استانا – ەلىمىزدەگى ىشكى كوشى-قون ۇدەرىسىنىڭ ورتالىعى ءارى باستى تارتىلىس كۇشى. ۇلان-عايىر وتانىمىزدى بىلاي قويعاندا, مۇندا الىس-جاقىن شەتەلدەن دە اعىلعان حالىق كوپ. ەلوردامىزدى اينالا قورشاپ تۇرعان تسەلينوگراد اۋدانى بۇل ۇدەرىستەن تىس ەمەس. ويتكەنى حالقىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى استانامەن تىعىز بايلانىستى. سوعان وراي كريمينوگەندىك احۋالى دا ءجىتى قاداعالاۋدى تالاپ ەتەتىندىكتەن, اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى, پوليتسيا پولكوۆنيگى قانات بيتاقوۆتى اڭگىمەگە تارتىپ, بىرقاتار سۇراق قويدىق.
– قانات اعزام ۇلى, قازىرگى تاڭدا اۋدانداعى كريمينوگەندىك احۋال قالاي؟ قىلمىسپەن كۇرەستە جەتىستىكتەرىڭىز بار ما؟
– اۋدانىمىزدا كريمينوگەندىك احۋال تۇراقتى. وعان بيىل بارلىق قىلمىس ءتۇرىنىڭ 25 پايىزعا تومەندەگەنى ناقتى دالەل. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن جانە قوعاممەن بىرلەسىپ اكىمشىلىك ۋچاسكەلەردە قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كۇندەلىكتى نەگىزدە كەشەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ «2024–2026 جىلدارعا ارنالعان ازاماتتاردىڭ م ۇلىكتەرىن قورعاۋ» جوسپارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا اۋدان كولەمىندە 150-دەن استام بەينەباقىلاۋ كامەراسى ورناتىلدى. سونىڭ ارقاسىندا قوعامدىق ورىنداردا جاسالاتىن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتار ەداۋىر ازايدى.
– دەگەنمەن اۋداندا نەگىزىنەن قانداي قىلمىس ءتۇرى كوبىرەك تىركەلەدى؟
– تسەلينوگراد اۋدانى اۋماعىندا اقمول, قاراوتكەل, قوياندى, تالاپكەر, قىزىلسۋات سەكىلدى بەس ءىرى ەلدى مەكەن بار. مۇندا كوبىنە ۇرلىق, توناۋ ءجيى تىركەلەدى. نەگىزىنەن سالىنىپ بىتپەگەن, قاراۋسىز قالدىرىلعان, قورشالماعان, بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلماعان, «كورشىلەر باقىلاۋى» تاجىريبەسى ەسكەرىلمەگەن ۇيلەرگە ۇرى-قارى ءتۇسىپ جاتادى. سوندىقتان ءتارتىپ ساقشىلارى كۇن سايىن ۇرلىققا جول بەرمەۋ, كوشەدە, قوعامدىق ورىنداردا قۇقىقتىق ءتارتىپتى تالاپقا ساي ساقتاۋ, قىلمىستىڭ الدىن الۋ مەن جولىن كەسۋ, ەسەپتە تۇرعان ادامدار تاراپىنان قىلمىستىق ىستەردىڭ قايتالانۋىن بولدىرماۋ, ازاماتتارمەن تىعىز سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ, جولدا كولىك اپاتتارىنىڭ ورىن الۋىنا جول بەرمەۋ, جۇرگىزۋشىلەر تاراپىنان ەرەجە ساقتاۋ سەكىلدى الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە جۋىردا, ياعني 21–31 مامىر ارالىعىندا اۋدان كولەمىندە جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىنىڭ ونكۇندىگى ءوتتى. ءبىز جولدىڭ قارسى جولاعىنا شىعىپ كەتۋ, كولىكتى ماس كۇيدە باسقارۋ سەكىلدى اپاتقا سەبەپشى بولاتىن جاعدايلاردىڭ جولىن كەسۋ ماقساتىندا شارالار قابىلدادىق.
ال ادام ءولتىرۋ, زورلاۋ, ادام ولىمىنە الىپ كەلەتىن جول-كولىك وقيعالارى سەكىلدى اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستار وتە از تىركەلەدى. ولار دا بىرتىندەپ ازايىپ كەلەدى.
– سونداي اۋىر قىلمىستاردىڭ ءبىرى – قازىر قوعامدا كوپ كوتەرىلىپ جۇرگەن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق. زاڭسىزدىقتىڭ بۇل تۇرىمەن كۇرەس ناتيجەسىن بەرىپ جاتىر ما؟
– بيىل زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەلى بەرى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق وقيعالارى ازايدى. ءبىزدىڭ پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمىز جاڭاشا تارتىپپەن جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. قازىر جابىرلەنۋشى تاراپىنان ارىز جازىلماسا دا, وقيعا تۋرالى قوڭىراۋ تۇسكەننەن كەيىن بىردەن ءىستى قوزعاپ, تىركەپ, سوتقا جىبەرەمىز. سوڭعى شەشىمدى سولار قابىلدايدى. بۇدان بىلاي ەكى جاقتىڭ كەلىسىمىمەن ءبىر رەت كەشىرىم بەرىلەدى. قايتالانسا, مىندەتتى تۇردە 20–25 تاۋلىككە قامالادى.
