كەرەكۋدە ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا قازاقتىڭ تالاي ۇلت قايماقتارى, سونىڭ ىشىندە ءاليحان بوكەيحان جازاسىن وتەگەن «اق تۇرمە» بولعان. عيمارات اق پاتشا زامانىنان, اقتاردان قالعانى سەبەپتى حالىق اۋزىندا سولاي اتالىپ كەتكەن دەسەدى. قازىر بۇل كونە نىساننىڭ ورنىندا توعىز قاباتتى ءزاۋلىم باسپانا بوي كوتەرگەن.
«اق تۇرمە» زامانىندا قازىرگى پاۆلودار قالاسىنداعى استانا, لەرمونتوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان. اۋماقتىڭ رەسمي اتاۋى 1919 جىلعا دەيىن 8-مەششان تۇيىق كوشەسى بولعانىمەن, حالىق اۋزىندا «تۇرمە شولاق كوشەسى» دەپ اتالىپ كەتكەن.
نەگىزى پاۆلودار قالاسىندا كەڭەس وكىمەتى العاشقى قۇرىلعان جىلدارى ەكى تۇرمە بولعان. اق تۇرمەدەن بولەك, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ جاسىرىن تۇرمەسى قۇرىلعان. ول قازىرگى 29 قاراشا كوشەسى, №2 مەكەنجايىندا ورنالاسقان «ەكو» باسپاحاناسىندا ورىن تەپكەن. بۇل كوشەنى قالانىڭ قۇرداسى دەسە بولادى. سەبەبى ەرتىس وزەنىنە جاقىن تۇرعان عيمارات العاشقى فورپوستتار مەن ستانيتسالار سالىنعان ۋاقىتتا تۇرعىزىلعان. ولكەتانۋشى ەرنەست سوكولكيننىڭ «قالامىزدىڭ كوشەلەرى» اتتى كىتابىندا كەرەكۋلىك كوپەس, ونەركاسىپشى ارتەمي دەروۆ ءحىح عاسىردىڭ 90-جىلدارى بۇل جەردەگى اعاش ءۇيدى بۇزدىرىپ, ورنىنا كىرپىشتەن ەكىقاباتتى ءۇي سالدىرعانى ايتىلادى. ال كوپەس قايتىس بولعان سوڭ, ارادا ءبىر جىل وتكەندە, ياعني 1911 جىلى بۇل ۇيدە ورىس-قازاق ۋچيليششەسى اشىلادى. العاشقى ديرەكتورى رەتىندە ابىكەي ساتباەۆ تاعايىندالعان. وسى ۋچيليششەدە قازاقتىڭ قوس ۇلى تۇلعاسى – قانىش ساتباەۆ پەن جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى ءبىلىم الادى. ۋچيليششە 1920 جىلى جابىلىپ قالادى دا, عيماراتقا مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارى يە بولادى. كەڭەستىڭ قىزىل وفيتسەرلەرى بۇل جەردە جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ويلارىنا كەلگەندەرىن ىستەپ, تالاي سۇمدىقتى جاساعان. بىلەتىندەر ءۇيدىڭ استىنان ەرتىس وزەنىنە شىعاتىن ۇڭگىمە جول بولعان دەسەدى. قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ جەندەتتەرى اتىپ تاستاعان ادامداردىڭ دەنەسىن سول ارقىلى وزەنگە اعىزىپ وتىرعان...
