(مىرزاتاي جولداسبەكوۆپەن سىر-سۇحبات كىتابىنان)
اۆتور: مىرزەكە, «بەرمەسەڭ بەرمەي-اق قوي, باسپاناڭدى, سوندا دا تاستاماسپىن استانامدى. ولەڭنىڭ وتىن جاعىپ جىلىتامىن ءوزىمدى, ايەلىمدى, جاس بالامدى» دەپ كەلەتىن اتاقتى ولەڭدى ءبارىمىز بىلەمىز. قاسىمنىڭ كەڭەس داۋىرىندەگى قازاقتىڭ بارلىق ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنىڭ باسىنان كەشكەن جاعداي عوي. ەل استاناسى الماتىدان وزىنە, وتباسىنا پانا بولارلىق اياداي عانا باسپاناعا قولى جەتپەي, ماڭدايى تاسقا تيگەندەي بولىپ زارىققان, تارىققان اقىننىڭ «ولەڭنىڭ وتىن جاعىپ جىلىتامىن, ءوزىمدى, ايەلىمدى, جاس بالامدى» دەپ ءوزىن ءوزى جۇباتۋدان باسقا امالى دا قالماعان ەدى عوي. ءسىز دە سول كەڭەس وكىمەتى كەزىندە وقۋ ءبىتىرىپ, استانادا قالىپ, قىزمەت ىستەگەن اعا بۋىن وكىلىسىز. كەزىندە باسپانا ماسەلەسى ءسىزدى دە قاتتى قيناعان شىعار؟
مىرزاتاي: ول نە دەگەنىڭ, بولات, قيناعاندا قانداي! جالپى, سوعىستان كەيىنگى جىلداردا, ودان كەيىنگى ەلۋىنشى, الپىسىنشى, جەتپىسىنشى جىلداردا دا قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ نەگىزىن قۇراعان ازاماتتارىمىزدىڭ بارلىعى باسپانا ماشاقاتىن باستارىنان كەشۋدەي-اق كەشكەن عوي. بىزدەردىڭ ول جىلدارداعى كورگەن قيىندىقتارىمىزدى ەندىگى جەردە ەش ادامعا بەرمەي-اق قويسىن.
ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن جىلى شاعىن عانا توي جاساپ, ۇيلەنگەنىمىزدى بۇرىنعى اڭگىمەمدە ايتقانمىن. وسى كۇنگى تويلاردى كورىپ وتىرىپ, ءبىر جاعىنان قىزىعاسىڭ, ءبىر جاعىنان شوشيسىڭ. ماسشتابى, اۋقىمى سۇمدىق ۇلكەن عوي. ءجۇز ادام, ەكى ءجۇز ادام بىلاي قالىپتى, ءۇش ءجۇز, ءتورت ءجۇز, كەي جەرلەردە بەس ءجۇز ادامعا دەيىن بارادى دەيدى تويعا شاقىرىلاتىندار. ماسقارا عوي. سودان كەيىن تويدىڭ شاشۋى, ىسىرابى كوپ. قازىر تاۋ-تاۋ قىلىپ ەت اسادى, تاۋ-تاۋ قىلىپ تاماقتىڭ نەشە ءتۇرىن ۇستەمەلەپ اكەلەدى. سونىڭ ءبارىن جەپ جاتقان ەشكىم جوق.
اۆتور: وسى جەردە كورسەقىزارلىق, داڭعويلىق, وزگەلەردەن قايتكەندە دە اسىپ تۇسۋگە تىرىسۋشىلىق سياقتى جاعىمسىز مىنەزدەر بوي كورسەتەتىن سياقتى. ايتپەسە, قازىر ءوزىمىز ارالاسا باستاعان دامىعان, مادەنيەتتى, وركەنيەتتى دەيتىن ەلدەرگە قاراساق, ولاردا مۇنداي كورىنىس, مۇنداي ىسىراپ جوق قوي. امەريكاعا بارعاندا جيىرما, وتىز, قىرىق اداممەن وتكىزىلەتىن تويلاردى بايقادىق. ول تويلارعا ەڭ جاقىن دەگەن دوستار مەن تۋىستار عانا شاقىرىلادى. ال بىزدە توي وتكىزۋ ءۇشىن شىعىنعا باتىپ, ۇلكەن مولشەردە كرەديت الىپ, كەيىن ول قارىزىن وتەي الماي, كەپىلگە قويعان ۇيلەرىنەن ايىرىلىپ قالىپ جاتاتىن جاعدايلار دا ۇشىراسادى. «كورپەڭە قاراي كوسىل» دەگەن حالقىمىزدىڭ دانىشپاندىق ماقالىن ۇمىتىپ كەتەمىز.
