الەمگە ايگىلى كانوندار... وسى ءسات قيىر شەتتەگى كولورادا ەسىڭىزگە تۇسەر. سول كولورادانىڭ اينىماس بولشەگىندەي جەر شارىنىڭ وزگە جارتىسىندا شارىن جاتىر. شىن مانىندە شارىن اڭعارى دا تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعى رەتىندە وزىنە قىزىعۋشىلاردى ىنتىقتىرادى.
بۇل وڭىردە الىپ تاۋلاردىڭ كەرىم كەلبەتى كوز قارىقتىرادى. اق باس شىڭداردىڭ سۋرەتى سىرباز كەيىپتە اسقاقتايدى. بيىككە ورمەلەگەن جاسىل شىرشالار ادەمىلىككە وزگەشە اسپەت بەرگەندەي. كوكوراي شالعىندى جوتالاردىڭ مۇنارعا بوككەن كەيپىن ايتىڭىز.
بۇل وڭىردە سۇلۋلىق اتاۋلىنى كانىگى شەبەردىڭ ىسمەر قولىمەن كەستەلەنگەندەي يرەكتەلە جىلت-جىلت ەتكەن وزەندەر ورنەگى تامسانتادى. قۇداي-اۋ, سول ورنەكتىڭ ءبىر ساباعى مىڭ سان بۇرالىپ, قارسى الدىڭىزدا جاتىر.
شارىن... شارىن وزەنى تىم تەرەڭدە, شاقىرايعان كۇنگە شاعىلىسا جىلتىراپ اعادى. گۇرىلدەپ, ارقىراي باستاۋ الار تاۋ وزەنى وسى تۇسقا كەلگەندە سىلەلەي شارشاعان دەرسىڭ, قانشاما جىلدار بويىنا جەر قاباتىنىڭ قىمتانا جاسىرعان قۇپياسىن تىرمالاي اشقان ارىندى اعىس ءسال تىنىس العانداي. كوز الدىڭىزدا تاڭعاجايىپ كوركەم كورىنىس تۇرادى. بيىكتىك پەن تەرەڭدىك: مۇزارت تاۋلاردىڭ اسپان تەپكەن تاكاپپار شىڭدارى ءون بويىن ماقتانىش كەرنەگەندەي ماڭعاز كەيىپ تانىتادى, ءجۇزىن ءاجىم تورلاعانداي قاتپار-قاتپار جارقاباقتان تومەن قۇلاعان اڭعارلار مۇڭايا ويعا بەرىلەدى.
شارىن... قىزعىلت قامالدار ءيىرىمى... تۋعان تابيعاتتىڭ توسىن كەسكىنى كەيىنگى كەزدە جۇرتشىلىقتى وزگەشەلىگىمەن باۋراي بەردى. قانشا كۇش سالساق تا قولمەن قيۋلاستىرۋعا كەلمەيتىن بولەكتەۋ سۋرەت ەلىكتىرە تۇسەدى. تابيعات شەبەردىڭ سان جىلعى ورنەگى كەرەمەت اسەرىمەن ەلىتەدى.
تابيعاتتىڭ تىلسىم سىرىن ىشىنە بۇككەن قىزعىلت كانون جاردان تومەن قاراي بۇرالاڭ كۇيى اعاراڭداپ جاتقان جالعىز اياق جول ارقىلى وزىنە جەتەلەيدى. اڭسار اۋدارا قىزىقتىرعان قىزعىلت كانوندى گەوگراف ماماندار وسىلاي اتاعانمەن, كەيدە «قامالدار اڭعارى» دەپ تە جازادى. سودان با, ءبىز وزىندىك ەرەكشەلىگىنە قاراي قىزعىلت قامالدار ءيىرىمى دەگەنگە ىقىلاس تانىتتىق.
