وتاندىق ءونىم مەملەكەتتىك قولداۋعا ءزارۋ

ء«وزىڭدى جاتتاي سىيلا, جات جانىنان ءتۇڭىلسىن»

ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك سەكتورىنىڭ سالالىق وداقتار اليانسى «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسىن دا­يىنداۋدى ۇسىندى. پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىلارىمەن بىرلەسىپ جانە ءماجىلىستىڭ اگروونەركاسىپ اگرارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ قول­­داۋىمەن ازىرلەنگەن جوبا جەرگىلىكتى نارىقتا وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وتكىزۋدى, سونداي-اق ساۋدا سورەلەرىندە يمپورتتىڭ كەڭ تارالۋىنا بايلانىستى وتاندىق ءوندىرۋشىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا ارنالعان زاڭنامالىق اكتىگە بىرقاتار تۇزەتۋ مەن ۇسىنىستى قامتيدى.

بۇگىندە سالالىق وداقتاردىڭ, بەيىندى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى قاتىساتىن جۇمىس توبىندا جاڭا زاڭ جوباسىن دايىنداۋ ءۇشىن تىڭعىلىقتى ءىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. الايدا اگروونەركاسىپ (اوك) وداعى وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك قۇرى­لىمدارعا دەگەن ايتارلىقتاي وكپە-نازى بار. سەبەبى ولاردىڭ تاراپىنان وتاندىق ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەردى تولىق­قاندى قولداۋدى جانە ءوندىرىس پەن ساۋدا قاتى­ناس­تارىنىڭ قالىپتاسقان تاجىري­بە­سىن­دە ماڭىزدى تۇستاردى وزگەرتۋگە دەگەن نيەت پەن پيعىلدى ءالى كورە الماي وتىر ەكەن.

مىسالى, زاڭ جوباسىندا ۇسىنىلعان 40 شاقتى تارماقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى تاراپىنان تەرىس قورىتىندى العان. بۇلاي جالعاسا بەرسە زاڭ جوباسىندا ۇسىنىلعان باستامالاردى تۇگەل قاراپ بىتكەنشە ءما­نىستى دەگەن ماڭىزدى شارانىڭ ەشبىرى قالمايدى دەپ ناليدى وداق اليانسى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى زاڭ جوباسى سەكىلدى بۇل دا مۇلدەم الىنىپ تاستالۋى مۇمكىن دەپ الاڭدايدى.

«قازىر ۇسىنىستاردى الدىن الا تال­قىلاۋ ءجۇرىپ جاتىر. مەملەكەتتىك ورگان­دار تاراپىنان پاتريوتتىق زاڭ جوبا­سى قولداۋ تاباتىنىنا سەنگىمىز كەلە­دى. قۇزىرلى مينيسترلىك وكىلدەرى ۇسىنىسىمىزعا زەيىن قويىپ, ىشكى نارىقتى يمپورتتىڭ ۇستەمدىگىنەن نەلىكتەن قورعاي المايتىنىنا سىلتاۋ ىزدەمەي, وسى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋعا مۇقيات ءمان بەرگەنى وتە ماڭىزدى. ويتكەنى بۇگىن بىزگە مەملەكەتتىڭ رەتتەۋشى ءرولى بۇرىنعىدان دا قاجەت. الەمدەگى كۇردەلى گەوساياسي جاع­داي­دى ەسكەرە وتىرىپ, يمپورتتىق ءونىمدى اكەلۋگە تاۋەلدى بولمايىق دەسەك, وتاندىق ءوندىرىستى دامىتىپ, ونى بارىنشا قولداۋ ءلازىم. قازىر يمپورتتى اكەلۋدى كىدىرتكەن كەزدە ەلىمىزدە باعانىڭ كۇرت ءوسۋى مەن ءونىم تاپشىلىعى ورىن الىپ جاتىر. ال بۇعان ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ ارقىلى عانا جول بەرمەۋگە بولادى», دەپ ءتۇسىندىردى قازاقستان قۇس وسىرۋشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى رۋسلان شاريپوۆ.

مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حال­قىنا جولداۋىندا «مەم­لەكەت وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردى قور­عاۋعا مىندەتتى. بۇل ءبىزدىڭ ەكونومي­كا­مىز­دىڭ سىرتقى الەمنەن جابىلۋىنىڭ بەلگىسى ەمەس: ول اشىق بولىپ قالۋعا ءتيىس, بىراق ۇلتتىق بيزنەستىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ», دەپ بۇل باعىتتى انىق بەلگىلەپ بەرگەن ەدى. دەمەك ۇلتتىق ءونىم ءوندىرۋشىنىڭ مۇددەسىن ەسكەرەتىن جانە وتاندىق نارىقتى ادىلەتسىز باسەكەدەن بارلىق ىقتيمال جولمەن قور­عايتىن ۋاقىت كەلدى.

ىشكى نارىقتى رەتتەيتىن زاڭ جوباسى

زاڭ جوباسى اۆتورلارىنىڭ پىكىرىنشە, يمپورت­تاۋشىلاردىڭ وتاندىق ءونىم ون­دىرۋ­شىلەرگە قاراعاندا قۇقىعى جوعا­رى, مۇمكىندىگى كوبىرەك بولعان بۇگىنگى ادىلەتسىز جاعدايعا مەملەكەت مىندەتتى تۇردە ارالاسۋعا ءتيىس. ۇكىمەت ەلدىك مۇد­دە­نى العا شىعارىپ, رەتتەۋشى نورما­لاردى قابىلداۋى كەرەك. جاڭا زاڭ­داعى تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ءدال سو­لارعا باعىتتالعان. سەبەبى قازىرگى ۋا­قىت­تا وتاندىق ءونىم ءوندىرۋشى لايىقتى قورعالماعان. سونىڭ سالدارىنان وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى تومەندەپ كەتتى. اسىرەسە سوڭعى ءۇش جىلدا وركەنيەتتى الەم تاراپىنان رەسەيگە سالىنعان سانكتسيا­لار مەن ساۋدا تىيىمدارىنان كەيىن ونىڭ قاڭتارىلىپ قالعان تاۋارى ءبىزدىڭ ەلگە اعىلدى. ودان كەيىنگى حال ءمالىم.

«ەلدەگى نارىقتى جاۋلاپ الۋ ماقساتىندا كورشى ەل كاسىپورىندارى دەمپينگكە وڭاي بارادى. ناتيجەسىندە, وتاندىق كومپانيا­لار تابىسىنان ايىرىلىپ, قاراجاتسىز قالادى. مىسالى, سونداي جاعدايدىڭ سالدارىنان ءسۇت ءوندىرۋ سالاسى شىعىنعا ۇشىراپ جاتىر. وسىعان ۇقساس احۋال ەلدىڭ بارلىق وڭىرىندە كەزدەسەدى. ستاتيستيكا دەرەكتەرى بويىنشا ءبىز ءالى دە ءوزىمىزدى ءسۇتتى تەرەڭ وڭدەيتىن جەرگىلىكتى ونىمدەرمەن (مىسالى, سارى ماي, ىرىمشىك, يوگۋرت, بالالار تاعامى) تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتە المايمىز», دەدى قازاقستان ءسۇت وداعىنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير كوجەۆنيكوۆ.

قايتكەندە شاعىن بيزنەسكە شىر بىتەدى؟

مەملەكەتتىڭ مىندەتى – ەلىمىزدە وتاندىق ءونىمدى وتكىزۋ ءۇشىن باسىم جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتىپ, ءوندىرىسىمىزدى بارىنشا قولداۋ. ءونىم وندىرۋشىلەر ءۇشىن ۇل­كەن پروب­لەما – جابايى نارىققا باعى­ناتىن ءىرى ساۋدا جەلىلەرىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناستارى. ويتكەنى ءىرى ساۋدا جەلىلەرى ءونىمدى ساتۋدىڭ نەگىزگى ارناسى بولا وتىرىپ, ەكەۋارا ءتيىستى شارتتاردى بەلگىلەيدى. تۋرالاپ ايتقاندا, وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەر ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ كومەگىنە, قولداۋىنا مۇقتاج. ال ولار كوبىنە ساپاسى ناشار, باعاسى ارزان يمپورتقا قاراي اسىعادى.

قازاقستاننىڭ ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ ءتورايىمى جىبەك اجىباەۆانىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق ءونىمدى وتكىزۋ ماسەلەسىن كەشەندى تۇردە قاراستىرۋ قاجەت.