مىرزاتاي: ءبىزدىڭ تويعا سول كەزدە ەلدەن ءوزىمنىڭ الدىمداعى اپكەم ءبىر قويىن سويىپ, قارىنداعى مايىن اكەلدى. اۋىلداعى جالعىز اعام ءۇي سالام دەپ سسۋدا الىپتى, ول دا كوپ اقشا ەمەس, سونى اكەلىپ جۇمسادى. ءسويتىپ, نيكولسكي بازارى جانىنداعى بەسىنشى جاتاقحانانىڭ اسحاناسىندا تويىمىز ءوتتى. وعان كۋرستاستارىمىزدى عانا شاقىردىق. توي وتكەن سوڭ وزىمىزبەن بىرگە وقيتىن ورىنكۇل دەيتىن شىمكەنتتىڭ ءبىر قىزى بار ەدى. ءوزى قازاقي, ەكى ءورىم شاشى قالىڭ, قۇيىمشاعىنا تۇسەتىن, دومالاق بەت, ءوزىن-ءوزى كۇتىپ, شايىن باپتاپ, دەمدەپ, شاينەگىن تۇمشالاپ قويىپ, شاي ىشەتىن قىز ەدى. سول تىلەگەن ماكاروۆ دەيتىن ورالدىق جىگىتكە تۇرمىسقا شىققان. جاقسى جىگىت بولاتىن. ءماريا ەكەۋمىز سول تىلەگەننىڭ تۋعان ناعاشىسىنىڭ ۇيىنەن پاتەر جالدادىق. ءۇيى قازاقي سالىنعان, كىرسەڭ – كىشكەنە ءدالىز, سول قول جاعىڭدا ۇلكەن بولمە, وڭ قول جاقتا كىشى بولمە. ءبىز سول كىشى بولمەگە كىردىك. تاڭ قالاتىنىم, سوندا, ءماريانىڭ ەشكىمى جوق, مەنىڭ دە سەنەتىن ەشكىمىم جوق. ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرىپ جاتىرمىز. قالتامىزدا سوقىر تيىن جوق. سول كەزدە مەن كىشكەنتاي سكەتچتەر, شاعىن ماقالالار جازامىن. قالاماقىسىن العاندا, ول دا شاق قانا, ايىنا ەكى رەت بەرۋشى ەدى, سوعان اجەپتاۋىر قۋانىپ قالاتىنبىز. ءالى ەسىمدە, بولمەمىزدە نە توسەك جوق, كيىم ىلەتىن ءبىر شەگە جوق. وعان ىلەتىن كيىمىمىز دە جوق ەكەن عوي ول كەزدە. كورپە-توسەكتى اۋىلدان اكەلگەن. ءبىر بۇرىشقا جيىپ قويادى. كيىز, تەكەمەت. ءۇي يەلەرى دە ءبىزدى ۇنەمى قاداعالاپ, تارشىلىق جاسايدى. ول كەزدە تاماق پىسىرگەندە ءماريا قولدارى كۇيەلەش-كۇيەلەش بولىپ, دالاعا شىعارىپ, كەروسين قۇيىلعان كەروگاز جاعادى. پليتكامىز دا بار, «ەلەكترگە اقشا كوپ كەتەدى» دەپ بىزگە ونى قوسۋعا رۇقسات ەتپەيدى. كەيدە تاماق جىلىتا قويۋعا ىڭعايلى دەپ ونى قوسساق, «چتو-تو, «سچەتچيك» كرۋتيتسيا ەتىپ كەتتى» دەپ ءۇي يەسى ايەل جۇگىرىپ كەلەدى. قالاي كۇن كورەمىز, وتباسىمدى قالاي اسىرايمىن دەگەن ۋايىم جوق, ويدا تۇك جوق قوي. جاس كەزدە ونداي وي باسقا كەلمەيدى ەكەن عوي.
اقىرىندا, جايىمىز ونشا بولماعان سوڭ, انا كىسىنىڭ ۇيىنەن كەتتىك. سودان باستاپ الماتىنىڭ ءبىز بارماعان قۋىسى, شارلاماعان جەرى, ءبىز تۇرماعان كوشەسى قالماعان شىعار. قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ نەگىزىن قۇراعان اعالارىمىزدىڭ بارلىعى ول جىلداردا پاتەر جالداپ تۇردى عوي. كوبىنىڭ تۇراعى – تاستاق جاعى بولاتىن. الىس تا بولسا, ارزانداۋ. ول كەزدە ترامۆاي بار, زۋىلداتىپ الىپ كەلەدى, الىپ كەتەدى.
ءماريانىڭ اناسى, مەنىڭ ەنەم مازكۋرا, ۇمىتپاسام, تۇڭعىشىمىز عايني تۋعان 1961 جىلى اتىراۋدان ءبىزدىڭ قولىمىزعا كەلگەن ەدى. جەتەگىندە جەتى جاسار اسقار دەگەن ۇلى بولدى. سودان باستاپ قيىندىقتى دا, جوقشىلىقتى دا, جاقسىلىقتى دا بىرگە كوردىك. قينالىپ, قىسىلىپ, قىمتىرىلىپ جۇرگەننىڭ وزىندە دە مەن ەنەمە ءبىر اۋىز ءسوز ايتىپ كورگەن جان ەمەسپىن. قىزدارىم «ءداۋ ماما» دەيدى, ءبىز «ءداۋ» دەپ كەتكەنبىز. جانى جايساڭ, قولى اشىق, سوزگە شەشەن, ەلگەزەك كىسى ەدى. ءۇيسىز, كۇيسىز ءجۇردىك. بارىنە شىدادىق. ىلعي پاتەر ىزدەيمىز. كوسموناۆتار مەن بايتۇرسىنوۆ كوشەلەرىنىڭ جوعارعى جاعى بازار بولاتىن, سول جاقتان دا ىزدەدىك.
اۆتور: قۇجىناعان ۇيلەر ەدى عوي ول كەزدە.
مىرزاتاي: ءيا, قۇجىناعان ۇيلەر. تار كوشەلەرى ماشينا جۇرەتىن دالانىڭ جولى سياقتى. تارسىلداتىپ ەسىك قاعامىز, ارپ ەتە قالادى ءبىر يت. ءۇي يەسى شىعادى. «سەميا ەست؟» – دەپ سۇرايتۇعىن. «ەست». «دەتي ەست؟» «ەست». «يدي, يدي...» دەپ يت قوسقانداي قۋىپ شىعاتىن. «ويپىرماي, ءوز ەلىمىزدە, ءوز جەرىمىزدە تۇرىپ, قاڭعىرىپ ءجۇرمىز. مىنالار جايلاپ كەتكەن ەكەن عوي» دەيمىن. «اتا-بابامىزدان قالعان جەر عوي, مىناۋ. ءوز جەرىمىزگە ءوزىمىز يە بولا الماي وتىر ەكەنبىز عوي» دەپ ويعا قالاتىنمىن. جىگەرىمىز قۇم بولاتىن.