قىزعىلت قامالدار ءيىرىمى سان جىلداردىڭ وتىندە تاۋ جىنىستارى ءتۇرلى ۇلگىدەگى مۇسىندەردىڭ عاجايىپ كورىنىسىن قاشاپ جاساعانداي الدىڭىزعا تارتادى. ءبىرى وزىندىك تاۋ كەلبەتىن كوز الدىڭىزعا اكەلسە, ەكىنشىسى عايىپتان پايدا بولعان جۇمباق مۇنارانى ەلەستەتەدى. بيىك جارتاسقا ءسال كىدىرە قاراساڭىز ءزاۋلىم عيماراتتىڭ كىرەبەرىس تابالدىرىعىندا تۇرعانداي سەزىنەسىز. ءبىر ءسات ءوزىڭىزدىڭ مىڭجىلدىقتار الەمىندە ەركە جەلدىڭ, اعىن سۋدىڭ, ءدۇمپۋى كۇشتى ءار الۋان تەربەلىستەردىڭ ساۋلەتكەرشىلىگىمەن بەتپە-بەت كەلىپ تۇرعانىڭىزدى سەزىنبەيسىز. قايتا قۇپيانى ءون بويىنا جاسىرعانداي مۇلگىگەن تاۋ تۇلعالى باعانداردى, كەرىم كۇمبەزدى قۇزداردى, جارقاباعى ايقىش-ۇيقىش دىڭگەكتەردى قىزىقتاي ەلىتىپ, ەرتەگىلەر ەلىنە ەنگەن كۇيى قيالعا بەرىلە وزگە دۇنيەنىڭ ءبارىن ۇمىتار ەدىڭىز.
قىزىقتى قاراڭىز, «كانون» ءسوزى يسپان تىلىندە «قۇبىر» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن. عالىمداردىڭ دەرەگىنە نازار سالساڭىز, كانونداردىڭ پايدا بولۋى قۇرعاق قىراتتاردىڭ ءوز ارناسىن دامىلسىز كەڭەيتكەن وزەن سۋلارىنىڭ اسەرىنەن دەپ تۇسىندىرەدى. ال, قامالدار اڭعارى ادام ورمەلەپ شىعا الماس قۇزدا جارتاس پەن سازدى قۇمداۋىت تاۋ ارقىلى وتەتىن شارىن وزەنىنە قيىلىسا جاتقان قۇرعاق ساي. قىزعىلت كانوننىڭ ۇزىندىعى ءۇش شاقىرىمعا جۋىق, ەنى 20 مەتردەن 130 مەتر ارالىعىندا بولىپ كەلەدى. تەرەڭدىگى 100 مەترگە جۋىقتايدى. سولتۇستىك امەريكاداعى كولورادو وزەنىنىڭ ۇلكەن كانونىمەن تابيعاتى ءبىر, لاندشافتتىق الپەتى ۇقساس بولۋى تاڭداي قاقتىرار, اتى ايتىپ تۇرعانداي, ۇلكەن كانوننىڭ ۇزىندىعى 80 شاقىرىم, تەرەڭدىگى دە ولشەۋسىز – 1200 مەتردەن 800 مەترگە دەيىنگى كورسەتكىشى شارىننىڭ شاعىن بولسا دا كانوننىڭ ەرەكشە كورىنىسى تالايدى تامساندىرادى. سوندىقتان دا شىعار, قيانداعى ورتالىق ازيانىڭ بەيمالىمدەۋ ءبىر نۇكتەسىنە ورىس ساياحاتشىلارى ن.سەۆەرتسەۆ, ا. كراسنوۆتارعا اتباسىن بۇرعىزدى. دالا توسىندەگى تاڭعاجايىپ الەم – شارىن ولاردى بەيجاي قالدىرعان جوق. الىس قاشقارعا ساپارلاپ بارا جاتقان شوقان ءۋاليحانوۆ تا تابيعاتى سۇلۋ وڭىردەگى ەرەكشە تۇسكە بويالىپ تۇرعان قىزعىلت كانونعا ەرىكسىز ويعا شوما قاراپ, نازار اۋدارعان دا شىعار-اۋ.
