بۇگىنگى تاڭدا ەل بولىپ ەتەك-جەڭىن جيعان تۇرىك تەكتى حالىقتار ءوز تاريحىن تۇگەندەپ, بۇرمالانعان بەتتەرىن تۇزەتىپ جاتىر. ەل بولىپ ەڭسەمىزدى كوتەرگەن ءبىزدىڭ جۇرت ءۇشىن دە وتكەندەگى بارىن باعالاپ, جوعىن جوقتايتىن كەزەڭ تۋعان سياقتى.
ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان «تۇرىك» ەتنونيمى VI عاسىردا پايدا بولعان تۇرىك قاعاناتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. كونە تۇرىكتەر ءوز جازبالارىندا qrut (تۇرۇك) نەمەسە Krut (تۇر(ۇ)ك) تۇرىندە جازىپ, «تۇرۇك» دەپ ايتتى. كونە تۇرىك بىتىگ جازۋىنىڭ ەرەكشەلىگى نەگىزىندە قارايتىن بولساق, بۇل جازبالارداعى «تۇرىك» ءسوزىنىڭ باستاپقى نۇسقاسى ەكى ءتۇرلى جازىلعانىمەن, بىردەي وقىلاتىن ەدى. ترانسليتەراتسياسى مەن ترانسكريپتسياسىنا قارايتىن بولساق:
q r u t K r u t
ترانسليتەراتسياسى: ü k r ü t k r ü t
(وقۋ باعىتى وڭنان سولعا)
ترانسكريپتسياسى: türük tür(ü)k
ءبىرىنشى سوزدەگى ليگاتۋرالىق تاڭبا q (ük-kü, ök-kö) تۇرىندە وقىلادى. ال ەكىنشى سوزدەگى قىزىلمەن بەلگىلەگەن تاڭبا u (ö,ü) داۋىستى دىبىسىنىڭ جازىلۋ زاڭدىلىعى بويىنشا, ەگەر ءبىرىنشى بۋىندا ەرىندىك داۋىستى دىبىس جازىلسا, كەلەسى بۋىنداردا دا ەرىندىك داۋىستى دىبىس ۇندەسىم زاڭدىلىعى نەگىزىندە دىبىستالۋى كەرەك. ياعني ترانcليتەراتسيادا وسى ەكىنشى بۋىنداعى u (ö,ü) ەرىندىك داۋىستى دىبىسى جازىلماعانىمەن, ترانسكريپتسياسىندا ءبىز u (ö,ü) ەرىندىك داۋىستى دىبىسىن جازۋىمىز كەرەك. مىسالى: NDUB bud(u)n – حالىق دەگەن سوزدەگى سياقتى.
كونە ۇيعىر جازۋلارىندا «تۇرىك» ءسوزى ەش وزگەرىسسىز كونە تۇرىك تىلىندەگى سياقتى «تۇرۇك» دەپ جازىلعان.
ترانسكريپتسياسى: تۇرۇك
تاريحي كەزەڭدەردە تۇرىك حالقىنىڭ ءتۇرلى جازۋلاردى قولدانۋىنىڭ دا تىلىنە اسەر ەتكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. ونىڭ ەڭ ناقتى كورىنىسىن تۇرىكتەردىڭ داۋىسسىز دىبىستارعا نەگىزدەلگەن اراب جازۋىن پايدالانۋىنان اڭعارامىز. اراب جازۋىنا كوشكەن كەزدە ءبىز «تۇرۇك» ءسوزىن بىردەن «تۇرىك» سوزىنە اينالدىرعانىمىز بايقالادى. شاعاتاي جانە اراب گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق جازۋلارىندا ءبىز «تۇرىك» ءسوزىنىڭ وزگەرگەنىن انىق بايقايمىز. شاعاتاي جانە قادىم جازۋلارىندا داۋىستى دىبىستار كوبىنەسە جازىلمادى. تەك ەرىندىك دىبىستار العاشقى بۋىندا كورسەتىلدى. وسى كەزەڭنەن باستاپ كونە تۇرىكتەردەگى «تۇرۇك» ءسوزى «تۇرىك» بولىپ وزگەرگەن. ياعني قازاق حالقىنىڭ ەتنوس رەتىندە قالىپتاسۋ ۇدەرىسىمەن بىرگە ء«ى» دىبىسى قالىپتاسىپ, «تۇرۇك» اتاۋىنىڭ «تۇرىك» بولىپ وزگەرۋى بايقالادى.