اۆتور: مىرزەكە, ءسىزدىڭ وسى ايتىپ وتىرعانىڭىز سول كەزدەگى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ باسىنداعى ورتاق جاعداي بولسا كەرەك. مەن اتاقتى كومپوزيتورىمىز ەركەعالي راحماديەۆ اعامىز جايلى دا كىتاپ جازدىم عوي.
ول كىسى دە ۇيلەنگەن سوڭ, ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەنىندە, اۋىلدان ءوزىنىڭ تۋعان اعاسىنىڭ كىشكەنە ءۇش بالاسىن الىپ, شەشەسىنىڭ قولدارىنا كوشىپ كەلگەنىن اڭگىمەلەگەن. سوندا ارعى شەتى تاستاقتان باستاپ, ودان بەرگى تولىپ جاتقان «بالەنىنشى, تۇگەنىنشى لينيا» دەگەن كوشەلەردى ارالايتىنىن, جەڭگەمىز كلارا ەكەۋى ەكى ءبولىنىپ, كوشەنىڭ ەكى جاعىنا ءتۇسىپ الىپ, قاتار جىلجي وتىرىپ, پاتەر ىزدەيتىندەرىن ايتقان ەدى. «ءۇي يەلەرى بالالارىڭ بار ما دەيدى. «بار» دەسەڭ «يدي, يدي» دەپ, ارى قاراي سويلەسپەيدى» دەگەندى سول كىسىدەن دە ەستىگەنمىن.
مىرزاتاي: ەراعاڭ بىزگە قاراعاندا پىسىق بولىپ شىقتى. ءبىز ءماريا ەكەۋمىز بىرگە ءجۇرىپ ىزدەيتىنبىز. سوندا كوشەنىڭ ەكى جاعىن قاراۋعا ءبىز ەكى ەسە كوپ ۋاقىت جىبەرگەن بولدىق قوي.
اۆتور: مەن دە جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنا دەيىن, «لەنينشىل جاس» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەنىمدە ەكىنشى الماتى ۆوكزالىنىڭ ار جاعىنداعى ىعى-جىعى كوشەلەردە ورىس كەمپىرىنىڭ قۋىقتاي بولمەسىن جالداپ تۇردىم. جانىمدا عازيز دەيتىن جىگىت بار. ەكەۋمىزدىڭ توسەگىمىز بولمەگە ارەڭ سيادى. قىستىڭ كۇنى كۇندىز وت جاققاندا بولمە ءسال جىلىنعانداي بولعانىمەن, تۇندە سۋىپ, تاڭەرتەڭ «ا-ا-ا» دەسەڭ, اۋزىڭنان بۋ شىعادى. ءبارى تۇك ەمەس, ءبىر تىشقاننان كورگەن قورلىعىمىز ەستەن كەتپەيدى. مەنىڭ توسەگىمنىڭ جانىندا كىشكەنە تۋمبوچكا بولاتىن. شام سونسە بولدى, سونىڭ ىشىندە تىقىر-تىقىر باستالادى. كەيدە تاڭەرتەڭ ويانسام, الگى تىشقان ماعان قاراپ, تۋمبوچكانىڭ ۇستىندە وتىرادى. ءسال قوزعالسام, جىپ بەرىپ, تەسىككە كىرىپ كەتەدى. ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ بىرنارسە سارت ەتە قالدى. شوشىپ وياندىم. عازيز ءوز توسەگىندە ك ۇلىپ وتىر.
– قۇرتتىم انا تىشقاندى, – دەيدى. سويتسەم, ەرتە ويانىپ, قولىنا باتىڭكەسىن الىپ, تىشقاندى اڭدىپتى. باتىڭكەسىمەن جىبەرىپ ۇرىپ, تىشقاندى تىراپاي اسىرىپتى.
مىرزاتاي: سول كەزدە مالايا ستانيتسا – كوجمەحكومبيناتتىڭ جانىندا ءماريانىڭ ءبىر شوبەرە بوپ كەلەتىن تۋىس اعاسى تۇرادى ەكەن. وتارعالي بازاروۆ دەگەن كىسى. مالايا ستانيتساداعى اۆتوجوندەۋ قويمالارىنىڭ ءبىرىنىڭ باستىعى ەكەن. سول كىسى بىزدەردى ىزدەپ تاۋىپ الىپ, قاڭعىپ جۇرگەن جاعدايىمىزدى كوردى. ەتى ءتىرى كىسى بولاتىن, شەشەسى سۇمدىق بي-شەشەندەرشە سويلەيتىن ەدى. ءبىزدى الىپ كەلىپ, ەسىگىنىڭ الدىنداعى ۆرەميانكاسىنا كىرگىزدى. ءبىر جاقسى جەرى – وعان اقى تولەمەيمىز. بىراق ول جاقتان جۇمىسقا جەتۋ قيامەت-قايىم. ول كەزدە اۆتوبۋستار جوقتىڭ قاسى. كوك بازارعا دەيىن اۆتوبۋس بولمايدى. سول تۇستا رەتى كەلىپ, ءماريا كوك بازاردىڭ جانىنداعى 2-ءشى تيپوگرافياعا كوررەكتور بولىپ ورنالاسقان. باستىعى تاتار ەدى. وسى ەكى ورتا, كوجمەحكومبينات پەن كوك بازاردىڭ ەكى اراسى بۇزىقتاردىڭ مەكەنى بولاتىن. سوندا ءماريا ءارتۇرلى سمەنادان شىعادى. ءتۇن ورتاسىندا شىعادى كەيدە. مەنىڭ قولىمنان نە كەلەدى, انا كىسىنىڭ ۇلكەن اۋلاسىندا نە كوپ, اعاش كوپ, سودان كەلتەك, شوقپار سياقتى قىسقالاۋ اعاشتى قوينىما تىعىپ, تيپوگرافيانىڭ جانىنان ءماريانى قارسى الىپ ءجۇردىم.