سەبەبى دەرسىز, تابيعاتتىڭ ءوزى جىلدار بويىنا اسپەتتەي الاقانىڭىزعا سالعان جەردىڭ بۇكىل قاباتىنىڭ تىلسىم سۋرەتى ويلانتپاي قويماس. جارقاباقتىڭ سانسىز قاباتتىق الۋان بوياۋى تاس شەجىرەنىڭ بەتتەرىندەي سىر اقتارادى. قامالدار اڭعارىنداعى كەسەك مۇسىندەردىڭ قايتالانباس كەسكىندەرى دە قيالعا جەتەلەيدى. ءدال الدىڭىزدان الىپ اجداھاداي ءتونىپ تۇرعان قۇزدى كورىڭىز. از عانا ۋاقىتقا كىدىرسەڭىز باس سالارداي كەيپى قورقىنىشتى. تەك سانداعان توپىراق قاباتتارىنان تۇراتىن ەسكەرتكىش سۇلبا ەكەنىن سەزىنگەندە بارىپ, ىلگەرى ادىمدايسىز. سول كەزدە ارىستاندار سايى الدىڭىزدان شىعادى. قۇزدار ەرتەگىدەي, بيىكتەن الىسقا كوز تاستاعان ۇلكەن ارىستاننىڭ باس ءمۇسىنىن ايىراسىز, سوسىن جالبىراعان جالى ايقىندالادى, جۋان موينى بولىپ قوڭىرقاي تارتقان سازقابات كورىنىس بەرەدى. العا جۇرگەن سايىن عاجايىپ الەم ءوز قۇپياسىن اشا تۇسەردەي. كيىز ءۇي اڭعارىنا وتكەندە اۋىلعا كەلگەندەي تىنىس الاسىز. كەربەزدەنگەن بيىك توبە مە دەسەڭىز, ءسال ءوتىپ بارىپ اينالا بەرە باعامدايسىز, اعاراڭداپ كوزگە ىستىق تارتار كيىز ءۇي. توپىراق قاباتتارىنان بىرەۋ قانشا ۋاقىتىن شىعىنداپ ارنايى قاشاعانداي. تۇڭلىگى ءسال عانا اشىلعانداي شاڭىراق, ۋىق پەن كەرەگەنىڭ ۇشتاسقان تۇسىنداعى قارا بەلدەۋلى اق شاڭقان كيىز ءۇي وزىنە كوپكە دەيىن جانارىڭىزدى ەرىكسىز اۋدارتادى. ال مىنا دىڭگەك ۇستىن تاس سالىنعان قاپشىقتى ەلەستەتەدى. جارقاباقتىڭ باسىنان ءجۇز مەتردەي تەرەڭدىكتەگى جالعىز اياق جولمەن قيالعا ەلىتىپ, وزىڭىزدەن-ءوزىڭىز كۇبىرلەي العا ادىمدايسىز. ويتكەنى, قۇجىر-قۇجىر قابىرعالى شارىن جەتكىزەر جۇمباققا تولى سىر جەتەلەي تۇسەدى.
شارىن كانونىنىڭ پايدا بولۋى جونىندە ءتۇرلى بولجام ايتىلادى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر بۇل ءوڭىر كونە ازيانىڭ ورتالىعىندا الاكول جاعاسىنان بۇگىنگى قىتاي اۋماعىن الىپ جاتقان تاياز سۋلى شىعاناعى دەگەن جورامال ۇسىنادى. تاستاي قاتقان جاسىل تۇستەس ساز قاباتتان تەڭىز جاندىكتەرىنىڭ بىزگە جەتكەن قاڭقالارىنان بىلەتىنىمىز, ءبىر كەزدەرى تەڭىزدىڭ تۇبىندە تىرشىلىك ءۇشىن ءوزدى-ءوزى ارپالىسىپ قيامەت كەشكەنىن, سالقىن سۋدىڭ تابانىندا بىرىمەن-ءبىرى ارباسىپ, ال دەمدەرى تاۋسىلعاندا ۇيىسا تاس بولىپ قالاتىنىن سەزبەگەن دە شىعار. ۋاقىت شىركىن ەشتەڭەنى كەشىرمەيدى, جاعاعا تەڭىزدىڭ ىزىمەن شىعاناق تا عايىپ بولدى. بالكىم, تارتىلعان شىعاناق ورنىندا كول پايدا بولىپ, كۇندەردىڭ كۇنىندە تورايعىر بوگەتى بۇزىلىپ, توسقاۋىلدىڭ ءبارىن اعىزىپ الا جونەلدى. ايتپەسە, مىناۋ سۇپ-سۇر ول جونىندە سىر ايتپايدى, تەك سازدى قاباتتا قاتىپ قالعان تەڭىز جاندىكتەرىنىڭ قاڭقالارىنان ۇققاندايسىز. بۇل جونىندە پروفەسسور پ. ماريكوۆسكي بىلاي دەپ تۇيىندەيدى: «باعزى زاماندا, ۇشتىك كەزەڭدە, 25 ميلليون جىلعا جۋىق بۇرىن, جەر بەتىندە ادامزات جاراتىلماي تۇرىپ, اۋقىمدى دا ىستىق ءشول ورنىندا ۇلكەن كول تولقىپ جاتتى. ول قورشاپ جاتقان تاۋدى جەمىرە تابانىنا كۇشتى ساز قاباتىن ۇساق قيىرشىق تاستارمەن ارالاستىرا جينادى. سوسىن اۋا رايى وزگەردى, كول قۇرعادى, ال تابانىن سۋ شايىپ وتىردى. تىرشىلىكسىز جالاڭاش ءارى وتە تاڭسىقتاۋ, سازدى تاۋلى ءوڭىر پايدا بولدى».
