مامىردىڭ ءۇشىنشى جەكسەنبىسى – دۇنيەجۇزىلىك جيتس (جۇرە پايدا بولعان يممۋن تاپشىلىعى سيندرومى) قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى. وسىعان وراي شىمكەنت قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنا قاراستى جيتس-ءتىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس جونىندەگى ورتالىعى اپتالىق اياسىندا اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق جۇمىستار جۇرگىزدى.
«اقپاراتتىق جۇمىستاردىڭ ماقساتى – اۋرۋدىڭ الدىن الۋ مەن ونىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ. الدىن الۋ شاراسىنىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. بۇل – قاتىناسقا دەيىنگى پروفيلاكتيكا. مۇندا ادام جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسىپ ءجۇرىپ اۋرۋدان كۇدىكتەنسە, الدىن الا پرەپاراتتاردى قابىلداۋعا بولادى. بۇل پرەپاراتتار ايتۆ-ءنى (ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسى) جۇقتىرۋدىڭ قاۋىپتىلىگىن بىرنەشە ەسەگە تومەندەتەدى. ءتىپتى پرەپارات قابىلداعان سوڭ ادام اۋرۋ جۇقتىرمايدى. اتالعان ءدارى-دارمەكتى ورتالىقتان تەگىن الۋعا بولادى. مۇنىڭ ءبارى – جىنىستىق قاتىناسقا تۇسەردەگى ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى ساقتاندىرۋ ماقساتىنداعى ارەكەت. سونىمەن بىرگە جىنىستىق قاتىناستان كەيىنگى پروفيلاكتيكا بار. ەگەر ادام سەرىكتەسىنەن كۇدىكتەنسە, 72 ساعات نەمەسە 3 كۇن ىشىندە ورتالىققا كەلىپ پرەپاراتتاردى قابىلداسا, اۋرۋعا شالدىعۋ قاۋپى اناعۇرلىم تومەندەيدى. ماسەلەن, ورتالىقتا تىركەۋدە تۇرعان ناۋقاستىڭ 1 ميلليگرامم قانىندا ۆيرۋستىڭ 50 كوپياسى بولسا, ونىڭ باسقالارعا اۋرۋ جۇقتىرۋ قاۋپى وتە تومەن بولادى. ەگەر كەرىسىنشە 50-دەن جوعارى بولسا, جۇقتىرۋ قاۋپى دە جوعارىلايدى. وسىنداي ايتۆ-ءسى بار اداممەن قاتىناستا بولىپ, 72 ساعات ىشىندە پرەپاراتتى قابىلداپ ۇلگەرسە, جۇعۋ قاۋپى ءنول پايىزعا دەيىن ازايادى. ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىنىڭ جيتس ورتالىقتارىندا بۇل ءدارى-دارمەكتەر بار. كەز كەلگەن ازامات ولاردى تەگىن الا الادى. ايتۆ ينفەكتسياسىنا تەكسەرىلۋ شەتەل ازاماتتارىنا دا تەگىن نەگىزدە جۇرگىزىلەدى. جانە اباقتىدا وتىرعان شەتەلدىكتەر ايتۆ-عا قارسى ەمدى تەگىن الادى», دەدى باس دارىگەر ورىنباسارىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەربول ەسىركەپوۆ.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ نۇسقاماسىمەن ايتۆ مەن جيتس ءبولىپ قاراستىرىلاتىن. قازىرگى تاڭدا بۇل ينفەكتسيا بۇلاي ەكى بولەك اتالمايدى. اۋرۋدىڭ ءتورتىنشى كلينيكالىق ساتىسى ايتۆ-ءنىڭ تەرمينالدى ساتىسى دەپ اتالادى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ادامنىڭ يممۋنيتەتى, قورعانىشتىق قابىلەتى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە ءتۇسىپ كەتەدى. سول كەزدە تۋبەركۋلەز, ونكولوگيالىق اۋرۋلار سەكىلدى سىرتقى كەسەلدەرگە قارسى تۇرا الماي قالادى. سونىڭ سالدارىنان وسى اتالعان اۋرۋلارعا شالدىعۋى, باسقا دا ءتۇرلى ينفەكتسيالارعا قارسى تۇرا الماۋدىڭ كەسىرىنەن ءولىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ايتۆ-ءنىڭ تەرمينالدىق ساتىسى جيتس دەپ سانالادى. ال قازىرگى دەنساۋلىق ساقتاۋ كودەكسىندە بۇل ينفەكتسيا ايتۆ, جيتس دەپ بولىنبەگەن. مۇنىڭ الدىنداعى كودەكستە ول ءبولىپ قاراستىرىلعان ەدى.
