جاقىندا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ الەۋمەتتىك كونسورتسيۋمى» قوعامدىق قورى قازاقستاندىق تەاترلاردىڭ شىعارماشىلىق مۇمكىندىكتەرىنە جول اشىپ, ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ەتنوس مادەنيەتتەرىنىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدىلىگىن ايشىقتاۋ ماقساتىندا قازاقستان ۇلتتار تەاترىنىڭ قۇرىلۋىنا مۇرىندىق بولىپ وتىرعانى تۋرالى حابار تاراتىلدى.
ۇلتتار تەاترىنىڭ باسقا تەاترلاردان باستى ايىرماشىلىعى نەدە, الداعى ءىس-جوسپارلارى قانداي, كەيىپكەرلەرى قاي تىلدە سويلەيدى, ونەر وشاعىنىڭ مىنە وسى جانە مۇنان دا باسقا ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ۇلتتار تەاترىنىڭ جەتەكشىسى, رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كورەي مۋزىكالىق كومەديا تەاترىنىڭ ديرەكتورى ليۋبوۆ ني اڭگىمەلەپ بەردى.
– ليۋبوۆ اۆگۋستوۆنا, ۇلتتار تەاترىنىڭ قۇرىلۋى ونەر ادامدارىنىڭ شىعارماشىلىعىنا قانداي وزگەرىستەر الىپ كەلدى؟
– ءمينيسترىمىز ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنىڭ ەلباسىنىڭ مادەنيەتتەر جاقىنداسۋى قاجەتتىگى جونىندەگى ويىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ۇسىنعان بۇل يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنىڭ ءوزى سول وزگەرىستەردىڭ, ياعني شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىندەگى تىڭ سارىننىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلادى. بىرىنشىدەن, شىعارماشىلىق كۇشتەردىڭ بىرىگىپ ءىس-قيمىلعا كوشۋى – تانىلماي جۇرگەن تالاي تالانتتى ۇلكەن ساحناعا الىپ كەلەتىن مۇمكىندىكتەر كىلتى. ەكىنشىدەن, قازاقستاندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان سانداعان ەتنوستاردىڭ ءدال وسى بۇگىنگى تاڭداعى جانە بولاشاققا ءۇمىتىن باياندايتىن تۋىندىلاردىڭ ساحنالانۋىن ءوز باسىم ۇلكەن قۇبىلىس رەتىندە قابىلدايمىن. ۇشىنشىدەن, قويىلىمدارعا زامان لەبىنە ىلەسە الاتىن, حالىقتىڭ قازىرگى سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن تانىمال رەجيسسەرلەر مەن دراماتۋرگتەر, تالانتتى تۇلعالار تارتىلادى. ءبىزدىڭ بۇل قۇرىپ وتىرعان تەاترىمىز ءوز قىزمەتىن انترەپريزا سيپاتىندا جۇزەگە اسىراتىنىن العا تارتقانىمىزدا مۇنى كوپ كىسى اۋەلگىدە ونشا تۇسىنبەي جاتتى. انترەپريزا دەپ وتىرعان سەبەبىم, ياعني مۇندا بەلگىلى ءبىر تۇراقتى درامالىق ترۋپپا, جەكەلەگەن ساحنا دەگەن ۇعىمدار جوق, ال رەجيسسەرلەر, اكتەرلەر, سۋرەتشىلەر, ت.ب. ماماندار ءتۇرلى تەاترلاردان تاڭدالادى.
– جالپى مۇنداي جوبالار الەمدىك تاجىريبەدە كەزدەسە مە؟
– ارينە, كەزدەسەدى. ماسكەۋدەگى بەلگىلى تەاتر جانە كينو اكتەرى ەۆگەني ميرونوۆ باسقاراتىن ۇلتتار تەاترى تۋرالى جۇرت سىرتتاي كوپ نارسەگە قانىق. ول ۇجىم مادەنيەتتەر سينتەزى تۇرعىسىنداعى شىعارمالاردى ساحنالايدى. ءبىزدىڭ تەاترىمىز وسى تاقىلەتتەس, باعىت-باعدارىمىز جاعىنان ۇقساسپىز.