ال شارىن جونىندەگى ءبىر اڭىزدىڭ وقيعا جەلىسى بىلاي ءوربيدى: «جاراتقان يە ارباسىمەن ۇشىپ كەلە جاتادى. جالاڭاش جازىعىنىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتقان تۇستا بايقاۋسىزدا وتتى جەبەلەرىنىڭ ءبىرىن قولدان ءتۇسىرىپ الادى. جان-جاعىنا جالىن شاشا تومەن قۇلديلاعان جەبە زۋىلداعان كۇيى جەرگە كولدەنەڭىنەن ءتۇسىپتى. وتتى جەبە بۇلك ەتكەن جەر ءبۇيىرىن ەكىگە قاق جارا دىڭىنە دەيىن جەتىپتى. جەر قاق جارىلعاندا تامىرلارى ءۇزىلىپتى. ۇزىلگەن تامىرلاردان شاپشىعان قاننان قۋارعان توپىراقتاردىڭ ءتۇسى وزگەرىپ سالا بەرگەن دەسەدى...».
شىندىعىندا شارىننىڭ كورىنىسىن بيىكتەن قاراپ كورىڭىزشى: جەردىڭ قاتتى قاباتىنا دەيىن بەلگىسىز تىلسىم كۇشتىڭ اسەرىمەن الدەنە قاق جارا ءوتىپ, سولتۇستىككە قاراي سوزىلعان الىپ جارىقشاق ءىز تاستاپ كوكجيەككە ءسىڭىپ كەتكەندەي سۋرەت كوز الدىڭىزدا تۇرادى.
بۇل وڭىردە الىپ تاۋلاردىڭ كەرىم كەلبەتى كوز قارىقتىرادى. اق باس شىڭداردىڭ سۇلۋ سۋرەتى سىرباز كەيىپتە اسقاقتايدى. بيىككە ۇمتىلعان جاسىل شىرشالار ادەمىلىككە وزگەشە اسپەت بەرگەندەي. كوكوراي شالعىندى جوتالاردىڭ اق كۇلگىن مۇنارعا بوككەن كەيپىن ايتىڭىز.
بۇل وڭىردە سۇلۋلىق اتاۋلىنى كانىگى شەبەردىڭ ىسمەر قولىمەن كەستەلەگەندەي يرەكتەلە جىلت-جىلت ەتكەن وزەندەر ورنەگى تامسانتادى. قۇداي-اۋ, سول ورنەكتىڭ ءبىر ساباعى مىڭ بۇرالىپ, قارسى الدىڭىزدا جاتىر.