«تۇرىك» ءسوزى قىتاي دەرەكتەرىندە «tie-le» (鐵勒) نەمەسە «tu-jue» (突厥) تۇرىندە كەزدەسكەنىمەن, رەسمي تۇردە 542 جىلى «tu-jue» (突厥) دەپ جازىلدى (Liu Mau-Tsai, Die Chinesischen Nachrichten zur Geschichte der Ost-Türken, I, Wiesbaden, 1958, s. 28; Harper, Douglas . «Online Etymology Dictionary». Ohio University. 2003. Archived from the original on 2007-02-11). قىتاي تىلىندە «ر» دىبىسىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى كوبىنەسە ونىڭ ورنىنا «ل» دىبىسىن بىلدىرەتىن تاڭبالار قويدى. سونىمەن قاتار گرەك دەرەكتەرىندە Thrak, Targita, Tyrkae, ءۇندى دەرەكتەرىندە Turukha, Turuška, كىشى ازياداعى باسقا دەرەكتەردە Turukku دەپ كەزدەسەتىن اتاۋلاردىڭ وسى تۇرىكتەرمەن بايلانىستى ەكەندىگىن بىلەمىز. تىپتەن كەيبىر عالىمدار تاۋراتتا جازىلعان (تور كىتابى) Togharina اتاۋىنىڭ وسى تۇرىكتەرمەن بايلانىستى ەكەندىگىن العا تارتادى (İbrahim Kafesoğlu, «Tarihte «Türk» Adı», Reşid Rahmeti Arat İçin, Ankara, 1966, s. 307).
«تۇرىك» ءسوزىنىڭ ماعىناسىنا بايلانىستى ەڭ كونە دەرەك – قىتاي جىلناماسى ءسۇي-شۋدا «tu-kie» ءسوزىنىڭ قىتاي تىلىندە «دۋلىعا» دەگەن ماعىنا بەرەتىندىگى جازىلعان. ونىڭ تۇرىكتەردىڭ تەمىر وندىرۋمەن اينالىسىپ, التاي تاۋىن مەكەن ەتكەندىگىمەن جانە وزدەرىنە ارناپ جاساعان, سوعىستا باسىنا كيگەن باس كيىمىن وسى تاۋعا ۇقساتىپ جاساعاندىعىمەن بايلانىستىرادى. كەيىننەن بۇل ءسوز پارسى تىلىنە «targ» تۇرىندە ەنىپ «دۋلىعا» دەگەن ماعىناعا يە بولسا كەرەك (Bernhard Munkacsi, «Die Bedeutung des Namens der Türken», Körösi Csoma Archivum, I, (1921-925), s. 60- 61). تۇرىكتەردىڭ ءوز تاراپىنان بەرىلگەن العاشقى انىقتاماعا جۇگىنسەك, ماحمۇت قاشعاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» ەڭبەگىندە سول كەزەڭدەگى يسلام فيلوسوفياسىنىڭ اسەرىمەن «بۇل قاۋىمنىڭ اتىن ءتاڭىرىنىڭ ءوزى قويعان, نۇح پايعامباردىڭ تۇرىك دەگەن ۇلىنان تاراعان قاۋىمعا بەرىلگەن اتاۋ» دەپ كورسەتىلەدى (Kaşgarlı Mahmud, a.g.e., I, s. 353).