سول كەزدەردە ءبىر جاقسىلىقتىڭ لەبى بىلىنگەندەي جاعداي بولدى. مەنىمەن شوبەرە بولىپ كەلەتىن ايتەكەەۆ ارىن دەيتىن اعامىز بار ەدى. ول دا تەمىر ءبيدىڭ ۇرپاعى, الماتىنىڭ وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا باس زووتەحنيك بولىپ ىستەيتىن. سوسىن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندەگى مال شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا باستىق بولىپ اۋىستى. ءوزى رەتىن تاۋىپ, كەگەن, نارىنقولعا بارىپ ءجۇرىپ, اعاش كەستىرىپ, تاستاقتىڭ رۋدنەۆ كوشەسىنەن ءۇي سالا باستاعان ەدى. سول جۇمىستاردى باستار الدىندا اۋەلى ۆرەميانكا سالىپ الىپ, سوندا تۇرىپ جاتقان. مەن ءبىر كۇنى سو كىسىگە سالەمدەسىپ بارعان ەدىم. سول جەردە بايگەسەەۆ جالەل دەيتىن تاعى ءبىر اعامىزبەن تانىستىم. ءوزى اتاقتى ينجەنەر, ەلەكتريك-ەنەرگەتيك ەكەن. زامانىندا وتە بەدەلدى بولىپتى. 37-ءشى جىلى حالىق جاۋى بولىپ ۇستالادى. ارتىنان امان-ەسەن بوسانىپ, ەلگە قايتقان سوڭ «الماتىجيلسترويدىڭ» باستىعى بولادى. ارىن اعامنىڭ اڭگىمەلەرىنەن ەستيمىن عوي, ول كەزدە ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە تاجيەۆ دەگەن حاتشى بولدى, سونىڭ الدىنا مىنا كىسى قۇرىلىس الاڭىنان شىعىپ, كابينەتىنە كەرزى ەتىكپەن كىرىپ بارادى ەكەن. بويى ۇزىن. الپامساداي. ماڭدايى قاسقا, شاشى سيرەك. ءوزى ماعان دا جاقىن اعا بولىپ كەلەدى. سول كەزدەگى كوممۋنيستىك داڭعىل, قازىرگى ابىلايحانداعى تسۋم-نىڭ الدىندا «قازاقستان» دەگەن قوناقۇي بولدى. مىنە, سونى وسى جالەل اعامىز سالعان. سونى سالىپ جۇرگەنىندە, ءبىر كۇنى تاعى كەزدەسكەنىمىزدە مەنىڭ ارىن اعام:
– جالەل, مىناۋ ءىنىڭ ۇيلەنگەن, جۇمىس ىستەپ جاتىر, قاڭعىپ ءجۇر. قولىڭدا تۇر عوي, پاتەر بەرسەيشى, – دەدى.
– ا, سولاي ما؟ – دەپ اعامىز كىشكەنە ويلانىپ وتىردى دا: – ءجۇر, ماشيناعا ءمىن, – دەدى ماعان. قازىرگى ورتالىق ستاديون بار عوي, سونىڭ جوعارعى جاعىندا شاعىن-شاعىن, ىلعي ەكىقاباتتى ۇيلەر سالىنىپ جاتىر ەكەن. وزدەرى كوپ, قاز-قاتار تىزىلگەن. سونىڭ ارعى, كوسموناۆتار جاعىنان كەلە جاتقاندا, ءۇشىنشى مە, ءتورتىنشى مە ءۇيدى كورسەتتى. – مىنادان ەكى بولمەلى ءۇيدى الاسىڭ, – دەدى ماعان. قۋانىشتا شەك جوق.
اۆتور: كەرەمەت قوي! وعان دەيىن كوپ جىل پاتەردە ءجۇرىپ قالدىڭىزدار عوي.
مىرزاتاي: ءيا. تالاي قورلىقتى كورگەمىز عوي. قايتىپ كەلىپ, اعاما قۋانىشىمدى ايتتىم. ول كىسى دە قاتتى قۋاندى.
– و, جاقسى بولدى. بۇل ءىس جالەل اعاڭنىڭ قولىنان كەلەدى, – دەدى.
جالەل اعامىز دراماتۋرگ شاحمەت قۇسايىنوۆپەن دوس ەكەن. شاحمەتتىڭ «كەشە مەن بۇگىن» دەگەن پەساسى بولاتىن, قازاق دراما تەاترىنىڭ ساحناسىنان تۇسپەگەن. سونىڭ باس كەيىپكەرى, ينجەنەردىڭ ءتۇپ بەينەسى وسى بايگەسەەۆ اعامىز ەكەن. ءسويتىپ, پاتەر الامىز دەپ, دامەلەنىپ, ءماز بولىپ جۇردىك. بىراق, بۇل سوزىلىپ كەتتى. مەن ارىن اعاما بارىپ تۇراتىنمىن. «جاكەڭنەن پاتەر تۋرالى سۇراپ بەرىڭىزشى, سوزىلىپ كەتتى عوي» دەگەندى دە ايتقانمىن.
اۆتور: قولىندا مۇمكىندىك بار ادام وزىنەن جاقسى حابار كۇتىپ جۇرگەن ادامنىڭ ءاربىر تاڭدى ۇمىتپەن اتىرىپ, ۇمىتپەن باتىرىپ جۇرگەنىن, ول ءۇشىن اپتانىڭ ايعا, ايدىڭ جىلعا تەڭ بولاتىنىن سەزىنە بەرمەيدى عوي.
مىرزاتاي: ءيا. سودان, سالەم بەرەيىن دەپ تاعى ءبىر بارسام, ەكەۋى بىرگە وتىر ەكەن.
