ماقتالى ايماققا اپاراتىن ماگيسترال

جاڭا ستراتەگيالىق باعىت

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن سالىنىپ جاتقان داربازا – ماقتاارال تەمىرجول جەلىسى رەسپۋبليكانىڭ كولىكتىك-ترانزيتتىك الەۋەتىن ودان ءارى دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرمەك.

وتكەن جىلى قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا تاسىمال­دان­عان جۇك كولەمى 30 ملن توننادان اسىپ جىعىلدى. تاۋار ءبىر عانا مەملەكەتارالىق «سارىاعاش» ستانساسى ارقىلى ەكسپورتتالادى. جۇك اعىنى ۇلعايعاندىقتان اتالعان بەكەتتە كوپ كەپ­تە­لىس بولدى. جاڭا جول قۇرىلىسى سول جۇمىس ىستەپ تۇرعان باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكە­تىندەگى كەپتەلىستى بولدىرماۋعا باعىت­تا­لادى.

وعان قوسا, جاڭا جول جولاۋ­شى پويىز­دا­رىنىڭ جۇرۋىنە دە مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇل جاڭالىق ماقتالى ايماقتىڭ حالقىن قۋانتىپ, ەڭ­سەسىن كوتەرگەنى راس. ويتكەنى ەلدەگى ماقتا عانا ەمەس, جەڭسىك اس – قاۋىن مەن قاربىز, اڭگەلەك پەن قيار, قىزاناق نەگىزىنەن وسى وڭىردە وسىرىلەدى. ديقان قاۋىم وسىرگەن ءونىمىن نارىققا شىعارۋدا تاسىمال باعاسى قىمبات جۇك اۆتو­كولىگىنە بالاما تەمىرجول كولى­گىنىڭ بولاتىنىنا قۋانىشتى.

سونىمەن قاتار ايتۋلى جوبا وڭتۇستىك­كە ەكسپورتتىق ترافيكتى ارتتىرادى. بۇل جەلى ارقىلى وزبەكستان, تاجىكستان, اۋعانستان مەن يرانعا تاۋاردى جىلدام جەتكىزۋگە بولادى. سونداي-اق داربازا – ماقتا­ارال تەمىرجول ماگيسترالى تۇركىستان وبلى­سىنىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. شويىن جول شالعايداعى ماقتاارال مەن جەتىسايدى ەلدىڭ قالعان بولىگىمەن بايلانىستىرۋمەن قاتار, پارسى شىعاناعىنا قاراي جاڭا ساۋدا-قاتىناس قاقپاسىن اشادى. ءسويتىپ, ەلدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ەسەلەپ ارتتىرادى. بۇعان اۋەلى قىتاي, ودان كەيىن وسى باعىتتاعى باسقا ەلدەر دە مۇد­دەلى بولىپ وتىر.

قازىر پاكىستان ارقىلى ۇن­دىستانعا تەمىرجول سالۋ ماسە­­لەسى تالقىلانىپ جاتىر. داربازا – ماقتاارال جەلىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ەلىمىزدىڭ وسى ستراتەگيالىق باعىت­تى دامىتۋعا قوسقان قوماق­تى ۇلەسى بول­ماق. ونىڭ ۇستىنە وزبەكستانعا قاراي جۇك تاسىمالى قوسىمشا 10-14 ملن تونناعا ارتادى. تاشكەنت حابىن اينالىپ وتەتىن بۇل تەمىرجول تەلىمى جۇكتەردى ەكى باعىتتا دا جىلدام تاسىمالدايدى.

جوبا ەكى كەزەڭدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن سىرداريا ستانساسىنا شىعاتىن ەرداۋىت – ماقتاارال – وزبەك­ستان­نىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى جەلىسى سالىنادى. ودان كەيىن جەتىساي فيليا­لى – وزبەكستاننىڭ سول ستانساعا شىعا­تىن مەملەكەتتىك شەكاراسى پايدا­لا­نۋعا بەرى­لە­دى. جالپى ۇزىندىعى 152 كم تەمىرجول جەلىسى سالىناتىنىن ايتتىق. جوبا 3 400 ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەدى. جۇمىستىڭ 85%-ىن قازاقستان اتقارادى.

تىڭ نارىققا جول اشىلادى

بىرلەسكەن جوبانىڭ ايقىن ارتىقشى­لى­عى – تاۋار اينالىمىن كەڭەيتۋ, ەكى ەل اراسىنداعى جۇك تاسىمالداۋدى جەڭىلدەتۋ ءارى ەل­دەردىڭ ترانزيتتىك مۇم­كىن­دىك­تەرىن كۇشەيتۋ ەكەنى ءمالىم. راسىندا, وزبەكستان – قازاق­ستان­نىڭ ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى. كورشى ەلدەن قازاقستانعا كوپتەگەن تاۋار تاسىمالدانادى. ءبىز دە ەكس­پورت­تايمىز. قازىر ەلىمىزدەن كورشى مەملەكەتكە ترانزيت وتە جوعارى جانە الداعى ۋاقىتتا تاۋار اينالىمى ءوسىمىنىڭ ۇلكەن بولاشاعى بار.