– استاناعا كەلىمدى-كەتىمدى ادام دا, كوشىپ كەلۋشىلەر دا كوپ. ولاردىڭ ءبىر بولىگى قالاعا ىرگەلەس ەلدى مەكەندەرگە تۇراقتايتىنى بەلگىلى. قازىرگى كۇنى اۋداندا قانشا شەتەلدىك تىركەلگەن؟
– بۇگىنگى تاڭدا تسەلينوگراد اۋدانىندا 578 تۇراقتى تۇراتىن شەتەلدىك بار, سونىمەن بىرگە ازاماتتىعى جوق – 24, ماۋسىمدىق جۇمىسقا ۋاقىتشا كەلگەن 1713 ادام تىركەلگەن. كوشى-قون قىزمەتكەرلەرى ولاردىڭ ۋاقىتشا جانە تۇراقتى تىركەلگەن مەكەنجايلارىنا بارىپ, باقىلاۋ جۇرگىزىپ وتىرادى. كوشى-قون زاڭناماسى تالاپتارىن ساقتاۋ تۋرالى تۇسىندىرمە جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ەلدە بولۋ ءتارتىبىن بۇزعان شەتەلدىكتەردى, سونىمەن بىرگە شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ ەرەجەلەرىن بۇزعان جۇمىس بەرۋشىلەردى انىقتاۋ شارالارى دا ۇيىمداستىرىلعان. اۋدان كولەمىندە زاڭسىز كوشى-قوننىڭ جولىن كەسۋ ماقساتىندا «ميگرانت» جانە «زاڭسىز كەلۋشى» جەدەل الدىن الۋ ءىس-شارالارى وتكىزىلىپ تۇرادى.
– قازىر قوعامدا كوپ كوتەرىلىپ جۇرگەن قىلمىستاردىڭ تاعى ءبىرى – ينتەرنەتتەگى الاياقتىق. ولارعا الدانىپ قالىپ جاتقاندار كوپ پە؟
– قازىر ەلىمىزدە بانك قىزمەتكەرى بولىپ قوڭىراۋ شالۋ جاعدايلارى كوبەيىپ تۇرعانى بەلگىلى. ءبىزدىڭ اۋدان دا بۇدان تىس ەمەس. ءدال قازىرگى تاڭدا بىزدە وسىنداي 13 قىلمىس اشىلماي تۇر. ماسەلەن, الاياقتار ادامدارعا حابارلاسىپ, قاشىقتىقتان باسقارۋعا ارنالعان AnyDesk, TeamViewer, HopToDesk سەكىلدى قوسىمشالاردى ورناتۋدى سۇرايدى. سودان كەيىن ايدالادا وتىرىپ ولاردىڭ ونلاين-شوتتارىنا كىرىپ قارجىلارىن جىمقىرىپ كەتەدى. پايداكۇنەمدەر كوبىنەسە OLX, «Kolesa», «Krisha.kz» سەكىلدى تانىمال سايتتارعا تومەن باعادا حابارلاندىرۋلار ورنالاستىرۋ ارقىلى ادامداردى قىزىقتىرىپ, وزدەرىنە تارتادى.
شىنايى ومىردە جاسالعان قىلمىستارعا قاراعاندا «ونلاين» الەمدەگى الاياقتىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتارىن اشۋدا بىرقاتار قيىندىققا جولىعاتىنىمىز راس. بۇل – اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى جاسالاتىن سپەتسيفيكالىق قىلمىس ءتۇرى. ونىڭ ۇستىنە كوبىن نەگىزىنەن شەتەلدە وتىرعان ادامدار جاسايدى. سوندىقتان ءبىز شەتەلدەن قوڭىراۋ شالعان الاياقتى انىقتاعاننان كەيىن سول ەلگە سۇراۋ سالامىز. الايدا زاڭدارىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ولاردان جاۋاپ الۋ مەرزىمى ۇزاققا سوزىلىپ كەتەدى. سالدارىنان قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر ورتا جولدان توقتاپ قالادى.