– جالەل, مىنا مىرزاتايعا پاتەر بەرەمىن دەپ ەدىڭ عوي, اپارىپ كورسەتتىڭ, بۇل ءماز بولىپ ءجۇر, ەشقانداي حابار جوق قوي, – دەدى ارىن اعام. ەكەۋى دە كەزىندە «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان ايىپ تاعىلىپ, ۇستالىپ كەلگەن عوي.
– ءاي, ءبىز ەكەۋمىزگە كىم قامقورشىلىق جاسادى, ايتشى ءوزىڭ؟ بۇلار بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ قامقورشىلىق سۇرايدى. كورسىن قيىندىقتى. ءومىردىڭ نە ەكەنىن كورسىن. مەن ويلاندىم, مىناعان پاتەر بەرە سالسام, ەرتەڭ ءبارىن ۇمىتىپ كەتەدى. ءومىردىڭ ءبارى وسىنداي بولا بەرەدى ەكەن دەپ ويلايدى. ءوز ەڭبەگىمەن جەتسىن, – دەگەنى جالەل اعامنىڭ.
– وي, جالەل, سەنىڭ بۇنىڭ دۇرىس بولمادى عوي. قايدان الادى بۇل پاتەردى, – دەپ ارىن اعام قينالىپ قالدى. مەنىڭ دە كوڭىلىم سۋ سەپكەندەي باسىلدى. قانشاما كۇندەردەن, ايلاردان بەرگى تالعاجاۋ ەتىپ, ىشتەي جىلىتقان ءۇمىت وتى جالپ ەتىپ, ءبىر-اق ساتتە ءسونىپ تىندى...
كوپ كەشىكپەي, انا كىسى ورنىنان ءتۇسىپ قالدى. ءوزى مالوۆودنوە دەگەن جاقتا, ادەمى, تىنىش جەردە تۇراتىن. كوتتەدج ەتىپ سالعان ءۇي. ءبىر جاعىندا «پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى قارجاۋباەۆ تۇرادى. تاۋدىڭ بوكتەرىندە. «انا اعاڭ ورنىنان ءتۇسىپ قالىپتى, ءجۇر, بارىپ شىعايىق» دەدى ارىن اعام. كىشكەنە كوڭىلىن دەمدەيىك, سۇيەۋ بولايىق دەپ ۇيىنە كەلدىك. ايەلى ۋكراينكا ەدى. الدىندا ءبىر بارعانىمىزدا ەكى اعام قازاقشا سويلەسكەن, سوندا جەڭگەمىز قاستارىنا كەلىپ وتىرىپ الىپ: «چە, ۆى, وپيات ۆدۆوەم, گوۆوريتە پو-رۋسسكي» دەگەن بولاتىن. سول ەسىمدە قالىپتى. اعامىز ۇيىندە ەكەن. بۇرىنعىداي ارسىلداپ تۇرعان كۇيى جوق. ءجۇنى كادىمگىدەي جىعىلىپ, ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ قالىپتى.
– جالەل, قىزمەت قولدىڭ كىرى. ودان دا جامان جەرگە بارىپ كەلگەن جوقسىڭ با؟ يت ايداعانعا, يت جەككەنگە. ودان دا امان كەلدىڭ. قۇدايعا شۇكىر, وتباسىڭ امان. ۋايىمداما. ەكى قولعا – ءبىر كەتپەن دەگەندەي, جۇمىس تابىلار. دەنساۋلىعىڭا قارا, ونسىز دا, سەن, دەنساۋلىعىڭدى از بەرگەن جوقسىڭ, – دەپ ارىن اعام كوڭىلىن اۋلاپ, جۇباتا باستادى.
– مىنانى قاراشى, – دەپ جالەل اعام ماعان ءبىر, ارىنعا ءبىر قاراپ, باس بارماعىن اۋزىنا سالىپ, شايناپ, جەپ قويا جازدادى. «دۋراك جە, دۋراك, دۋراك, اح, اح, اح! نادو بىلو دات مىرزاتايۋ كۆارتيرۋ», – دەپ ءوزىنىڭ باسىن ءوزى توقپاقتادى. ماعان ءتىپتى كوزىنە جاس العانداي بولىپ تا كورىنىپ كەتتى. ءوزى كوبىنە ورىسشا سويلەيتىن ەدى, جەڭگەي ۋكراينكا عوي. جانىم اشىپ كەتتى. قولىن ەشكىم قاققان جوق, ءبارى قولىندا تۇردى عوي. «ازىرشە كورە تۇرسىن قيىندىقتى. كەيىن بەرەرمىن» دەپ ويلاعان عوي. ءوزى, ءار نارسەنى قولىڭنان كەپ تۇرعاندا, ورايى كەلىپ تۇرعاندا ىستەۋ كەرەك ەكەن عوي. بۇل ماعان دا ساباق بولدى ءومىر بويىنا. قولىمنان كەپ تۇرعاندا ەشكىمنەن جاقسىلىعىمدى اياعان ەمەسپىن.
ءسويتىپ, قيىندىقتاردى كورىپ ءجۇرىپ, اسپيرانتۋراعا ءتۇستىم. اسپيرانتتارعا جاتاقحانا بەرۋشى ەدى عوي. سەمياسى بارعا ءبىر بولمە, وتباسى جوقتارعا – ەكى اسپيرانتقا ءبىر بولمەدەن. كوسموناۆتار مەن كالينين كوشەسىنىڭ بۇرىشىنداعى جاتاقحانادان. سودان بەسىنشى قاباتىنان ءبىر بولمە الدىق. ءسويتىپ, سول جەردە كوپ تۇردىق.