ال «اق تۇرمەنىڭ» تاريحى جايىندا ايتاتىن بولساق, ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا بۇل جەردە كازاك-ورىس اسكەرلەرى جاتتىعۋلار جۇرگىزىپ, سالتاناتتى شەرۋلەر جاساعان. قارسىسىندا باراك ۇلگىسىندە اعاشتان سالىنعان اسكەري كازارما, قارۋ-جاراق قويماسى, گاۋپتۆاحتا جانە اسكەري باستىق ءۇيى بولعان. وسى اسكەري كازارمالار اراسىندا ۋەزدىك تۇرمەنىڭ ەكىقاباتتى كىرپىش عيماراتى ورنالاسقان. شامامەن 1880 جىلى بوي كوتەرگەن. كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىن «اق تۇرمەدە» قىلمىسكەرلەر عانا ەمەس, ساياسي سەنىمسىزدەر, حالىقشىلدار, كەيىننەن سوتسيال-دەموكراتتار مەن بولشەۆيكتەر جازاسىن وتەگەن. قىزىلدار قالادا بيلىك ورناتقان سوڭ, تۇرمە كوپ ۋاقىتقا دەيىن جۇمىس ىستەپ, ستالين رەجىمىنە قارسى بولعاندار توعىتىلدى. تەك ارادا 100 جىل وتكەندە 1980 جىلى عيمارات قۇلاتىلىپ, ورنىنا قازىرگى توعىزقاباتتى تۇرعىن ءۇي تۇرعىزىلادى.
ە.سوكولكيننىڭ دەرەگىنشە, كەڭەس وكىمەتى ورناعان ۋاقىتقا دەيىن پاۆلوداردا جالعىز عانا تۇرمە بولعان. ياعني وسى «اق تۇرمە». ەندەشە, كەزىندە الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان جازاسىن وتەگەن تۇرمە ناق سول بولۋى عاجاپ ەمەس. ءاليحان بوكەيحاننىڭ 1906 جىلعى 21 اقپاندا ا.م.كوليۋباكينگە جازعان حاتى ماسكەۋدىڭ اسكەري-تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالىپ قالعان. حاتتا ۇلت كوسەمى: «...ماقالا-حاتتى زاڭسىز جولمەن جىبەرىپ وتىرمىن. مەنىڭ حاتتارىم تەكسەرىلەدى, تىركەلەدى. ەگەر ماعان حات جازامىن دەسەڭىز: پاۆلودار. مەديتسينا فەلدشەرى امانباي شەگىروۆكە. ونىڭ ىشىنە ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆقا دەپ جىبەرىڭىز. مەملەكەتتىك دۋمادا كەزدەسەرمىز. 21.02.1906 ج. پاۆلودار, سەمەي وبلىسى. №25. گازەتتى مەنىڭ حاتىممەن بىرگە پاۆلودارعا ناروكونوۆقا جىبەرىڭىز» دەگەن جولدار بار. ءا.بوكەيحان پاۆلوداردىڭ تۇرمەسىنەن جولداعان حاتتارىنىڭ سوڭىنا ناقتى ۋاقىتىن جانە «پاۆلودار. تۇرمە» دەپ جازىپ وتىرعان.
ءا.بوكەيحاننىڭ ومىرىنە قاتىستى كەيىنگى جىلدارى ءباسپاسوز بەتتەرىندە جارىق كورگەن ماقالالاردا كەڭەس وكىمەتىنە دەيىن الاش كوشباسشىسى پاتشا وكىمەتىنىڭ قۋعىنداۋىنا ۇشىراپ, جەر اۋدارىلعانى تۋرالى كەڭىنەن ايتىلادى. 1917 جىلعا دەيىن ءۇش رەت (1902, 1906, 1908 جىلدارى) تۇتقىنعا الىنىپ, تۇرمەگە قامالعان, ال 1909-1917 جىلدارى سامارادا ايداۋدا بولدى. ەندەشە, تۇلعانىڭ «اق تۇرمەدە» بولعانىن دالەلدەيتىن بۇدان اسقان ايعاق جوق.
ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى شاياندا مەشىت-مەدرەسە اشىپ, حالىقتى يماندىلىققا شاقىرعان اپپاق يشان دا وسى تۇرمەدە قاماۋدا بولىپ, سوڭعى دەمى وسى جەردە ۇزىلگەن دەسەدى. 1937-1938 جىلدارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تالاي قازاق ازاماتتارى دا وسى تۇرمەگە قامالعان.
ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ وتستاۆكاداعى مايورى قايىر جۇماجانوۆ اكەسىنەن ەستىگەن ەستەلىكتەرىن قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن ەكەن. سودان وقىپ بىلگەنىمىزدەي, كەڭەس وكىمەتى جىلدارى «اق تۇرمە» دەسە, جۇرت جانالعىش كەلە جاتقانداي, زارەسى ۇشادى ەكەن. سەبەبى بۇل تۇرمەگە كىرگەن ءىز بار دا, شىققان ءىز بولماعان.
«اق تۇرمە – رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق دالاسىن وتارلاۋ ساياساتى كەزىندە پاۆلودار بەكىنىسىندە سالعان العاشقى اباقتىسى. قابىرعاسى جىلدا اق بالشىقپەن اقتالعاندىقتان, جەرگىلىكتى قازاقتار «اق تۇرمە» اتاپ كەتكەن. كەڭەس وكىمەتىنىڭ چەكيستەرى اقتار سالعان تۇرمەگە 1917 جىلى وزدەرىن تۇتقىنداپ وتىرعىزعان. بەرتىن كەلە «اق تۇرمە» تەرگەۋ ورداسىنا اينالدى. سول تۇستاعى 108-باپپەن قوعامدىق سوتسياليستىك مەنشىككە قول سۇعۋشى ادامدار «حالىق جاۋى» بولىپ تانىلىپ, بىردەن اباقتىعا جابىلاتىن. بۇل تۇرمەدە سول ءبىر ازالى جىلدارى قانشاما ادام ازاپ شەگىپ, قانشاسى اتىلعانى بەلگىسىز. تەك مەنىڭ قولىمدا بار دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1932 جىلى ءبىر عانا ماي اۋدانىندا نكۆد ۇشتىگى 26 ازاماتتى تەرگەۋسىز-اق اتقىزىپ جىبەرگەن. ارعى اتامىز بەيسەمباي ورتا شارۋا بولسا دا, الدەبىرەۋلەردىڭ كورسەتۋىمەن باي-قۇلاق دەپ كورسەتىلىپ, مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, «اق تۇرمەگە» توعىتىلعان. ال اتام جۇماجان وتباسىمەن بىرگە سىبىرگە جەر اۋدارىلعان. بەيسەمباي اتامىز سول كەتكەننەن حابارسىز, سوتى بولماعانىنا قاراعاندا, ول دا جازىقسىزدان-جازىقسىز تۇرمەدە اتىلىپ كەتكەن سياقتى. ەگەمەن ەل بولعان سوڭ, اكەم اتامىزدى اقتاپ الماققا تىرىسقانىمەن, ونىڭ ەسىمى سوتتالعاندار, اسكەري تۇتقىندار, قالا بەردى جەر اۋدارىلعاندار قاتارىندا دا بولماي شىقتى. وسىلايشا, اتالارىمىز كەڭەس ز ۇلىمدىعىنىڭ قۇربانى بولدى», دەپ ەسكە الادى ارداگەر.
اتاپ وتەرلىگى, كەرەكۋلىك تۇرمەدە الەمگە ايگىلى جازۋشى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى الەكساندر سولجەنيتسىن دە جازاسىن وتەگەن. پاۆلودارداعى تۇرمە تۋرالى ەستەلىكتەرىن قالامگەر «ارحيپەلاگ گۋلاگ» كىتابىندا جازىپ قالدىرعانى ءمالىم.
كەڭەستىڭ قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىنىڭ ەسكەرتكىشىنە اينالعان «اق تۇرمەنىڭ» ءوزى بۇگىندە جوق بولعانىمەن, تۇرعان ورنى بەلگىلى. ەندەشە, جاس ۇرپاققا زۇلمات جىلداردىڭ جاڭعىرىعىن جەتكىزىپ, قازاقتىڭ باسىنا تونگەن ناۋبەتتى ۇمىتتىرماۋ ءۇشىن بۇل جەرگە ءبىر بەلگى قويعان ءجون.
پاۆلودار وبلىسى