بىلتىر شىمكەنتتە ەكى ادام جيتس-ءتىڭ تەرمينالدى ساتىسىندا قايتىس بولعان. ولار, وكىنىشكە قاراي, ءتيىستى ەم شاراسىن وتە كەش قابىلداعان. سەبەبى اۋرۋدىڭ بار ەكەنىن بىلمەي جۇرە بەرگەن. سوندىقتان اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كەز كەلگەن ازامات قان سىنامالارىن تاپسىرىپ, ءوز دەنساۋلىعىنىڭ جاعدايىن ءبىلىپ وتىرۋعا ءتيىس. اۋرۋدى اسقىندىرىپ الۋدىڭ سەبەبى سول ۋاقتىلى تەكسەرىلمەۋدىڭ سالدارىنان بولادى. جيتس-ءتىڭ ءتورتىنشى كلينيالىق ساتىسىنا جەتكەن ناۋقاسقا پرەپاراتتار اسەر ەتە قويمايدى. بۇل ينفەكتسيانىڭ ءبىر قاۋپى ادام ءوزىن اۋرۋمىن دەپ سەزىنبەيدى. ساپ-ساۋ بولىپ جۇرە بەرەدى. ءتىپتى اۋىرعان كۇننىڭ وزىندە باسقا دەرتتەن كورەدى. ايتۆ-ءنىڭ بار ەكەنى تەك قان سىناماسىن تاپسىرۋ ارقىلى عانا بىلىنەدى. دەگەنمەن جيتس-ءتىڭ ءتورتىنشى كلينيكالىق ساتىسىندا نەگىزگى بەلگىلەر پايدا بولا باستايدى. ول جاقاستى, قۇلاقاستى, قولتىق, شاپتاعى بەزدەر-ليمفاتيكالىق تۇيىندەرىنىڭ ۇلعايۋى, وتە كوپ مولشەردە سالماق تاستاۋ, ءبىر ايدان اسا ۋاقىت ءىش ءوتۋ, اۋىزدا ويىق جارالاردىڭ پايدا بولۋى سەكىلدى بەلگىلەر. الايدا جوعارىدا ايتقانىمىزداي مۇنداي كلينيكالىق بەلگىلەر تۋبەركۋلەز نەمەسە ونكولوگيالىق اۋرۋلاردا دا بايقالا بەرەدى. دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ادام دەر كەزىندە تەكسەرىلىپ, اۋرۋ ەرتە ساتىسىندا انىقتالسا, پرەپاراتتاردى قابىلداۋ ارقىلى ساۋ ادام سەكىلدى ۇزاق ءومىر سۇرە الادى. ماسەلەن, 2005-2006 جىلدارى شىمكەنتتە ءبىر توپ بالالار اۋرۋحانادا ايتۆ جۇقتىرىپ العان ەدى. قازىر سولاردىڭ الدى 30 جاسقا كەلىپ, وتباسىن قۇرىپ, ساپ-ساۋ ۇرپاق ءوربىتىپ وتىر. سوندىقتان مامان بۇل ينفەكتسيادان اسا قاۋىپتەنىپ, قورقا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن ايتادى. ءبىر ەرەكشەلىگى, ايتۆ ينفەكتسياسىندا ادام ءومىر بويى ءدارى ءىشىپ وتەدى. بۇعان دا ءتۇڭىلۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى قانت ديابەتى سەكىلدى دەرتكە شالدىققان ناۋقاستار دا ءومىر باقي ءدارى ىشەدى. ورتالىقتا تىركەۋدە تۇرعان ايتۆ-ءسى بار ادامداردىڭ ەڭ جاسى ۇلكەنى قازىر سەكسەننەن اسقان. سول سەبەپتى انتيرەتروۆيرۋستى