«وتاندىق ءونىمدى قولداۋ ستراتەگياسىنا ساۋدا بازارلارى, جەكە ينتەرنەت-دۇكەندەر جانە ءوندىرۋشى, وڭدەۋشى جانە كولىك قىزمەتتەرىمەن بىرىڭعاي لوگيستيكالىق جۇيەگە بىرىكتىرۋگە بولاتىن ء«ۇيدىڭ جا­نىن­داعى» دۇكەندەر دە قاتىسۋعا ءتيىس. جەرگىلىكتى بازارلار, ءۇيدىڭ جانىنداعى شاعىن دۇ­كەن­دەر جەكەلەگەن فەرمەرلەر شاعىن پارتيامەن شىعاراتىن وتاندىق ونىمدەردى ساتۋعا باعىتتالعان», دەيدى ول.

الايدا سوڭعى جىلدارى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك نارىعىندا ەرەكشە ۇستەم جاعدايعا يە بولىپ تۇرعان ءىرى ساۋدا جەلىلەرى ولاردى وتاندىق نارىقتان ىعىستىرىپ جاتىر.

ء«اربىر قالادا قانداي دا ءبىر ساۋدا جەلىسى باسىم بولىپ كەلەدى. ال وتان­دىق ءونىم ءوندىرۋشى ونىڭ شارتىنا كەلىس­پەسە, ءوز تاۋارىن باسقا ەش جەرگە اپارا المايدى. شىن مانىندە, وتاندىق وندىرۋشىلەردى شاعىن دۇكەندەر مەن بازارلار قولدايدى. ويتكەنى ولار ءونىمدى كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءارتۇرلى پارتيامەن قابىلداي الادى. ال ءىرى ساۋدا جەلىلەرىندە تاۋار جەتكىزى­لىم­دەرى رەتكە كەلتىرىلگەن جانە قارا باسىنىڭ پايداسى ءۇشىن باعاسى تومەن ءونىمدى يمپورتتاۋشىلارعا سەنىم ارتادى. بازارلار مەن شاعىن دۇكەندەر ماڭىزدى, بىراق ولار جالپى ساتىلىمنىڭ 20-30%-ىن عانا قامتاماسىز ەتە الادى. ال نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ساۋداسى ۇلكەن سۋپەرماركەتتەر ارقىلى وتەدى. نارىقتى تۇگەل دەرلىك باسىپ العان ساۋدا جەلىلەرى ءىرى دۇكەندەردەن باسقا شاعىن ەكسپرەسس دۇكەندەر اشادى. ول جەردە دە ءوز شارتتارىن تاڭىپ, رەتروبونۋستار مەن باسقا دا ۇستەمەلەر بەلگىلەيدى. ناتيجەسىندە, وتاندىق ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋشىلەرى ارزان يمپورتپەن باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە المايدى. ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ وسى ماسەلەسىن ۇكىمەت وتە جاقسى بىلۋگە ءتيىس. سونداي-اق شاعىن كاسىپورىندار ساۋدا جەلىلەرىنىڭ مونوپوليزمىنەن زارداپ شەگەدى. اۋدانعا ءىرى سۋپەرماركەت كەلگەندە اينالاسىنداعى شاعىن بيزنەس توقتايدى», دەيدى ج.اجىباەۆا.

ەلىمىزدە ساۋدا جەلىلەرىنىڭ جالپىعا بىردەي مونوپولياسى جوق. دەسەك تە بار­لىق وڭىردە, ءاربىر قالادا ءوزىنىڭ جەرگى­لىكتى ساۋدا مونوپولياسى بار ەكەنى انىق. بۇل تۇتاس ءبىر جەلى ەمەس. ءارتۇرلى. بىراق ارقايسىسىنىڭ ساۋداسى ءىرى جانە ورتا قالانى قوسقاندا مونوپوليالانعان. مونوپوليست ءوز باقىلاۋىنداعى ساۋدا كاسىپورنىندا ساۋدا ەركىندىگى مەن ادىلدىگىن ءسوزسىز شەكتەيدى. ناتيجەسىندە, جەرگىلىكتى نارىقتا باسەكەلەستىك مۇلدە بولمايدى نەمەسە وتە ءالسىز حالدە قالادى. وسىلايشا, باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ 2021 جىلعى قورى­تىن­دىسىنا سايكەس ازىق-ت ۇلىكتىك تاۋار نارىعى, «شوعىرلانۋ دارەجەسى بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق 19 اكىمشىلىك بىرلىگىندە جوعارى شوعىرلانعان دەپ سيپاتتاۋعا بولادى». سوندىقتان مەملەكەتكە ەل ازاماتتارى مەن بيزنەس مۇددەسى ءۇشىن مونوپوليالىق ساۋدا كومپانيالارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ وتە ماڭىزدى بولىپ وتىر.