شارىن بيىكتەن باستاۋ الادى. باسىندا شالكودەسۋ بولىپ باستالىپ, تاۋ وزەنى قويناۋداعى جازىققا كەلگەندە ادۋىن ەكپىنى قايتىپ, كەگەن بولىپ جالعاسادى. قارقارا وزەنىنىڭ سولتۇستىك ساعاسى قوسىلىپ, شارىن 255 شاقىرىمعا ۇلاسادى, القابىنىڭ كولەمى 8000 شارشى شاقىرىم. كۇنگەي الاتاۋدىڭ بەتكەيىنىن باستالاتىن كەڭسۋ, ورتا مەركى, شەت مەركى وزەندەرىنىڭ ارنالارى شارىنعا قوسىلىپ, جالاڭاش ويپاتى مەن تورايعىر تاۋىنىڭ شىعىس بولىگىن كەسىپ وتەدى دە الىپ كانوندارعا نەگىز بولادى. سونان تەمىرلىك وزەنىنىڭ جالعىز ساعاسى كەلىپ, شارىن ارناسى سولتۇستىك شىعىسقا ويىسىپ ىلەگە قۇيادى.
شارىن وزەنى كاينوزوي كەزەڭىنىڭ شوگىندىلەر نەگىزىن ايقىن كورسەتە الۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. وزەننىڭ وڭ جاعاسىنداعى جارقاباقتان رەت-رەتىمەن كەزەكتەلە قاتپارلانعان سارى باتپاقتى ءارى جۇقا تسەمەنتتى تاستاقتى شوگىندىلەرىنىڭ قىرىق قۇراۋ بەدەرىن كورەسىز. كانون گەولوگيالىق ولشەممەن العاندا جاس دەپ سانالادى. 2 ميلليون جىل بۇرىن تيان-شان تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى جەر قىرتىسى بلوكتارىنىڭ كوتەرىلۋى وزەننىڭ ءوز ارناسىن ىزدەۋىنە اكەلىپ سوقتى. سايداعى ورنەكتى كەسكىندەردىڭ بۇگىنگى كۇنگە جاقىن كەلەتىن ءتۇرى جارتى ميلليون جىلعا جۋىق بۇرىن پايدا بولعانى دالەلدەنىپ وتىر. ودان بەرگى ارادا اعىن سۋ سالعان كەيىپتە كۇن مەن جەلدىڭ اسەرى وزگەرتتى. وسى كوزگە كورىنبەس سۇلۋلىقتى مۇسىنشىلەر وزدەرىنىڭ عاجايىپ تا ۇلى تۋىندىلارىندا ءبىر ءسات تىنىم الماي قۇبىلتا بەرەتىنى دە انىق ەكەنى راس.
جارقاباقتارى بۇيرالانىپ جاتقان قۇزدى اڭعاردىڭ تۇبىندە شارىن وزەنىنىڭ سارىنى قۇلاققا تالىپ ەستىلەدى. كانون تەرەڭدىگى ق ۇلىقتاۋ مەن تورايعىر تاۋلارىنىڭ تۇيىسكەن وسى تۇسىندا 300 مەترگە جەتەدى. بۇل تەرەڭدىك جالاڭاش الابىندا 100-150 مەترگە دەيىن ازايادى. سۇلۋلىققا تۇنعان وسى ءوڭىردى 1886 جىلى كەلىپ تاماشالاعان شارىننىڭ عاجايىپ كورىنىسىنە تاڭداي قاعا تامسانعان بەلگىلى بوتانيك, گەوگراف, «جەرتانۋ نەگىزدەرى» دەپ اتالاتىن ورىس ۋنيۆەرسيتەتتىك وقۋلىعىنىڭ اۆتورى ا.كراسنوۆ پىكىرى دە ءوز تۇيىنىمەن ەرەكشەلەنەدى: «شارىن كانونىنا بارعاندا الدىڭىزدان كوگىلدىر تاۋلار قورشاعان كەڭ دە جازىق, ۇستەلدەي تەگىس جۋساندى دالا شىعادى. ال, تابانىڭىزدىڭ استىندا جەر ويىلىپ تۇسكەندەي جارقاباق, ءارى قاراي قاتپار-قاتپار توبەلەر. ونىڭ ار جاعىندا شىڭداردىڭ, اڭعارلار مەن شاتقالداردىڭ تاۋلى مەكەنى قۇشاق جايا شاقىرادى, بيىكتەن كۇرت قۇلاعان تەرەڭ اڭعاردىڭ تابانىندا جىڭىشكە جولاقتانىپ شارىن اعادى, قاتال دا تەرەڭ ب ۇلىڭعىر الەم...», – دەپ جازادى تيان-شان مەن ونىڭ بوكتەرىنە جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ الدىن الا قورىتىندىسىندا عالىم.
