان-عايىر دالامىز كەزىندە شىعىس پەن باتىستى جالعاعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ قاي تارماعىنا بولسا دا جايلى ءارى ءتيىمدى بولعان. بۇگىندە ەكونوميكاعا يەك ارتقان ەلىمىز كەيىنگى جىلدارى ترانسپورت جانە لوگيستيكا سالاسىندا دا ايتارلىقتاي جەتىستىككە جەتىپ كەلەدى. اسىرەسە رەسەي سانكتسيانىڭ قىسپاعىنا قالعالى سولتۇستىك كورشىدەن شىعاتىن دا, ول ەلگە جەتكىزىلەتىن دە تاۋارلاردىڭ دەنى ۇلى دالا ارقىلى كىرىپ-شىعىپ جاتىر.
ترانزيتتىك تاسىمالداۋ كولەمى 1,7 ەسە ءوستى
كەيىنگى بەس جىلدا ەلىمىزدە ءىرى تەمىرجول جوبالارىن اۋقىمدى ىسكە اسىرۋ قولعا الىنا باستادى. اسىرەسە دوستىق – مويىنتى ۋچاسكەسىندە ەكىنشى جولداردىڭ قۇرىلىسى قارقىن السا, الماتى ستانساسىن اينالىپ وتەتىن جول, داربازا – ماقتاارال جانە باقتى – اياگوز جاڭا جەلىلەرى ەل ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسۋعا ءتيىس. جالپى, بەس جىل ىشىندە ەلىمىزدەگى ترانزيتتىك تاسىمالداۋ كولەمى 2019 جىلعى 19,4 ملن توننادان 2023 جىلعى 32,3 ملن تونناعا دەيىن 1,7 ەسە ءوستى. تەمىرجول سالاسىنداعى يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ اياسىندا «Huawei», «Wabtec», «Alstom», «PSA» سىندى الەمنىڭ الپاۋىت كومپانيالارى تارتىلدى.
ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن دامىتۋ جۇمىستارى دا ويداعىداي ىسكە اسىپ, ۇزدىكسىز «جاسىل ءدالىز» ەنگىزىلدى. جۇكتەردى تاسىمالداۋ ۋاقىتى 2 ەسەگە (28–30 كۇننەن 14 كۇنگە), قازاقستان اۋماعى ارقىلى 5 كۇنگە دەيىن قىسقاردى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل 31 مامىر كۇنى عىلىم ورداسىندا عالىمدارمەن وتكەن كەزدەسۋدە سويلەگەن سوزىندە ەلىمىزدىڭ وراسان زور كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. بۇل رەتتە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى الەمدىك ساۋدادا مول مۇمكىندىككە جول اشاتىنىنا ايرىقشا توقتالدى.
– 2027 جىلعا قاراي وسى ءدالىز ارقىلى جۇك تاسىمالداۋ كولەمىن جىلىنا 10 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ەلىمىزدىڭ ەۋرازياداعى باستى ترانزيت حابى رەتىندەگى ءرولىن نىعايتۋ ءۇشىن اۆتوكولىك, اۋە جانە تەمىرجول تاسىمالىن دامىتقان ءجون, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسى جىلدىڭ 28 اقپانىندا قحر-دىڭ سيان قۇرعاق پورتىندا كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىق ىسكە قوسىلعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. ول قىتاي مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى كونتەينەرلىك پويىزداردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 40%-ىن قۇرايدى. قىسقاسى, قازاقستان مەن قىتاي ۇكىمەتتەرى حالىقارالىق اۆتوموبيل تاسىمالى كولەمىن ارتتىرىپ, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن, ونىڭ ىشىندە ەۋروپا باعىتىنا ارنالعان كونتەينەرلىك پويىزدار تاسىمالىن جەتىلدىرۋگە بىلەك سىبانا كىرىسىپ وتىر. بۇل رەتتە ءماجىلىس 29 مامىرداعى جالپى وتىرىسىندا ەكى ەل اراسىنداعى حالىقارالىق اۆتوموبيل تاسىمالدارى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاعان زاڭ قابىلداعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
جاڭا كەلىسىم اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى, تاسىمالدار ۇدەرىسىن جەتىلدىرۋدى, سونداي-اق ەكى ەل اۋماعىنا اۆتوكولىكتەردىڭ ەمىن-ەركىن ىشكەرىلەي كىرۋىن قامتاماسىز ەتپەك. وسىلايشا, وتاندىق اۆتوتاسىمالداۋشىلار ءۇشىن جۇك شوعىرلاناتىن ءىرى قالالارعا, سونداي-اق قىتايدىڭ حالىقارالىق تەڭىز پورتتارىنا دەيىن بارۋ مۇمكىندىگى اشىلدى.
كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى كۇنگە دەيىن قوس تاراپ جىلىنا تەك 50 مىڭداي عانا رۇقسات بەرىپ كەلسە, جاڭا كەلىسىممەن كەلگەن تسيفرلىق جۇيەنىڭ ارقاسىندا بىلتىر رۇقسات قۇجاتىن 113 مىڭعا كوبەيتە العان. بيىلعى مەجە – 200 مىڭعا كوبەيتۋ. وسىلايشا, ەكى ەل اراسىنداعى تاسىمال كولەمى ءتورت ەسەگە ارتاتىن ءتۇرى بار.
– بۇدان بۇرىنعى كەلىسىمگە سايكەس قوس مەملەكەتتىڭ جۇك كولىكتەرى تەك شەكارا ماڭىنداعى قالالارعا عانا كىرە الاتىن. ال ەندى قازىر ءبىزدىڭ كولىكتەر قىتايدىڭ كەز كەلگەن قالاسىنا بارا الادى. بۇل – جەتىستىك. ياعني ءوزىمىزدىڭ تاۋار تاسىمالداۋشىلاردىڭ ەندى شىعىستاعى كورشىنىڭ ءىرى پورتتارىنا تىكەلەي كىرىپ-شىعۋىنا مۇمكىندىك تۋدى. وعان قوسا قىتاي ءبىزدىڭ اۋماقتاعى ترانسكاسپي كولىك ءدالىزى ارقىلى وتەتىن بولادى, بۇل ءبىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىمىزدى وزگەرتەدى. ەرەكشە ايتىپ وتەتىن ءبىر جايت, وسى ۋاقىتقا دەيىن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى بىردە-ءبىر ەلگە ءوز جەرىنە وزگە ەل كولىكتەرىنىڭ ەمىن-ەركىن كىرۋىنە رۇقسات ەتپەگەن. مۇنداي مۇمكىندىك قازاقستانعا بەرىلىپ وتىر. بۇل بىلتىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ سيان قالاسىنا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارى اياسىنداعى كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە جۇزەگە استى, – دەيدى مارات كارىمجان ۇلى.
قازاق-قىرعىز شەكاراسىندا ساۋدا-لوگيستيكالىق كەشەن قۇرىلماق
ال ءماجىلىس جۋىردا راتيفيكاتسيالاعان تاعى ءبىر كەلىسىم ارقاسىندا قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى «قاراسۋ» جانە «اق-تىلەك» اۆتوجول وتكىزۋ بەكەتتەرى اۋدانىندا يندۋستريالىق ساۋدا-لوگيستيكالىق كەشەن قۇرۋ جانە قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم اياسىندا قازاق-قىرعىز شەكاراسىندا يندۋستريالىق ساۋدا-لوگيستيكالىق كەشەن سالىناتىن بولدى. 25 جىل مەرزىمگە جاسالعان وسى كەلىسىم قوس ەل شەكاراسى ماڭىنداعى اۋىل-ايماق تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىستىق ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزۋگە ءتيىس. بۇل ماسەلە دە قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى س.جاپاروۆتىڭ وسى جاقىندا استاناعا رەسمي ساپارمەن كەلىپ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆپەن اقوردادا وتكىزگەن كەلىسسوزدەر كەزىندە تالقىلانعان بولاتىن.
سونىمەن قاتار 2019–2023 جىلدار ارالىعىندا ەل اۋماعىندا 35 مىڭ شاقىرىمنان استام جول سالىنىپ, جوندەلدى. وسى كەزەڭدە رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ۇلەسى تيىسىنشە 92%-عا جانە 87%-عا دەيىن ۇلعايتىلدى.