«ساۋدا مەن ءوندىرىستىڭ مۇددەسى تۇيىسكەن جاعدايدا مەملەكەت ءوندىرۋشىنى قول­داۋعا ءتيىس. ويتكەنى ساۋدا كەز كەلگەن داعدا­رىس كەزىندە امان قالا الادى. ال وتاندىق ءوندىرىستى قولداپ, وعان ەگەمەندى ەل ەكونو­مي­كاسىنىڭ نەگىزى بولا وتىرىپ, اياققا تۇرۋىنا, كۇشەيۋىنە مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. سوندىقتان وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەر ءۇشىن ساۋدا سورەلەرىندە نەعۇرلىم ءتيىمدى ورىنداردى ۇسىنۋدى, وتاندىق ونىمدەردىڭ ساۋدا جەلىلەرىندە لايىقتى ۇسىنىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى جانە جەتكىزىلگەن تاۋار­ ءۇشىن ۋاقتىلى اقى تولەۋدى باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىنامىز. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى جاعدايدا ءونىم وندىرۋشىلەر ترەيدەرلەردىڭ شارتتارىن تولىعىمەن ورىنداۋعا ءماجبۇر», دەيدى ر.شاريپوۆ.

ۇكىمەت ءۇمىتتى ۇكىلەيدى

اليانس ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار جوباسىندا ساۋدا كومپانيالارىنا تەك ۇس­تەمە باعانى قالدىرۋعا, كەز كەلگەن باسقا قىزمەتتەردەن – رەتروبونۋستاردان, سىياقىلاردان, جوق قىزمەتتەردەن باس تارتۋعا نۇسقاۋ بەرەتىن نورما بە­كى­تىلگەن. مىسالى, قازىر ساۋدا جەلىلەرى جەتكىزۋشىلەردەن رەتروبونۋس الادى. ول 24%-عا دەيىن جەتەدى. ءىس جۇزىندە بارلىق اكتسيا نەمەسە جەڭىلدىكتەر ءوندىرۋشىنىڭ ەسەبى­نەن جۇزەگە اسىرىلادى. ارينە, بۇل قوسىم­شا شىعىندار تۇتىنۋشىعا جۇك­تە­لەدى نەمەسە ءوندىرۋشىنىڭ شىعىنىنا قوسى­لا­دى.

«وتاندىق تاماق ونەركاسىبى تۇتىنۋ­شى­لار قاجەتىنىڭ باسىم بولىگىن قامتاماسىز ەتۋ­گە قابىلەتتى. مىسالى, ەت وڭدەۋ سالا­سى­نىڭ وندىرىستىك قۋاتتىلىعى قازىر تەك جارتىلاي عانا جۇمىس ىستەپ تۇر. ەگەر نارىقتا قولايلى جاعداي بولعاندا وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەر ەتتى بۇدان الدەقايدا كوپ وندىرە الار ەدى. الايدا ىشكى نارىق يم­پورتپەن تولىققان. ول وزدىگىنەن, مەم­لە­كەت­تىڭ ىقپال ەتۋ ايماعىنان تىس ورىن العان. وكىنىشكە قاراي, وتاندىق ءونىم­دى قولداۋدىڭ ناقتى ساياساتى جوق», دەيدى ۆ.كوجەۆنيكوۆ.

ونەركاسىپتىك وداق باسشىلارى كور­سە­تىل­گەن ۇسىنىستار زاڭنامالىق دەڭ­گەيدە قابىلدانادى دەپ ۇمىتتەنەدى. نارىق ساپاسىز يمپورتتان قورعالىپ, نارىقتا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ىنتالاندىرۋ بولعاندا عانا دۇكەن سورەلەرىندە وتاندىق ءونىم كوبەيمەك. ارينە, بۇل ءوز كەزەگىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە دە, ىشكى نارىقتىڭ تۇراقتىلىعىنا دا وڭ اسەر ەتەدى.