قازىرگى تاڭدا ينتەرنەتتەگى الاياقتىققا قارسى ەڭ جاقسى شارا – حالىقتىڭ اقپاراتتىق جانە قۇقىقتىق ساۋاتىن كوتەرۋ. ينتەرنەتتى, ادامداردىڭ وندا نە ىستەپ جاتقانىن تولىق باقىلاپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى ءبىز دە پوليتسيا تاراپىنان حالىقتى ينتەرنەتتە جاسالاتىن قىلمىستار تۋرالى قۇلاقتاندىرۋ ءۇشىن كەڭ كولەمدە جۇمىس جۇرگىزەمىز. وقۋ ورىندارىندا, ءتۇرلى ۇجىمدا كەزدەسۋدەر وتكىزىپ, پوشتاعا, تەلەفونعا كەلگەن كۇماندى سىلتەمەلەرگە وتپەۋ, بانك قىزمەتكەرىنىڭ تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ, ەشقانداي جەكە باسقا تيەسىلى قۇپيا مالىمەتتەردى سۇرامايتىنى جايىندا تۇسىندىرەمىز. دەسە دە, ءالى دە الاياقتاردىڭ ارباۋىنا وڭاي ەرىپ, الدانىپ قالىپ جاتقان اڭقاۋ وتانداستارىمىز از ەمەس.
– اۋداندا مال ۇرلىعى كوپ پە؟
– مال ۇرلىعى دا قازىر ازايدى. ءدال بۇگىنگى تاڭدا جىل باسىنان بەرى تىركەلگەن ەكى مال ۇرلىعى عانا اشىلعان جوق. بىراق كۇدىكتىلەر انىقتالدى, ولاردى ىزدەۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر.
وسىعان قاتىستى تاعى ءبىر جايدى ايتا كەتۋ كەرەك. اۋدان استانانى اينالا قورشاپ تۇرعاندىقتان ەلورداعا باراتىن 5 ءىرى كۇرە جول ءبىزدىڭ اۋماعىمىزدان وتەدى. كەيدە قاراۋسىز قالعان مال جولعا شىعىپ كەتىپ, جول-كولىك وقيعاسىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان پوليتسيا قاتارىنان ءار جولدى قاداعالايتىن ارنايى توپتار جاساقتالعان. ولار قاراۋسىز جۇرگەن مالدى انىقتاپ, يەلەرىنە قاتىستى اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرادى. ەگەر يەسى انىقتالماسا, مالدى ارنايى ورىندارعا قامايدى. ايتا كەتەيىن, قىزمەتكەرلەرىمىز كۇنىنە 5-تەن 10-عا دەيىن وسىنداي حاتتاما تولتىرادى.
– اۋدان ۇستىنەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار كۇرە جولدار وتەتىنىن ايتتىڭىز. كولىك اپاتتارى ءجيى بولا ما؟
– وكىنىشكە قاراي, اۋدان كولەمىندە ادام ولىمىنە اپارىپ سوقتىراتىن ءىرى جول اپاتتارى بولىپ تۇرادى. قازىر ادەتتەگى كولىك تۇرلەرىمەن قاتار سكۋتەرلەر, ەلەكترلى ساموكاتتار دا جول قوزعالىسىنا قوسىلىپ جاتىر. بالالار كوبىنە مەكتەپكە, باسقا دا جەرگە وسى كولىك تۇرلەرىمەن بارىپ جاتادى. سوندىقتان ءبىز بالالارعا, ولاردىڭ اتا-انالارىنا ءتۇسىندىرۋ جانە ەسكەرتۋ جۇمىستارىن ءجيى جۇرگىزەمىز. سونىڭ ىشىندە اۋىلداردىڭ چاتتارى ارقىلى دا جۇمىس ىستەيمىز.
اتاپ ايتساق, جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭ نورمالارىن جانە جول ەرەجەسىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءىس-شارا وتكىزىپ تۇرادى. مىسالى, جازعى دەمالىس باستالعاندىقتان جۋىردا «ابايلاڭىز – بالالار!» كەڭ كولەمدى اكتسياسىن باستادىق.
ءسوزىمنىڭ سوڭىندا ايتارىم, اۋدانىمىز وتە ۇلكەن. ءوزىڭىز ايتقانداي, استانانى اينالا قورشاپ جاتىرمىز. ودان بولەك ءوزى جەكە اكىمشىلىك بىرلىك بولسا دا, 100 مىڭداي حالقى بار قوسشى قالاسى دا ءبىزدىڭ اۋدانعا قارايدى. سوندىقتان اۋدانىمىز وتە كۇردەلى. كەلىپ-كەتىپ جاتقان حالىق تا كوپ, كولىك تە كوپ. رەسمي ەمەس مالىمەتتەرگە سايكەس اۋداندا قازىر 200 مىڭداي حالىق تۇرادى. قوياندى اۋلىنىڭ وزىندە 60 مىڭ ادام بار. ولاردىڭ كوپشىلىگى استانادا جۇمىس ىستەيدى. تاڭەرتەڭ ءبارى قالاعا اسىعادى, كەشكە كەرى شۇبىرادى. سوندىقتان جول-كولىك اپاتتارى, باسقا دا قۇقىقبۇزۋشىلىق ءجيى بولىپ جاتادى. قىزمەتكەرلەرىمىزگە ارتىلار جۇك اۋىر, كۇنى-ءتۇنى ۇيىقتاماي قوعامدىق ءتارتىپتى قاداعالاۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»