اسپيرانتۋرانى بىتىرگەننەن كەيىن, ول جەردەن شىعۋعا تۋرا كەلدى. تاعى دا سول قاڭعيتىن ادەتىمىزگە باستىق. سوعان قاراماستان, جاس بولسام دا اعالارىمىزدىڭ كوزىنەن تاسا بولعانىم جوق. شاحمەت قۇسايىنوۆ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, وسى اعالار ماعان كوپ قامقورلىق جاسادى, اسىرەسە, ەسماعامبەت اعا.
ءسويتىپ, كازگۋ-دە وقىتۋشى بولىپ ءجۇرىپ جاتتىم. ادەبيەتىمىزدىڭ مىڭ جىلدىق تەرەڭ تامىرلارىن زەرتتەپ, كونە تۇركى ادەبيەتىنەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى تابىستى قورعاسام دا قىزمەتىمدە ەش وزگەرىس بولمادى. العاش جۇمىسقا الىنعان كەزىمدەگىدەي اسسيستەنتپىن. سودان فاكۋلتەت دەكانى تاۋمان اماندوسوۆ اعامىزبەن امالسىز قاباق شىتىسۋعا تۋرا كەلدى. «نەمەنە, مەنىڭ سىزبەن جەرلەس بولماعاندىعىم با, نە كىنام بار؟ ايتپەسە, اناۋ, اناۋ, اناۋ دەپ ءبىراز ادامدى ءتىزىپ بەردىم, بۇلاردىڭ ءبارى كەلە سالا اعا وقىتۋشى بولىپ جاتىر. ال, مەن اسپيرانتۋرا ءبىتىردىم, قورعادىم, قايتىپ كەلدىم, ءالى كۇنگە اسسيستەنتپىن. نە جازىعىم بار» دەپ سوزگە كەلگەنمىن. سودان كەيىن عانا ول كىسى مەنى اعا وقىتۋشىلىققا كوتەرگەن. بىراق, ءوزىن جاقسى كورەتىنمىن, ءانشى ەدى, ەكى اياعى بىردەي جوق.
اۆتور: مۇسىرەپوۆتىڭ «قازاق سولداتىنداعى» كەيىپكەرى عوي.
مىرزاتاي: ءيا, ءدال سول, شەگەن. ءوزى اقكوڭىل ەدى. پروتەزبەن جۇرەدى. ءاندى جاقسى سالادى. كەلىنشەكتەر جاقسى كورەتىن. ءبىر كۇنى مەنى شاقىرىپ الدى. الدىندا جوعارعى كەڭەستە توراعا بولعان اسقار زاكاريننىڭ بىزگە رەكتور بولىپ كەلگەن كەزى.
– مىرزاتاي, اسقار زاكارين ءبىر كىتاپ جازىپ جاتىر ەكەن. عىلىم كانديداتى عوي, دوكتورلىق قورعايدى دەيسىڭ بە. ءبىر مونوگرافيا بولسا, پروفەسسور بولعالى تۇر. سونىڭ ماتەريالدارىن رەداكتسيالاپ بەرسەڭ. مەن سەنى ايتىپ قويدىم, – دەدى. قۇداي-اۋ, ءبيتتىڭ قابىعىنداي عانا كىتاپشا, «ابەل گالۋا, لوباچەۆسكي, ەينشتەين» دەپ اتالادى. سول كىتاپتى رەداكتسيالادىم. قايتا جازىپ شىقتىم دەسەم دە بولادى. اۆتوردىڭ العىسوزىندە: «وسى كىتاپتىڭ جازىلىپ شىعۋىنا, ونىڭ ادەبي وڭدەلۋىنە جاردەم بەرگەن ماتەماتيك مىڭباي ىسقاقوۆ پەن ادەبيەتشى مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە العىس ايتامىن» دەگەن ءسوزى بار. ول كىتاپ كىتاپحانالاردا بار. انا كىسىنىڭ ءوزىنىڭ ءۇيىن كورگەن ەمەسپىن, ال ىلعي گەنەرالدار تۇراتىن اۋداندا قوسىمشا ءبىر بولمەلى پاتەرى بار ەكەن. اباي مەن تولەباەۆ كوشەلەرىنىڭ بۇرىشىندا. مەنى ماشينەسىنە مىنگىزىپ, سوعان الىپ كەلەدى. سىرتىمنان كىلتتەپ كەتەدى. توڭازىتقىشى بولدى, ءىشى تولىپ تۇرادى. قارنىڭ اشقاندا ءىشىپ-جەرسىڭ دەپ ىشىندەگىلەرىن كورسەتەدى. كىتابىن ءبىتىرىپ بەردىم, پروفەسسور اتاندى. تاۋمان اعام ايتادى, سەن, ۇيالما, اراسىندا جاعدايىڭ قالاي دەپ جاتسا, پاتەرىڭنىڭ جوق ەكەنىن ايت دەيدى. مەن «ايتۋدايىن ايتىپ ءجۇرمىن» دەيمىن. بىراق ءبارىبىر وزگەرگەن ەشتەڭە جوق.
ءبىر كۇنى بىرەۋلەر مەنەن:
– ءاي, سەن جولداسبەكوۆسىڭ عوي. پوليتەحتا ءبىر جانىپ تۇرعان ومىربەك جولداسبەكوۆ دەگەن مىقتى پرورەكتور بار ەكەن. سەنىڭ جاقىنىڭ ەمەس پە, – دەپ سۇرادى.
– جوق. ول كىسىنى تانىمايمىن.
– مۇمكىن, جاقىنىڭ شىعار, سۇراستىرسايشى. ونىڭ ايەلى بىزدە ىستەيدى, باعىزباەۆا مايا ميحايلوۆنا. كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى, – دەدى.
ءسويتىپ جۇرگەندە مەنى مايا ميحايلوۆنانىڭ ءوزى شاقىردى. ول ورىس ءتىلىنىڭ بەدەلدى مامانى ەدى, كازاچەستۆو فولكلورىنان ديسسەرتاتسيا قورعاعان.