جاڭا تەمىرجول جەلىسى جولاۋشىلار اعىنىن ۇلعايتىپ, ەلدىڭ لوگيستيكاسىن دا جاقسارتادى. نەگىزى قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى ءرولى كولىك-لوگيستيكالىق الەۋە­تى­نىڭ ارقاسىندا ارتىپ كەلە جاتقانى ءمالىم. سوندىقتان باستى مىندەت – ەلدەر ارا­سىنداعى ساۋدا مەن لوگيستيكانى جەتىل­دى­رۋ. ايتىلعان جوبا وڭتۇستىكتەگى حالىققا ءوز جەمىسىن بەرەدى. ويتكەنى وتاندىق شاعىن, ورتا جانە ءىرى بيزنەس وزبەكستاننىڭ 36 ميلليوندىق اۋقىمدى نارىعىنا جول اشادى. بۇعان دەيىن ەلدەر اراسىندا لوگيستيكا ناشار بولعانى ءمالىم. تاۋار قويمالارى دا تىم از ەدى. شەكارالىق وتكەل بىرەۋ عانا بولاتىن. ەندى باۋىرلاس ەلمەن ساۋدا-ەكو­نو­ميكالىق قاتىناس بارىنشا وڭالادى دەگەن وي بار. مۇنى اڭعارعان رەسپۋبليكا بيلىگى كولىك پەن لوگيستيكانى دامىتۋعا كوبىرەك ينۆەستيتسيا سالا باستادى.

كورشى ەلدىڭ ساراپشىسى نە دەيدى؟

ەكى ەلدى بايلانىستىراتىن جاڭا كولىك باعىتتارىن سالۋ ءبىرىن­شى كەزەكتە قازاقستاننىڭ مۇد­دەسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى, دەيدى «Mano» عىلىمي باستامالار ورتا­­لىعىنىڭ (تاشكەنت) ديرەكتورى باحتيور ەرگاشەۆ.

ء«بىزدىڭ ەلدىڭ وڭتۇستىككە شى­عۋىن قام­تا­ماسىز ەتۋ وتە ما­ڭىز­دى. رەسەي مەن بەلارۋس ارقىلى ەۋروپاعا باراتىن جول بارعان سايىن قيىنداپ جاتىر. تەمىرجول بار, بىراق ترانسكاسپي باعىتى ءالى تولىق شەشىلمەگەن. تەحنيكالىق, ساياسي ماسەلەلەر دە ءتۇيىنىن شەشۋدى قاجەت ەتەدى. قىتايدىڭ ورتالىق ازيا ارقىلى تۇركياعا اپاراتىن ورتاڭعى ءدالى­زىنىڭ جۇمىس ىستەۋى بىزگە بايلانىستى», دەيدى ب. ەرگاشەۆ.

ەلىمىز ءۇشىن بۇل ساۋدا جولدارىنا بالاما – اراب تەڭىزى مەن ءۇندى مۇحي­تىن­داعى يران پورتتارىنا شىعۋ. وسى تۇرعىدان قاراعاندا قازاقستان مەن وزبەكستان ارا­سىنداعى تەمىرجول كولىگى باعىت­تا­رى­نىڭ ءوزارا بايلانىسىن قامتاماسىز ەتەتىن اعىمداعى جوبالار, ارينە, قاجەت. قازاقستان پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە استىق, ازىق-ت ۇلىك, بۇرشاق داقىلدارى, مۇنايدىڭ ايتارلىقتاي كولەمىن ەكسپورتتاماقشى. سونىمەن قاتار اراب ەلدەرىندە ساتۋعا ارنالعان حالال ونىمدەردى شىعارۋ مۇمكىن­دىگىن دە مۇقيات قاراستىرىپ جاتىر. سون­دىق­تان مۇنىڭ ءبارى وتە ماڭىزدى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

سونداي-اق يران پورتتارى شىعىس افريكا نارىعىنا شىعۋعا جول اشادى. ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا, ول جەردە قازاق تاعامى سۇرانىسقا يە بولادى, رەسپۋبليكانىڭ كولىك ساياساتى اياسىندا بۇل كۇتىلەتىن شەشىم.

«2022 جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيىن تاۋار تاسىمالىنىڭ بارلىعى قارا تەڭىز پورتتارى ارقىلى قالىپتى تۇردە جۇزەگە استى. استىق, ازىق-ت ۇلىك جانە باسقالارى تۇگەل سول باعىتتا اعىلدى. قازىر بۇل ماسەلەدە پروب­لەمالار بار. سوندىقتان بىزگە ءۇندى مۇحيتىنا, وڭتۇستىك-شىعىس ازياعا جانە شىعىس افري­كاعا شىعاتىن وڭتۇستىك پورت­تار­عا باعىت ۇستاۋ كەرەك», دەيدى ب.ەرگاشەۆ.

ورتالىق ازيا تىنىسى

جاڭا تەمىرجول جوباسى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ارا قا­تى­­ناسى مەن ەكونوميكاسى­نا قىزمەت ەتەدى. ويتكەنى بىزدە اۋەلدەن تۇرىكمەنستان مەن يران ارقىلى پارسى شىعاناعى پورتتارىنا شىعاتىن «وزەن – تۇرىكمەنستانمەن مەملە­كەت­تىك شەكارا» تەمىرجول ماگيسترالى بار. ال «داربازا – ماق­تا­ارال» جوباسىنا دا ەلىمىز كوبى­رەك قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر­عاندىقتان, جولدىڭ قۇرى­لىسىنا كوبىرەك قارجى قۇيۋىمىز تۇسىنىكتى. دەگەنمەن ءار ەل ءوز قارجىسىنا تەمىرجول مەن اۆتوجول سالادى. سوندىقتان بۇل جەردە قانداي دا ءبىر نارازىلىق نەمەسە تۇسىنىسپەۋشىلىك بولماۋعا ءتيىس.

كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, قازاقستان مەن وزبەكستان ارا­سىنداعى ءوزارا ساۋدا اينالىمى بىلتىر توعىز ايدا 3,3 ملرد دوللارعا جەتىپتى. قازاقستان ەكسپورتتايتىن تاۋارلاردىڭ ىشىندە سيىر ەتى, بيداي, جارتىلاي فابريكاتتار, بيداي نەمەسە بيداي-قارا بيداي ۇنى, ارالاس مينەرالدى تىڭايتقىشتار, كۇنباعىس مايى, مىس كەندەرى مەن كونتسەنتراتتارى, بالعىن نەمەسە سالقىنداتىلعان بولاتتان جاسالعان ىستىقتاي يلەك­تەلگەن جالپاق ونىمدەر بار.

وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-قىر­كۇيەك ايلارىندا كورشى مەملەكەتتەن يمپورت بۇرىنعىدان 4%-عا وسكەن. وزبەكستان ءبىزدىڭ ەلگە كوپ جاعدايدا اۆتوموبيل شانا­عىن, ۇشقىن تۇتاندىرىپ ىشتەن جاناتىن قوزعالتقىش, بولاتتان جا­سالعان جالپاق پروكات, ءتۇرلى بولشەكتەر مەن كەرەك-جاراقتاردى جەتكىزەدى. سونداي-اق تو­ڭازىتقىش پەن مۇزداتقىشقا ارنالعان جاب­دىقتار اكەلەدى. بۇلاردان بولەك جەمىس-جيدەكتىڭ دە كوپتەگەن ءتۇرى وزبەك ەلىنەن تاسىمالدانادى.

كەلەلى كەزدەسۋ

جۋىردا قازاقستاننىڭ وزبەك­ستانداعى ەلشىسى بەيبىت اتامقۇلوۆ كورشى ەلدىڭ كولىك ءمينيسترى يلحوم ماحكاموۆپەن جۇمىس اياسىندا كەزدەستى. تاراپتار 2023 جىلدىڭ جۇمىسىن قورىتىندىلادى. وندا ەكى ەل اراسىندا تەمىرجول جانە اۆتو­موبيل كولىگىمەن جۇك تاسىمالى كولەمىنىڭ ءوسۋ ديناميكاسى بايقالعانى اتالىپ ءوتتى. وتكەن جىلى قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى تەمىرجول ارقىلى جۇك تاسىمالىنىڭ جالپى كولە­مى 17,2%-عا ءوسىپ, 31,4 ملن توننانى قۇ­راپتى. سونىمەن قاتار جۇك تاسىمالى بو­يىنشا تەمىرجول جانە اۆتوموبيل كولىگىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, قازاقستان مەن وزبەكستان قالالارى اراسىنداعى حالىقارالىق باعىت­تار بويىنشا جولاۋ­شىلار تاسى­ما­لىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ماسىز ەتۋ تالاپتارىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىن ازىرلەۋ قاجەتتىلىگى, جاڭا اۋە­باي­لانىستاردى اشۋ ماسە­لەلەرى ءسوز بولعان.

قورىتىندىلاي كەلە, ساۋدا جانە تاۋار اينالىمىنىڭ جانە ترانزيتتىك جۇك تاسىمالىنىڭ جىل سايىنعى ءوسۋىن, سونداي-اق ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينا­لى­مى­نىڭ 10 ملرد دوللارعا دەيىن كۇتى­لە­تىن ءوسىمىن ەسكەرە وتىرىپ, تاراپتار مەملەكەتتەر اراسىنداعى كولىك ينفراقۇرىلىمىن ءالى دە كەڭەيتۋ جانە جەتىلدىرۋ قاجەت دەگەن بايلامعا كەلگەن.