اراعا ءتورت جىل سالىپ, 1890 جىلى امەريكاعا ساپار شەككەن اندرەي نيكولاەۆيچ جارتاستى تاۋداعى يەللوۋستوۋن وزەنىنىڭ تەرەڭدىگى 360 مەترگە دەيىنگى كانوندارىمەن شارىندى سالىستىرادى: «بۇل كەزدە يەللوۋستوۋن سياقتى كانوندار بۇكىل الەمگە ايگىلى بولاتىن, ونىڭ سۋرەتتەرى مەن سيپاتتامالارىن امەريكانىڭ ءاربىر قالاسىنان كەزدەستىرەر ەدىڭىز, ال شارىنعا تەك قىرعىزدار (قازاقتار – اۆتور) عانا باراتىن, ونى ەشكىم سيپاتتاپ جازباعان», – دەپ كۇرسىنە وتىرىپ باياندادى. بۇل كۇرسىنىستىڭ ار جاعىندا ءبىر-بىرىنە ۇقساس ەكى ءتۇرلى كانوننىڭ تاعدىرى جاتتى. قيانداعى امەريكاعا كانونداردىڭ كورىنىسىن تاماشالاۋعا الەمنىڭ ءار شالعايىنان جۇرتشىلىق ىنتىقتىق تانىتىپ, عاجايىپتىڭ كۋاسى بولۋ ءۇشىن جول اۋىرتپالىعىنا قاراماي ساپارعا شىعار ەدى. الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى اسپەتتى كەسكىنمەن تاڭدانتار شارىننىڭ شىرايلى ورنەگى ەلەۋسىز قالۋى عالىمدى قالىڭ ويعا جەتەلەدى. ەلدىڭ اڭسارىن اۋدارعان كەرەمەت كانوندار قازاق دالاسىندا دا بارى ەشكىمنىڭ ويىنا كىرىپ-شىقپادى. عالىم ا.كراسنوۆتى كۇرسىنتكەن دە وسى جايت بولسا كەرەك-ءتى. ال, يەللوۋستوۋن جونىندەگى العاشقى دەرەكتى 1804-1806 جىلدارى ميسسيسيپيدەن تىنىق مۇحيتىنىڭ جاعالاۋىنا دەيىن قيىن ساپاردى باستان وتكەرگەن ليۋيس پەن كلارك ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەلەرى اكەلگەن ەدى.
اڭشى دجون كولدەردىڭ 1807 جىلى يەللوۋستوۋنعا بارعاندا كورگەن قىزىقتارى ارىپتەستەرىنىڭ اۋزىنىڭ سۋىن قۇرتتى. ونداعى گەيزەرلەردىڭ تاماشا ەكەندىگى, اسپانعا كوبىك شاشا اتقىلاپ جاتقان سۋلاردى كوز الدىڭا اكەلگەندە ادام سەنبەستەي وقيعانى ويدان شىعارعان قيال-عاجايىپ نارسە دەپ تە قابىلداعان. اڭشىلاردىڭ اڭگىمەلەرى ەرتەگىدەي اڭعاردىڭ بەينەسىن سان قىرىنان سۋرەتتەپ جەتكىزدى. ولاردىڭ شىندىعى قايسى, تەرىسى قايسى ەكەنىن انىقتاۋ ماقساتىندا 1871 جىلى قۇرامىندا ءفوتوتىلشىسى بار عىلىمي ەكسپەديتسيانى الىس ولكەگە اتتاندىردى. شىنىندا دا تىلسىم تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپتارى ەكسپەديتسيالىق وترياد مۇشەلەرىن تامسانتا ءتۇستى. تاڭداي قاقتىرعان كورىنىستەردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدى. مىنا عاجاپ كەلبەتىمەن ىنتىقتىرعان ءوڭىر جەكە مەنشىك ەمەس, ۇلتتىق ماقتانىش تۇتاتىن جەر بولۋى كەرەك دەپ شەشكەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ ءوتىنىشى وكىمەتكە جولداندى. يوللوۋستوۋندا تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر مەن ەكسپەديتسيا ەسەبىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارعان اقش ۇكىمەتى 1872 جىلى الەمدەگى تۇڭعىش ۇلتتىق ساياباق قۇرۋ تۋرالى زاڭ شىعاردى.