عىلىمي تۇرعىدا «تۇرىك» ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسىنا ۇڭىلگەن العاشقى عالىم ا.ۆامبەري بولدى. ول «تۇرىك» ءسوزىن تۇرىك تىلىندەگى «türe» سوزىمەن بايلانىستىرىپ, «پايدا بولۋ, جاراتىلۋ» دەگەن ماعىنا بەرگەن دەي كەلە, türe = tür= tür+ük (ük – كوپتىك جالعاۋى) تۇرىنە اينالعان دەگەن بولجام ۇسىنعان. بۇل دا تۇرىكتەردىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋىنا قاتىستى اپسانامەن تىعىز بايلانىستى سياقتى. قاسقىردان تاراعان (پايدا بولعان) دەگەن ماعىنامەن استاسىپ جاتقان سەكىلدى. بۇل كونە زامانداعى حالىقتاردىڭ ءوز تاريحىن ۇلىقتاۋ ءۇشىن جاساعان ميفولوگيالىق قيالىنان تۋسا كەرەك. بۇل جاعىنان ەجەلگى ريم ميفىندەگى ءريمنىڭ نەگىزىن قالاعان, قاسقىر ەمىزگەن رومۋل پەن رەم وقيعاسىنا ۇقسايدى. ءدال وسىنداي بەينە كونە تۇرىك بىتىگتاستارىنىڭ ىشىندە بۇعىتى ءماتىنتاسىندا كەزدەسەدى. قىتاي دەرەكتەرىندە دە تۇرىكتەردىڭ قاسقىردان شىققاندىعى جونىندەگى مالىمەتتەر مەن تۇرىكتەردىڭ وزدەرىنىڭ ءبورى تەكتى جانە ءبورىلى بايراق الىپ ءجۇرۋىنىڭ استارىندا وسى تانىم جاتسا كەرەك (Wolfram Eberhard, Çinin Şimal Komşuları, Ankara, 1996, s. 86). ال نەمىس عالىمى ف.ۆ.ك. ميۋللەر كونە ۇيعىر تىلىندەگى «erk» ءسوزى مەن «تۇرىك» ءسوزى اراسىندا بايلانىس قۇرىپ, «تۇرىك» ءسوزىنىڭ ماعىناسىن «كۇشتى, مىقتى, قۇدرەتتى, ەرىكتى» دەپ بەرگەن.
العاشىندا تەك بيلەۋشى تايپانىڭ اتاۋى بولعان «تۇرىك» اتاۋى كەيىننەن كوشپەلى كيىز تۋىرلىقتى ءبىراز حالىقتى قامتىدى. ال تۇرىك قاعاناتى تۇسىندا ونىڭ قول استىنداعى بارلىق تايپالارعا جالپىلاما تۇردە بەرىلگەن اتاۋ بولعاندىعىن ءبىز سول كەزەڭدە جازىلعان ماتىندەردەن اڭعارامىز: «تۇركەش قاعان تۇرىگىم, ەلىم ەدى» (بىلگە قاعان ءماتىنى, شىعىس بەتى, 16-جول), «تۇرىك, وعىز بەكتەرى, حالقى تىڭداڭدار...» (كۇلتەگىن ءماتىنى, وڭتۇستىك بەتى, 22-جول), «تۇرىك سىر حالقىنىڭ ورنىندا حالىق قالمادى» (تونىكوك ءى ءماتىنى, باتىس بەتى, 4-جول). وسى ماتىندەر نەگىزىندە سول كەزەڭدە «تۇرىك» اتالعان تايپالار رەتىندە تۇرگەش, باسمىل, توعىز وعىز, وتىز تاتار, ون وق, سىر, وعىز تايپالارىن اتاي الامىز. ال كەيىننەن «تۇرىك» اتاۋى تۇرىك تىلىندە سويلەيتىن كوپتەگەن تايپالاردىڭ جالپىلاما اتاۋىنا اينالدى. كەيىننەن «تۇرىك» اتاۋىمەن بىرگە «تۇرىكمەن» اتاۋى دا قالىپتاستى. ونى ماحمۇت قاشعاري ءوز سوزدىگىندە: «سەن كىمسىڭ؟» دەپ سۇراعاندا, «مەن تۇرىكپىن» دەگەن ماعىنادا «تۇرىكمەن» ءسوزى قالىپتاستى دەيدى. قىزىعى, تۇرىكتەردىڭ وتىرىقشىلىققا بەيىمدەلۋىنە بايلانىستى جەرگىلىكتى حالىق وتىرىقشى تۇرىكتەردى «تۇرىك», ال كوشپەلىلەردى «تۇرىكمەن» دەپ اتاعانىن كورۋىمىزگە بولادى.