سوڭعى 5 جىلدا ەلىمىزدىڭ ۇلكەن جولدارىندا 200-دەن استام جول بويىنداعى سەرۆيستىك نىسان پايدا بولدى. ءسويتىپ, ۇلتتىق ستاندارتقا سايكەس كەلەتىن جول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋ نىساندارىنىڭ ۇلەسى 52%-دان 82%-عا ارتا ءتۇستى. بۇل – كوڭىل مارقايتارلىق كورسەتكىش.
بۇدان بولەك بەس جىل ىشىندە قحر, گرۋزيا, ارمەنيا جانە قىرعىزستانمەن حالىقارالىق اۆتوموبيل تاسىمالدارى تۋرالى حالىقارالىق كەلىسىمدەر راتيفيكاتسيالانىپ, ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدەر جاسالدى.
قالالىق جولاۋشىلار تاسىمالىنداعى اۆتوبۋستاردىڭ جاعدايىنا كەلەتىن بولساق, سوڭعى 5 جىل ىشىندە قوعامدىق كولىكتەردىڭ توزۋى 20%-عا (2019 جىلعى 53%-دان 2023 جىلعى 33%-عا دەيىن) ازايدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا وتاندىق اۋە كومپانيالارى 13,3 ميلليون جولاۋشى تاسىمالداسا, بۇل 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا (8,6 ميلليون جولاۋشى) 55 پايىزعا ارتىق.
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش اۋەجايى
قازاقستاننىڭ ۇشۋ قاۋىپسىزدىگى ستاندارتتارىنا سايكەستىك دەڭگەيى 74%-دان 82%-عا دەيىن ءوستى, بۇل ورتاشا الەمدىك دەڭگەيدەن 15%-عا ارتىق.
2020 جىلى تۇركىستاندا اۋەجاي سالىندى. بۇل اۋە قاقپاسى تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنا ەلىمىز ازاتتىق العالى جوقتان بار جاساپ, ءوز كۇشىمىزبەن سالعان العاشقى جاڭا اۋەجاي بولىپ جازىلدى. دەگەنمەن بۇل سالادا ءالى دە كوڭىل كونشىتپەيتىن ماسەلەلەر بارشىلىق. مۇنى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى كۇنى كەشە ءتۋريزمدى دامىتۋ جونىندە وتكىزگەن كەڭەستە اتاپ ءوتىپ, ءتيىستى تاپسىرمالار بەردى. مەملەكەت باسشىسى دەمالىس ورىندارىمەن لوگيستيكالىق بايلانىستىڭ ناشارلىعى ىشكى تۋريزمگە عانا ەمەس, شەتەلدىك قوناقتاردىڭ دا كەلۋىنە اسەر ەتەتىنىن ناقتىلاپ ايتتى.
– شەتەلدىك تۋريستەردىڭ 90 پايىزىنا جۋىعى كورشىلەس تمد ەلدەرىنە تيەسىلى. الىس شەتەلدەن كەلەتىن تۋريستەر ازىرگە از. الداعى بەس جىلدا ەلىمىزگە كەلەتىن تۋريستەر سانىن ەكى ەسە, ءتىپتى ءۇش ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىگىمىز بار. اۋە تاسىمالى سالاسىن دامىتۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن, تانىمال اۋە باعىتتارىنداعى لوۋكوستەرلەردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك. قازىر قازاقستاننىڭ جولاۋشىلار تاسىمالى قۇرىلىمىنداعى لوۋكوستەرلەردىڭ ۇلەسى – نەبارى 21 پايىز. سالىستىرمالى تۇردە ايتقاندا, گرۋزيا مەن ازەربايجاندا بۇل كورسەتكىش 56 جانە 37 پايىزدى قۇرايدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
اۋعانستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىنىڭ تيىمدىلىگى
2021 جىلى اۋعانستان بيلىگىنە «تاليبان» قوزعالىسىنىڭ مۇشەلەرى كەلگەلى الەمدىك قاۋىمداستىق ول ەلمەن بايلانىستى بارىنشا ءۇزىپ, تىكسىنىپ قالعانى بەلگىلى. دەگەنمەن قازاقستان ۋاقىت وتە كەلە اۋعانستانعا قاتىستى ۇستانىمىن ازداپ جىبىتە ءتۇستى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى «تاليباننىڭ» ەلىمىزدە تىيىم سالىنعان ۇيىمدار تىزىمىنەن الىپ تاستالعانىن مالىمدەپ, قازاقستان بۇل قادامعا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قارارىنا قاراپ بارعانىن حابارلاعان. وسىلايشا, قازاقستان بىلتىردان بەرى اۋعانستاننىڭ نەگىزىنەن كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جوبالارىنا قاتىسىپ, اتالعان ەلمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتۋعا مۇددەلىلىك تانىتىپ كەلەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مۇحيت اسانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋعانستانداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي كۇردەلى بولىپ قالا بەرمەك. ويتكەنى ەلدە ۇزاق جىلدار بويعى سوعىستان كەيىن ومىرگە وتە قاجەت جول-كولىك ينفراقۇرىلىمى, كاسىپورىندار مەن وندىرىستەر جوق.