شارىن كانوندارى دا ەرەكشە. جارقاباقتان قيالاي تومەن تۇسەتىن جالعىز اياق جول ەرتەگىلەر ەلىنە الىپ بارا جاتقانداي. عىلىمي تىلمەن ايتقاندا, الاتاۋ ەتەگىندەگى وزەن سۋى ويعان الىپ ويىلىم شارىن وزەنىنىڭ ميلليون جىلدار الەتىندە جاساعان ورنەگى. ساي تابانىنا جاقىنداعان سايىن بەتكەيدەگى قۇزدار ايرىقشا تاس قامالدارعا ۇقساڭقىراپ, وزگە ءبىر الەمگە ەنگەندەي اسەرگە قالدىرادى. اق جولاق بەلدەۋلەر سان عاسىرلىق تاريحتان سىر اقتارعانداي ەكەن. بىردە ءمۇسىن كەيپىندە, بىردە الىپ كيىز ءۇيلى اۋىلدى كوز الدىڭا اكەلەتىن قۇزار جارتاستىڭ قىلىعىنا قىزىعاسىز. قىزعىلت قامالدار ءيىرىمى تاڭعاجايىپ سىمباتىمەن وزىنە ەلىكتىرە بەرەدى. جەر جارىقتىقتىڭ مىڭ سان قاتپارى ءتۇرلى بوياۋىمەن كوز الدىڭدا تۇر. ونى انىقتاي قاراساڭ, گەولوگيالىق, بوتانيكالىق اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي دەرسىڭ. جەر بەتىندە تاۋ-تاۋ بولىپ جاراتىلعالى ۇلى دالاعا ىنتىعا اسىققان وزەننىڭ ساي-سالانى قۋالاي ءجۇرىپ وتكەن جولىنداعى ەسكەرتكىشتەر ولكەسى. مىناۋ تىم تومەننەن قاراعان سىزگە الدەنەلەردى ايتقىسى كەلەتىندەي. توپىراق الەمىنىڭ تىلسىم دۇنيەسىن جالاڭاشتاپ كورسەتىپ, ءسۇيىنشى سۇرارداي بيىكتەن ەڭسەلەنە قاراعان قۇزداردىڭ سۋرەتى ءۇنسىز تەرەڭ ويعا شومدىرادى.
قىزعىلت جارتاستار ءيىرىمى... توسىننان تاستار ساۋال كوپ. امەريكاداعى ءون بويى كانوندارعا تولى كولورادو وزەنى دە يسپان تىلىندە قىزىل دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بالكىم, قىزعىلت جارقاباقتاردان تۋىنداعان شىعار. سول كولورادونىڭ ۇلكەن كانونى العاش رەت ەۋروپالىقتاردان 1540 جىلى يسپان كونكيستادورى كورتەستىڭ وتريادىنان وفيتسەر كورونادو كورەدى. جارقاباقتان كانونداردىڭ تىم تەرەڭدىگى, تابانىنا كوز سالعان يسپاندىقتار مۇنارعا بوككەن اڭعاردان جۇرەكتەرى شايلىقتى ما تومەنگە تۇسپەي مەكسيكاعا كەرى قايتقان. اراعا ەكى عاسىر سالىپ مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان كەلگەن فرانتسيسكاندىق موناح گارسوس اتباسىن تىرەگەن. تەك ودان ءجۇز جىل كەيىن عانا, 1869 جىلى مايور پاۋەلل جەتەكشىلىك ەتكەن ەكسپەديتسيا ۇلكەن كانوننان قايىقپەن ءوتىپ ونىڭ العاش عىلىمي سيپاتتاماسىن جاسادى. كارتاسىز, بۇرىلىس ارناسى بەلگىسىز كولورادونى پاۋەلل مەن ونىڭ جاۋجۇرەك سەرىكتەرى كاليفورنيا شىعاناعىنا دەيىن ءجۇزىپ ءوتتى.