– وعان ۇلتتىق تەاترلاردىڭ ءبارى قاتىسا الادى دەدىڭىز بە؟
– وتاندىق ۇلتتار تەاترىنىڭ كوركەيۋىنە ءار تەاتر ءوز ۇلەسىن قوسۋعا بارىنشا مۇددەلى. «بۇل قايدان شىققان جاڭالىق تاعى؟», «مۇنى كورەرمەن قابىلداي ما, قابىلداماي ما؟» دەگەن ءتارىزدى كۇدىككە بوي الدىرماي, قولقا سالىنعان ونەر يەلەرىنىڭ ءا دەگەننەن-اق يدەيامىزدى قولداپ اكەتكەنى, قاتىسۋعا قۇشتارلىعى قۋانتتى. بەلگىلى قالامگەر, دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆ ءبىزدىڭ تەاترىمىزعا ارناپ «باقىت قۇسى» پەساسىن جازىپ بەردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ سيمۆولى رەتىندەگى ءبىزدىڭ سانامىزداعى باقىت قۇسى, ول – سامۇرىق دەسەك, وسى بەينە كوركەم تۋىندىنىڭ باستى دىڭگەگى ىسپەتتى تۇيىندەلدى.
ليريكالىق درامادا حح-ءححى عاسىرلار توعىسىنداعى بۇكىل ۇلت وكىلدەرىنە اسەر ەتكەن قوعامدىق جاعدايلار قامتىلعانمەن, ارا-تۇرا كوڭىل سەرگىتەر شۋاقتى ساتتەر كورەرمەندى باۋراپ اكەتىپ وتىرادى. پەسا كەيىپكەرلەرى – وتباسىلارمەن ءوزارا تاتۋلىعى جاراسقان, ءبىرىنىڭ جاعدايىنا ەكىنشىسى الاڭداپ, قيىن-قىستاۋ كەزدە ءبىر-بىرىنە كومەك قولىن سوزۋعا دايىن ادامدار. ولار قيلى-قيلى كەزەڭنىڭ سىنىنان بىرگە وتكەن, ءبىرىن-ءبىرى بيىك بەلەسكە جەتەلەپ شىققان جاندار. جالپى, دوستىق دەگەنىڭىز, ادامنىڭ باسىنا قيىن-قىستاۋ كۇن تۋعاندا انىق بايقالادى. وسى رەتتەن العاندا, مۇندا دوستىق رۋحىنىڭ تۋى جەلبىرەپ, جۇرەكتەگى مەيىرىمدى تۋعىزىپ وتىرادى. قاسيەتتى قازاق دالاسى تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتقان جۇزدەگەن, مىڭداعان مۇڭلى جانداردىڭ جاراسىن ەمدەپ, ەرتەڭگى كۇنگە ءۇمىتىن جالعاستىرىپ بەرەدى.
سپەكتاكلدە لەرمونتوۆ تەاترىنان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ميحايل توكارەۆ پەن اكتەر سەرگەي پوپوۆ, اۋەزوۆ تەاترىنىڭ جەتەكشى ارتىستەرىنەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى عازيزا ابدىنابيەۆا, سول سياقتى ن.ساتس اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنان, ۇيعىر, كورەي جانە باسقا دا تەاترلاردان بەلگىلى ساحنا شەبەرلەرى ونەر كورسەتەدى. قويىلىمدى ەلوردالىق جاستار تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپباەۆ ساحنالادى.