– مىرزاتاي, سەنىڭ فاميلياڭ جولداسبەكوۆ. جۇرتتىڭ ءبارى سەنى تالانتتى, جاقسى ۇستاز دەپ ماقتايدى. ءوزىڭ قاي جاقتانسىڭ؟ – دەپ سۇرادى.
– جامبىل وبلىسىنىڭ تالاس اۋدانىنان.
– ومىربەك جولداسبەكوۆتى بىلەسىڭ بە؟ مەن سول كىسىنىڭ ايەلىمىن. ونىڭ اتالارى سول اۋداننان. ءوزىڭ قاي رۋدانسىڭ؟
ايتتىم.
– مىنە, قىزىق. سەن وندا ءومىربەككە ءىنى بولىپ شىقتىڭ. مەن وعان ايتامىن, – دەدى. سويتسەم, ول كىسى كاسىپوداقتىڭ ءتورايىمى عوي, ءۇيى جوق, كەزەكتە تۇرعانداردىڭ جاعدايىنان حاباردار, كاسىپوداق جينالىستارىندا وسىنداي دا وسىنداي, جاقسى ۇستاز, كانديداتتىعىن قورعاعان, ۇيلەنگەن, ەكى بالاسى بار, پاتەرى جوق, ىلعي قاڭعىپ جۇرەدى دەپ مەن تۋرالى دا ايتاتىن كورىنەدى. ونى كەيىن تاۋماننان ەستىدىم. ءوزى وتە جىگەرلى ادام, بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ, جەتىلگەن, اكەسى حالىق جاۋى بولىپ اتىلىپ كەتكەن. ءبىر كۇنى رەكتوراتتا دا ورنىنان تۇرىپ: «نەگە وسىنداي وقىتۋشى وسى ۋاقىتقا دەيىن پاتەر الا الماي ءجۇر؟» – دەپ سۇراق قويىپتى. سوندا زاكارين:
– مايا ميحايلوۆنا, ءبىز مۇنى بىلەمىز, ول ومىربەك ءارسلانوۆيچتىڭ ءىنىسى عوي, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
– قايداعى ءىنىسى. مىرزاتاي ول كىسىنى تانىمايدى. ءسىز مەنى دۇرىس تۇسىنگەن جوقسىز, – دەپتى مايا ميحايلوۆنا.
اۆتور: ءسىز ول كەزدە كازگۋ-دەگى پاتەرگە ءزارۋ ادامدار تىزىمىندە تۇردىڭىز عوي؟
مىرزاتاي: سوڭعى جىلداردا ءتىزىمنىڭ باسىندا تۇردىم. بىراق ۋنيۆەرسيتەتكە ءۇي بەرىلسە, باسقالار الىپ كەتەدى.
وسى ەكى ورتادا, مىنا جازمىش دەگەندى قويساڭشى, ومىربەك جولداسبەكوۆ كازگۋ-گە رەكتور بولىپ شىعا كەلدى. ماعان سوندا مايا ميحايلوۆنانىڭ ايتقانى بار: «قۇداي بار. ول بىرەۋ. ول جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي قارايدى. ادىلەتسىزدىك, تەڭسىزدىك دەگەندەردى ءوزى تۇزەتەدى. مەنىڭ تىلەگىم قۇدايدىڭ قۇلاعىنا جەتسە كەرەك. ومىربەك ارسلانوۆيچتى رەكتور ەتىپ بىزگە جىبەردى», – دەپ. كەشكە جاقىن ۇيىنە بارعانىندا ومىربەك اعامىزعا مەن تۋرالى ايتىپتى. ەرتەسىندە ماعان: «مىرزاتاي, بۇگىن كەشكى ساعات بەستە ومىربەك سەنى قابىلدايدى», – دەدى. دايىندالىپ باردىم. ءالى كۇنگە ەسىمدە, فرانتسۋزسكي قوڭىر كوستيۋمىم بولاتىن. ارىق بولعاندىعىمنان, العان كەزدە ماعان ۇلكەندەۋ ەدى. ءسابيت ورازباەۆ وزىمە شاقتاپ قايتادان تىگىپ بەرگەن.
اۆتور: ول اعامىز سوندا كيىمدى ءوزى تىگە مە؟
مىرزاتاي: ويبۋي, ءسابيت دەگەنىڭ تالانتتى, اتاقتى اكتەر بولۋىمەن بىرگە ناعىز تىگىنشى عوي. شەبەر! مەنىڭ العان شالبارلارىمنىڭ ءبارىنىڭ بەلى ۇستامايتىن. سوندا سولاردىڭ ءبارىن ءسابيت شاقتاپ تىگىپ بەرەتىن. سول كوستيۋمىمدى, تازا جەيدەمدى كيىپ باردىم. وي, ارۋاعىڭنان اينالايىن, سۇمدىق كىسى ەدى عوي. ارىستان سياقتى. «احا-حا-حا, سەنىڭ جەڭگەڭ قۇلاعىمنىڭ قۇرىش ەتىن جەدى. ءوزىڭدى ماقتاعاندا قول-اياعىڭدى جەرگە تيگىزبەيدى. ۋنيۆەرسيتەتتە ون ءبىر جىلداي جۇمىس ىستەيدى, ءالى كۇنگە پاتەرسىز ءجۇر دەيدى. راس پا؟». ول كىسىنىڭ جاناشىرلىقپەن ايتقان شىنايى جىلى لەبىزى جۇيكەمدى بوساتتى ما, قۇداي سەزدىردى مە, بىلمەيمىن, وعان دەيىن تالاي قيىندىقتاردى كورىپ, ءبىر ادامنىڭ الدىندا بوساعان ەمەسپىن, سول جەردە بەينەبىر ءتىرىلىپ كەلىپ ارقامنان قاققان, پاتەر جونىندەگى شەككەن ازاپ, مەحناتتارىمنىڭ ءبارىن بىلەتىن اكەمە مۇڭ شاققانداي, كوڭىلىم بوساپ, ءوزىمدى ۇستاي الماي, ەڭكىلدەپ جىلاپ جىبەرىپپىن. ءوزىمدى توقتاتا السامشى. ابدەن تىعىلىپ جۇرگەنمىن عوي. قىزمەت جونىنەن باسشىلاردىڭ ءبارى مەنى ماقتايدى, بىراق جاعدايىمدى جاسايىن دەگەن نيەت قىلمايدى. انا كىسى ورنىنان تۇرىپ كەلىپ, قۇشاقتاپ: «بولدى ەندى, جىلاما. ءبارى دۇرىس بولادى, ءبارى دۇرىس بولادى» دەي بەردى.