ال تاريحتان ءبىز «تۇرىكستان» اتاۋىنىڭ «تۇرىك جۇرتى» ماعىناسىندا قولدانىلعاندىعىن جانە باتىستا كاسپي (حازار) تەڭىزىنەن باستاپ شىعىستا التاي تاۋلارىنا دەيىنگى, وڭتۇستىكتە ىستىقكول مەن ارالدان, سولتۇستىكتە سىبىرگە دەيىنگى ايماقتى قامتىعانىن بىلەمىز. كەيىننەن شىعىس جانە باتىس تۇرىكستان دەگەن اتاۋلار قالىپتاستى. شىعىس تۇرىكستان قازىرگى قىتايداعى شىعىس تۇرىكستان اۆتونومياسىنان باستاپ قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ايماعىن قامتىدى. ال باتىس تۇرىكستان دەپ وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-باتىس ايماقتارى مەن اۋعانستاننىڭ سولتۇستىك ايماقتارىن قامتىدى. پارسى ءتىلىنىڭ ىقپالى نەگىزىندە «-ستان» ءسوزى جانە «تۇرىكتەرگە تيەسىلى» دەگەن ماعىنادا «-ي» جالعاۋى جالعانىپ, تۇركيستان=تۇركىستان بولىپ كەتتى. كەيىن تۇران مەن يراننىڭ تالاسى باسىم شەكارالىق ايماعىندا قالىپتاسقان تۇرىكستان قالاسىنىڭ اتاۋى دا يسلام ءدىنى مەن يران وركەنيەتىنىڭ ىقپالى نەگىزىندە, ورىستاردىڭ دا تىلدىك ەرەكشەلىگىنە جاقىن بولۋىنا بايلانىستى «تۋركيستان», «تۋركەستان» اتاۋى نەگىزىندە قازىردە تۇركىستان دەپ اتالىپ كەتتى.
تاريحتى تەرەڭ بىلگەن الاش قايراتكەرلەرى ەڭبەكتەرىندە دە «تۇرىك» اتاۋى قازاق ءتىلىنىڭ ەملە ەرەجەسىنە ساي «تۇرىك» دەپ جازىلدى.
پاتشالىق رەسەي يمپەرياسى تۇسىندا يمپەريانىڭ باستى قارسىلاسى بولعان وسمان تۇرىكتەرى مەن رەسەي قول استىنداعى تۇرىكتەردى اجىراتۋ ءارى بۇل حالىقتاردىڭ اراسىنداعى تامىرلاس بايلانىستى ۇمىتتىرىپ, جويۋ ماقساتىندا «تيۋرك» جانە «تيۋركي» دەگەن تەرميندەر قالىپتاسا باستادى. كەڭەس بيلىگى دە وسى ۇستانىمدى قولدانىپ, 1926 جىلى باكۋدە وتكەن تۇركولوگيا قۇرىلتايىندا وسمان يمپەرياسىنان ءبولىنىپ شىققان جاڭا تۇركيا مەملەكەتىندەگى تۇرىكتەردى «تۇرىك», ال رەسەي قۇرامىنداعى تۇرىكتەردى «تۇركى» دەگەن ايىرىم ەنگىزدى.
قورىتا ايتار بولساق, «تۇرىك» اتاۋى ءارتۇرلى تاريحي كەزەڭدەردە حالىقتىڭ تىلدىك ەرەكشەلىگى نەگىزىندە وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىردى. بىراق ەشقاشان ۇلتتىق فونولوگيالىق جۇيەسىنەن الىستامادى. تەك حح عاسىردىڭ باسىندا سانالى تۇردە تۇرىك حالىقتارىن ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋ ماقساتىندا سوۆەت يدەولوگتەرى سانالى تۇردە ۇلتتىق فونولوگياعا قايشى تەرمين قالىپتاستىردى. ەگەمەن ەل رەتىندە ءبىزدىڭ دە ءوز تاريحىمىزعا, تىلىمىزگە, تانىمىمىزعا مۇقيات قاراعانىمىز ءجون. ەندەشە, قازاق ۇلتىنىڭ وركەندەۋىمەن بىرگە, قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق ەرەكشەلىگىنە ساي تۇلەگەن «تۇرىك» ءسوزىن ءوز تۇعىرىنا قوندىراتىن كەز كەلدى دەپ سانايمىز.
تالعات مولداباي,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ تۇركىتانۋ كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, تۇرىكتانۋ PhD