– سپەكتاكلدى جۇرت قاي تىلدە تاماشالايدى؟
– وسى ماسەلەگە كوپشىلىك قاتتى قىزىعۋشىلىق تۋعىزۋدا. ويتكەنى, ولاي بولۋى زاڭدى. بىزدەگى ۇلتتىق تەاترلار نەگىزىنەن قويىلىمداردى ءوز تىلدەرىندە جەتكىزۋگە داعدىلانعان. ال مىنا جاعداي ودان مۇلدە بولەك. ءتىل ءۇشىن ادەيى ىلەسپە اۋدارمانى قوسپاي كورگىمىز كەلىپ وتىر. جانرى جاعىنان ليريكالىق دراما بولعاندىقتان مۇنداعى تاعدىرلار حيكاياسى سەزىممەن وينالادى. قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان كوپ ەتنوستار بوياۋى وزگەرىسسىز, شىن مانىندە تولىق جەتۋى ءۇشىن ولاردىڭ تىلدەرىن ساحناعا الىپ شىعۋ ءبىر جاعى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق بولسا, ەكىنشى جاعىنان تىلگە دەگەن قۇرمەتپەن حالىقتىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن دوستىق قارىم-قاتىناسى نىعايا تۇسەدى, تۇسىنىستىك ءتۇبى بەكيدى. ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجى مەن قۋانىشى ورتاق بولعاندىقتان ءتىل دەگەنىمىز ولاردىڭ اراسىنداعى جالعاستىرۋشى كوپىر سياقتى قىزمەت ەتەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان مۇندا قازاقتى ءوزىنىڭ انا تىلىندە, ورىستى ورىسشا, نەمىستى نەمىس تىلىندە سويلەتىپ وتىرمىز.
– ءتۇرلى تىلدەردە سويلەۋ سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىنە نۇقسان تيگىزىپ جۇرمەي مە؟
– ناق وسى قىرى ارقىلى ول باسقا تەاترلاردىڭ جاعدايىن قايتالامايدى. ارينە, حالىقتار دوستىعى تۋرالى اڭگىمە باياعىدان قوزعالىپ كەلە جاتىر. بىراق تەاتر ونەرىندە بۇگىن مۇنداي سيپاتتاعى مادەنيەت وشاقتارى وتە-موتە قاجەت ەكەنىن تۇسىنەمىن. ونىڭ ونەر ۇجىمدارى اراسىنان الاتىن ورنى بولەك. باسقا تەاترلار ءبىر عانا, ال بۇل تەاتر ەكى ەسە ارتىق مىندەت ارقالايدى. ءبىرىنشىسى, حالىقتىڭ رۋحاني تالاپ-تىلەگىن قاناعاتتاندىرۋ, ەكىنشىسى, ەل مەن ەلدىڭ, حالىق پەن حالىقتىڭ بىرلىگىنە, ىنتىماقتى تىرلىگىنە قىزمەت ەتۋ. مىسالى, مىنا سپەكتاكلدە ءبىر وقيعا مەنىڭ وزىمە قاتتى اسەر ەتتى. قازاق ءوزىنىڭ ورىس تانىسىنا كەلەدى. ەكەۋارا اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى. ولار بىردە قازاقشا سويلەسە, ەندى ءبىر تۇستا ويلارى ورىس تىلىندە ءوربىپ وتىرادى. سالدەن كەيىن ولارعا كورەي كەلىپ قوسىلادى. وسىمەن ءۇشىنشى ءتىل ارالاسىپ كەتەدى. ەندى نەمىس دياسپوراسىنىڭ وكىلى كەلىپ باس قوسقاندا ءتورتىنشى تىلگە توردەن ورىن تيەدى. نەگە مۇنداي ءتاسىلدى قولدانىپ وتىرسىزدار دەگەن سۇراق تۋى مۇمكىن. ول اۋدارما جوقتىقتان ەمەس. ءتىلدىڭ وزىندىك اسەم اۋەزىن, سازدى ىرعاعىن جەتكىزۋ ماقساتىندا جوبانى قولداپ وتىرمىز. ماسەلەن, قازاقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولدانىلىپ جۇرگەن اۋىزەكى ءتىلىن تۇسىنەتىن ورىستار وتە كوپ. سول سەبەپتى, ۇلتتار تەاترىنىڭ كوپ تىلدىلىگى كورەرمەنگە قيىندىق تۋعىزادى دەپ ويلامايمىن. ءار ءتىل – ءتۇرلى تاعدىر. وسى تاعدىرلاردى, باستان كەشكەن تاريحىمىزدى ءالى ءبىز كوركەم تۋىندىلار ارقىلى تولىققاندى بايانداپ بەردىك دەپ ايتا المايمىز. كەيىنگى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس تولقىن بۇدان بەيحابار. وسىلار وتكەنگە دەگەن قۇرمەتتى وشىرەدى, كەشەگى تاريحتىڭ اششى ساباقتارىنان تاعىلىم الۋدان باس تارتقان جەردە ءسوزسىز قاتىگەزدىك, مەيىرىمسىزدىك جايلايدى؟!