«العاشقى تۇيسىنەرىڭىز – كورگەن تۇستەي. قورقىنىشتى كولەمدەگى ويىلىم! ويىلىمنىڭ ارعى بەتى قالىڭ اۋا قاباتىنان كورىنەر, سودان دا جەڭىل مۇنارتقانداي, ءبىر قالىپتى كوگىلدىر تولقىن. كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ ءوزى سىرىڭكە قورابىنداي عانا بولىپ بىلىنەر ەدى. ال تەرەڭدىگى... كانوننىڭ تابانى كورىنبەيدى. وستانكينو مۇناراسى بۇل ويىقتا ەلەۋسىزدەۋ اعاراڭداعان ينەدەي بىلىنەر. مۇنداي جىرانى بۇكىل الەم بىرىگە كىرىسكەنىمەن ادام قولى قازا الماس. بۇل عاجايىپتى تەك تابيعات قانا جاسايدى. بۇعان ونداعان ميلليون جىل كەرەك». قورشاعان ورتانىڭ تىلسىم سىرىنا بوي ۇرعان جيھانگەز ۆاسيلي پەسكوۆ كولورادو وزەنىندەگى ۇلكەن كانونمەن العاشقى تانىستىعىن وقىرمانعا وسىلاي باياندايدى.
نەگىزىندە شاتقالدىڭ ۇزىندىعى بەس ءجۇز شاقىرىمنان استام. كانوننىڭ ەنى التىدان جيىرما شاقىرىمعا دەيىنگى جەردى الادى. كەيبىر تۇسى سەگىز ءجۇز مەترگە قىسقارادى. كولورادو اڭعارىنىڭ تابان ەنى ءجۇز مەتر عانا.
سول كولورادونىڭ اينىماس بولشەگىندەي جەر شارىنىڭ وزگە جارتىسىندا شارىن جاتىر. شىن مانىندە شارىن اڭعارى دا تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ سۇلۋلىعى رەتىندە وزىنە قىزىعۋشىلاردى ىنتىقتىرادى. ءوزىنىڭ تىلسىم ورنەگىمەن تامسانتار شارىننىڭ قىزعىلت قامالدارى جۇمباق دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشارداي مەنمۇندالاپ اڭسارىڭدى اۋدارا بەرەدى.
قولمەن قاشاعانداي شوقىلانعان قامالدار, ءتۇرلى كەيىپ تانىتقان ءمۇسىن تاستار ەندى ءبىر ساتكە بۇرىنعىدان دا قىزعىلت تارتا تۇسپەك. ويتكەنى, القالى كەڭ اڭعاردىڭ بەتكەيىندەگى كولەڭكە قالىڭداپ ۇزارا ءتۇسىپتى. اڭعار تابانىنان جوعارى ورلەر سۇرلەۋدى ىزدەدىك. وزەن جاعالاي بارىپ بيىككە كوتەرىلەر جالعىز اياق جولدى دا كولەڭكە كومىپتى.
جارقاباقتىڭ باسىندا ات ۇستىنەن قىزعىلت قامالداردىڭ سۇلباسىنان كوز ايىرماي قاراعان بالا تۇر.
بۇل وڭىردە الىپ تاۋلاردىڭ كەرىم كەلبەتى كوز قارىقتىرادى, اق باس سۇلۋ سۋرەت كىمدى دە بولسا وزىنە باۋراي تۇسەدى, كوك اسپانعا ىنتىزار كوڭىلمەن ۇمتىلعان جاسىل شىرشالار ەرەكشە ءسان بەرەدى...
بۇل وڭىردە كوكوراي شالعىندى جوتالارعا اقشا بۇلتتار قوناقتايدى, ال بۇلتتاردى كەشكەن اتتىلى كىسىلەر سامبىرلاي سويلەپ بارا جاتادى...
بۇل وڭىردە تاۋ بەتكەيىن سۇلۋلىقپەن كەستەلەي اققان وزەندەر ۇلان دالاعا اسىعادى...
وسىنىڭ بارىنە وزگەشە اسپەت بەرگەندەي, شارىننىڭ عاجايىپ قىزعىلت قامالدارى ايرىقشالانىپ كورىنەدى.
ساپارباي پارمانقۇلوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى.