ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى قارساڭىندا پاۆلودار وبلىستىق بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيى «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە توتاليتاريزم قۇرباندارىنىڭ «الجير» مەموريالدى-مۇراجاي كەشەنىندە كونە جادىگەرلەردىڭ «الاش اماناتى» اتتى كوشپەلى كورمەسىن وتكىزدى. كورمەگە ەرتىس-بايان وڭىرىنەن شىققان الاشوردالىقتارعا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر مەن جادىگەرلەر قويىلعان.
مۋزەي قىزمەتكەرى ابزال رىمبەكتىڭ ايتۋىنشا, بۇل كورمەگە نەگىزىنەن كەيىنگى ءۇش جىلدىڭ كولەمىندە تابىلعان تىڭ جادىگەرلەر شىعارىلىپتى. كورمەدەگى قۇندى دەرەكتەردىڭ ءبىرى – الاش ارداقتىسى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى قولىنا ۇستاپ, وقىعان قۇران كىتابى. ول 1900 جىلى قازان قالاسىندا باسىلعان. بۇدان بولەك ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ جاتىن بولمەسىندە ءىلىنىپ تۇرعان جاسىل ءتۇستى سيۋزانە كىلەمى دە كورمەگە قويىلعان. گۇلدەرمەن كەستەلەنگەن تەكستيل ءونىمى بۇحارالىق شەبەردىڭ قولىنان شىققان. سونىمەن قاتار كورمەدە جۇسىپبەكتىڭ ءوزى اعاشتان جاساپ العان سيا سورعىشى, سىزعىشى, قاعاز كەسكىشى دە بار. الاش ارداقتىسى وسى ءار زاتىنىڭ ءبىر بۇرىشىنا بەيبىتشىلىكتىڭ سيمۆولىن بەدەرلەپ سالىپتى.
ودان كەيىنگى كوزگە وتتاي باسىلاتىن قۇندى دۇنيە – ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اقتوعاي اۋلىنان تابىلعان «قىرىق مىسال» كىتابى. كىتاپ 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسپاحاناسىندا توتە جول نۇسقاسىنداعى اراب قارپىمەن جارىق كورگەن. وكىنىشتىسى, كىتاپتىڭ مۇقاباسى جانە العاشقى 16 بەتى, ال جالپى 63 بەتى ساقتالماعان.
ءنازىر تورەقۇلوۆ باس رەداكتور بولعان «تەمىرقازىق» جۋرنالى دا كورمە تورىنەن ورىن الىپتى. جۋرنال 1923 جىلى ماسكەۋ قالاسىنداعى ۇلتتار كوميسسارياتى جانىنداعى «كۇنشىعىس» باسپاسىنان جارىق كورىپ تۇرعان. كورمەدەگى جۋرنال تەرەڭكول اۋلىنان تابىلعان تاريحي باسىلىمنىڭ بىرىكتىرىلگەن 2,3-سانى ەكەن. جازۋ ءستيلى احمەت جاساعان ءالىپبيدىڭ وڭدەلگەن نۇسقاسىنا كەلەدى. مۇقابا بەتىندە اراب جانە كيريلليتسا ارىپتەرىمەن «جەر ءجۇزى ەڭبەكشىلەرى, بىرىگىڭدەر. تەمىرقازىق. ايىنا ءبىر شىعاتىن ساياسات, شارۋاشىلىق, ءبىلىم, ادەبيەت جۋرنالى. سانى 2-3, مارت-اپرەل, 1923 جىل» دەگەن باسىلىمنىڭ نەگىزگى مالىمەتتەرى بەرىلىپتى. ال ورتا تۇسىنان باستالىپ تۇتاس بەتكە «ۇلت ماسەلەلەرى جايىنان» دەگەن تاقىرىپپەن كولەمدى ماقالا تۇسكەن.
سونداي-اق رەجيسسەر, دراماتۋرگ, قازاق ۇلتىنىڭ كاسىبي تەاتر ونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشى جۇمات ءشانيننىڭ 1928 جىلى تاشكەنتتە باسىلعان «ارقالىق باتىر» اتتى ەڭبەگى دە كورمەگە كەلۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى.
كورمەدە قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ تاريحىنان» اتتى كىتابى دا تۇر. جازۋشىنىڭ بۇل ەڭبەگى جەلەزين اۋدانىندا ساقتالىپتى. كىتاپ ابدەن كونەرىپ, توزىپ كەتكەن. باس جاعىندا اراب قارپىندەگى «جەر ءجۇزى ەڭبەكشىلەرى, بىرىگىڭدەر» دەگەن ۇران جازىلعان. ال ورتا تۇسىندا كىتاپتىڭ اۆتورى مەن اتى جازىلىپ, ودان تومەنىرەكتە «س.س.س.ر حالىقتارىنىڭ كىندىك باسپاسى. ماسكەۋ – 1924 جىل» دەگەن مالىمەت باسىلعان.
ابزال رىمبەك وبلىستىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تابىلعان مۇنداي جادىگەرلەر ءالى دە كوپ ەكەنىن, كورمەگە تەك ولاردىڭ ءبىرشاماسىن عانا الىپ كەلگەندەرىن ايتتى.
ء«بىزدىڭ مۋزەيدە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ماسا» جيناعى, «جاس قازاق» جۋرنالىنىڭ تۇپنۇسقاسى, ابايدىڭ 1909 جىلى جارىق كورگەن ولەڭدەر جيناعى دا ساقتاۋلى. ال ج.ايماۋىتوۆتىڭ زاتتارىن بىزگە ول كىسىنىڭ قىزى مۋزا جۇسىپبەكقىزى تابىستاعان. ال كىتاپ, جۋرنالداردى ءوڭىر تۇرعىندارىنان الدىق. كەڭەستىك كەزەڭدە كوبى ارابشا حات تانىماعاندىقتان, كوپشىلىك ولاردى اتامىزدان, اكەمىزدەن قالعان قۇران نەمەسە دىنگە قاتىستى كىتاپ دەپ ويلاپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلگەن. بۇل تۇپنۇسقا كىتاپتاردىڭ العاشقىسى تابىلعان كەزدە, ول جاڭالىقتارعا شىعىپ, كەيىن «بىزدە دە ارابشا جازىلعان كىتاپتار بار» دەگەن جەرلەستەرىمىزدىڭ قاتارى كوبەيە ءتۇستى. وسىلايشا, بۇل تاريحي قۇندى ەڭبەكتەر قۇتتى ورنىنا اكەلىپ قويىلدى», دەيدى ا.رىمبەك.
كورمەگە زيالى قاۋىم جانە مەكتەپ وقۋشىلارى قاتىسىپ, الاشتىقتارعا قاتىستى باعا جەتپەس جادىگەرلەرمەن تانىستى.