– ليۋبوۆ اۆگۋستوۆنا, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا ۇلتتار تەاترى جاستار ءۇشىن رۋحاني ازىق الاتىن جانە اتا-بابالارىنىڭ كەشەگى تاريحىن تانىپ-بىلەتىن بىردەن-ءبىر مەكتەپ دەگىڭىز كەلىپ وتىر ما؟
– ءتىلىن, ءدىنىن, ءدىلىن اڭساعان جاندارعا ءالى تالاي قۇندى تۋىندىلارىن ۇسىناتىن تەاتردىڭ ءتۇبى ۇلكەن وشاققا اينالارىنا ءوز باسىم ەش ءشۇبا كەلتىرمەيمىن. جاستار عانا باس سۇعىپ قويماي, بۇل يگىلىكتەن ۇلكەن-كىشى بىردەي كوپ دۇنيە تابارىنا سەنەمىن. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاندا ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىمنىڭ بىرەگەي ۇلگىسى قالىپتاسىپ, ءار ەتنوس وكىلى ءوز ەرەكشەلىكتەرىن, ءتىلى مەن مادەنيەتىن ساقتاي وتىرىپ, ازاماتتىق قۇقىقتارى مەن ەركىندىكتەرىن تولىعىمەن پايدالانا الاتىن ورتاق مادەني كەڭىستىك قۇرىلعانى ءمالىم. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مادەنيەتارالىق جانە ەتنوسارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ تەتىگىنە اينالدى, اسىرەسە, مادەنيەت ورتالىقتارى, ونەر ۇجىمدارى, جەكەلەگەن تۇلعالار وي بولىسەتىن, ماقسات-مۇددەلەرىن ورتاعا سالاتىن ورتاق ءۇيىمىز رەتىندە ءبىز ونى وتە قۇرمەت تۇتامىز.
– ساحنالىق تۋىندى ءۇشىن ەڭ الدىمەن نە نارسە ماڭىزدى دەپ ويلايسىز؟
– شىنايىلىق كەرەك دەپ ايتار ەدىم. شىن جۇرەكتەن ەزىلىپ, ەلجىرەپ جازىلماعان شىعارما قابىلدانبايدى. سوندىقتان ۇلتتار تەاترى ساحناسىندا جاندى, شىن ءومىردى بەينەلەيتىن, تالاس تۋدىرماس تاريحتى باياندايتىن دۇنيەلەر ۇسىنىلماق. مىنا قويىلىمدا ءون بويىڭدى شىمىرلاتىپ اكەتەر درامالىق ءبىر ەپيزود بار. بالاسى تاريحي وتانىنا ورالادى, ال اكەسى قازاق توپىراعىندا قالادى. ويتكەنى, ول بۇل جەردى سۇيەدى. ال مۇنداي تاعدىرلار وتە كوپ. كەزىندە جاپپاي دۇرمەكپەن جابىلا كوشىپ, كەيىن ولاردىڭ اراسىنان قازاقستانعا قايتا ورالعان ازاماتتاردى كورگەنبىز. قولدان, قيالدان تۋعان اڭگىمە ەمەس. «باقىت قۇسى» سپەكتاكلىنىڭ وقيعاسى كوڭىلگە ءۇمىت وتىن جاعىپ, وتە ءساتتى اياقتالادى. مىڭ جىلدا ءبىر رەت ۇشىپ كەلەتىن سامۇرىق حالىققا باقىت الىپ كەلەتىن قۇس دەسەك, سول يدەيا ورتاق شاڭىراقتىڭ استىنا ءبارىمىزدى ۇيىستىرىپ, ءبىر مۇددەگە, ءبىر ماقساتقا جۇمىلۋىمىزعا ۇندەيدى. مەدبيكە ءباتيما, ءمۇسىنشى بەكتۇر, بيزنەسمەن چەن گۋ پاك, كارل مەن اننا نەيمان بەينەلەرى ارقىلى بۇگىنگى قوعامنىڭ كەيىپكەرلەرى جانىنا جاقىنداي تۇسەمىز. قازىرگى ەڭ باستى قۇندىلىق وسى ەمەس پە؟
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».