– بۇۇ جانە بىرقاتار شەتەلدەر تاراپىنان اۋعانستان حالقىنا گۋمانيتارلىق كومەك جەتكىزۋ جالعاسۋدا. بۇل ىستە قازاقستان ۇكىمەتى دە ارتتا قالمايدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرنەشە رەت اتاپ وتكەندەي, قازاقستاننىڭ اۋعانستانمەن ىنتىماقتاستىعىنداعى باستى نازار گۋمانيتارلىق قۇرامداس بولىككە اۋدارىلدى. وسىعان بايلانىستى استانا كابۋلعا اۋقىمدى كومەك كورسەتۋدى جالعاستىرۋدا, – دەيدى قسزي باس ساراپشىسى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان اۋعانستانمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق سالادا ءوزارا ارەكەتتەستىكتى ارتتىرۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىرۋعا دايىن. وسىعان بايلانىستى قازاقستان تاراپى گەراتتا ءوزىنىڭ ساۋدا وكىلدىگىن اشىپ وتىر.
– ونىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى – ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارعا جاردەمدەسۋ جانە ەكى ەلدىڭ تاۋار اينالىمىن ۇلعايتۋ, وڭىرلىك تەلەكوممۋنيكاتسيالىق, كولىكتىك جانە لوگيستيكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ, اۋعانستاننىڭ ترانزيتتىك جانە شەكارا ماڭىنداعى الەۋەتىن ءوڭىر ەلدەرىمەن ساۋدا جاساۋ ءۇشىن پايدالانۋ, ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋ, – دەگەن مۇحيت اسانباەۆتىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. ويتكەنى قوس ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق, كولىك جانە ەنەرگەتيكا سالالارىنداعى, سونداي-اق وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق الەۋەتى ءالى تولىق كولەمدە ىسكە قوسىلماعان.
قازاقستان ۇكىمەتى دەلەگاتسياسىنىڭ بيىلعى ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا اۋعانستانعا جاساعان ساپارىنداعى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – بىرلەسكەن كولىك مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ ەدى. قازاقستان جانە اۋعانستان پرەمەر-مينيسترلەرىنىڭ ورىنباسارلارى سەرىك جۇمانعارين مەن ابدۋلاني باراداردىڭ كابۋلداعى كەزدەسۋىندە تاراپتار ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيانى ينتەگراتسيالاۋ جوبالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ءوزارا مۇددەلىلىك تانىتقان بولاتىن.
جوبا ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا ەلدەرى اراسىندا جۇكتەردى جەتكىزۋ ۋاقىتىن 10 ەسەگە قىسقارتۋعا, سونداي-اق جۇكتەردى تاسىمالداۋ قۇنىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ودان بولەك, سول جولعى ساپاردا قازاقستان, اۋعانستان جانە تۇرىكمەنستان ۇكىمەتى اۋعانستانداعى ترانزيت پەن كولىك ينفراقۇرىلىمىن بىرلەسىپ دامىتۋعا كەلىسكەن بولاتىن.