ۇمىتپاسام, بۇل كوكتەمنىڭ كەزى ەدى. سودان كۇزدە, جاندار تۋلەنوۆ دەگەن وزبەك پروفەسسورى, ءوزى عىلىم دوكتورى, فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ باستىعى, وتە بەدەلدى ادام, جاڭادان سالىنعان ۇيگە كوشتى. وعان دەيىن ول كىسى مامەتوۆا كوشەسى مەن كوممۋنيستىك داڭعىلدىڭ قيىلىسىنداعى مينيسترلەر كەڭەسى سالدىرعان ءۇيدىڭ ءتورت بولمەلى پاتەرىندە تۇرعان ەكەن. قۇداي جارىلقاپ, سول ءۇيدى بوساي سالىسىمەن ومەكەڭ ماعان بەردى عوي. ءسويتىپ, ون ءبىر جىل دەگەندە پاتەرگە قولىم جەتتى. پاتەر بولعاندا دا بىردەن ءتورت بولمەلى پاتەرگە. ءوزى ەكىنشى قاباتتا, بالكوننان تەاتر كورىنەدى. ەكى ورتادا فونتان, سۋ بۇرقاق. ودان اتقىلاعان سۋدىڭ لەبى ۇيگە كەلەتىن. پاتەردەن پاتەرگە قاڭعىرىپ, كوشىپ جۇرگەن ادامدا قانداي م ۇلىك بولۋشى ەدى, جيناعان تۇك دۇنيەمىز جوق. زالعا ەشتەڭە قويعىزباي, تەكەمەت توسەدىك تە, كورپە سالىپ, سول جەرگە جاتىپ جۇردىك. پاتەردىڭ قورلىعى, تارلىعى وتكەن عوي ابدەن. ەكى قولىمدى ەكى جاققا جايىپ جىبەرىپ, قاسىما ەشكىم جاتپاڭدار دەپ, راحاتتانىپ ۇيىقتاپ ءجۇردىم. قۇماردان شىققانشا. ارينە, بۇگىنگى ولشەممەن سالىستىرعاندا ول ءۇيدىڭ بولمەلەرى كىشكەنتاي-كىشكەنتاي بولاتىن. بىراق بىزگە ول كەزدە كەڭ سارايداي بولىپ كورىنگەن ەدى. قىزدارىم دا ءماز-مەيرام.
ودان بۇرىنىراق, ول ۋاقىتتا بالالاردى الىپ, قوناققا ءجيى باراتىنبىز, الدى-ارتىمىزعا قارامايمىز. ءوزىمىز دە شاقىرامىز. قاتارلاستارىم دا پاتەر الا باستاعان. ءبارى التىنشى شاعىن اۋداننان الادى. سولارعا بارعان كەزدە, بالالارىم انانى كورەدى, مىنانى كورەدى, ۇيگە كەلگەن سوڭ ەكى قىزىم مەنى القىمىمنان الادى. «پاپا, ءبىز قاشان ءۇي الامىز, بىزدە قاشان مۇزداتقىش بولادى, قاشان ۆاننا بولادى» دەپ. ءتورت بولمەلى ءۇيدى الماي تۇرعانداعى جاعداي عوي. اۋزىما پەرىشتەلەر سالدى ما, «ساسپاڭدار, ءبىز ولاردىڭ بارىنەن دە جاقسى ءۇي الامىز, مۇزداتقىشىمىز ولاردىكىنەن جاقسى بولادى» دەپ بالالارىمدى جۇباتامىن. ايتقانىم كەلدى. سول كەزدە جۇمىسشىلاردى جابدىقتاۋ ءبولىمى – ورس دەگەن مەكەمە بولدى عوي. سونىڭ باستىعى اعايىن ادام ەدى. جەڭگەمىز قىزدارىمىزعا ساباق بەردى, ون ەكىنشى مەكتەپتە. بىردە اڭگىمە بولعاندا سول كىسىگە ايتىپ ەدىم, «ويباي, ونىڭ ءبارى اعاڭنىڭ قولىندا عوي» دەدى اڭقىلداپ. سول جەردەن «زيل موسكۆا» دەگەن مۇزداتقىش الدىم. ونداي مۇزداتقىش ول كەزدە ساناۋلى ادامداردا عانا بولدى. قىزدارىما ايتتىم: «نەعىل دەدىم سەندەرگە. ءبىز ءىرى پانەلدەن ەمەس, كىرپىشتەن سالىنعان ادەمى ءۇي الامىز, كۇتىپ ءجۇرمىن دەدىم بە؟ دەدىم. ەشكىمدە جوق مۇزداتقىش الامىز دەدىم بە؟ مىنەكەي...»
پاتەر العان كۇنى مەن ۇيىقتاپ قالعانمىن. ەنەمىز ايتادى, قىزدارىڭ تاڭ اتقانشا ۇيىقتاعان جوق دەپ...
بولات بوداۋباي,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.