تەراپيانى تۇراقتى قابىلداپ جۇرگەن ادام ۇزاق جاساي بەرەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگە دەيىن ايتۆ-ءنى تولىق ەمدەيتىن ءدارى ويلاپ تابىلعان جوق. ونى جويۋدىڭ باستى قيىندىعى – ۆيرۋس ءسات سايىن مۋتاتسياعا ۇشىراپ, ياعني ءپىشىن كەلبەتىن وزگەرتىپ وتىرادى. ال قابىلداناتىن پرەپاراتتار, بىرىنشىدەن, ۆيرۋستىڭ از عانا ەنۋىنە, ەكىنشىدەن, ازعاداعى ۆيرۋستىڭ كوبەيۋىنە توسقاۋىل بولادى. دەگەنمەن مەديتسينا ءبىر ورىندا تۇرعان جوق. بۇگىنگى تاڭدا عالىمدار تۋبەركۋلەزدى جەڭگەندەي بۇل ينفەكتسياعا دا قارسى ەكپە ويلاپ تابۋ جولىندا تەر توگىپ جاتىر. ءوز كەزەگىندە مامان ادامدارعا ايتۆ-ءنى ەمدەۋ ءۇشىن ءتۇرلى ءتاۋىپ, باقسى-بالگەرلەرگە بارماۋعا كەڭەس بەرەدى. سەبەبى حالىق ەمىن جاسايمىن دەپ جۇرگەندە بوسقا التىن ۋاقىتىن جوعالتىپ الادى. ايتۆ شيپاسى – بىرەۋ عانا. بۇل – انتيرەتروۆيرۋستى پرەپاراتتار قابىلداۋ. ءدال وسىنداي ءدارى-دارمەك دۇنيە ءجۇزىنىڭ قانداي ەلى بولماسىن, بىردەي ىشىلەدى.
بۇگىنگى تاڭدا ورتالىقتا 1 887 ادام ايتۆ بويىنشا ديسپانسەرلىك ەسەپتە تىركەۋدە تۇر. قازاقستان بويىنشا بۇل سان 20 مىڭنان اسادى. ايتۆ-دان قورعانۋ جولدارىن بىلگەن ادام بۇكىل حالىقتى وسى ينفەكتسيادان ساقتاپ قالا الادى. سوندىقتان بارلىق ازامات ءتيىستى اقپاراتپەن قارۋلانۋى كەرەك, دەيدى مامان.
اپتالىق اكتسياسىنا وراي ورتالىقتا كەزىندە اۋرۋحانادا ايتۆ-عا ۇشىراعان ءبىر كەلىنشەك سۇحبات بەردى. ايتۆ-مەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ول انتيرەتروۆيرۋستى پرەپاراتتاردى تۇراقتى ءىشىپ ءجۇرۋ ارقىلى ومىرگە ساپ-ساۋ ۇل مەن قىز اكەلگەن. قازىر جاعدايى جاقسى, وزگەلەر سەكىلدى قالىپتى كۇي كەشىپ جاتقانىن باياندادى.
جالپى, جيتس قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى العاش رەت 1983 جىلى اقش-تىڭ سان-فرانتسيسكو قالاسىندا اتاپ ءوتىلدى. بىرنەشە جىلدان كەيىن وسى اۋرۋعا قارسى قوزعالىستىڭ سيمۆولى پايدا بولدى. بۇگىندە دۇنيە جۇزىندە قوزعالىس بەلسەندىلەرى ەسكە الۋ كۇنىنە وراي كيىمدەرىنە قىزىل لەنتا تاعىپ جۇرەدى. بۇل ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋ الەمنىڭ جۇزگە جۋىق ەلىندە ءۇردىس العان.
شىمكەنت