مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگى جانە قۇرىلىس سالاسىن رەتتەۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ قاجەتتىگى تۋرالى بيىك مىنبەرلەردەن ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. بۇل تۋرالى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى, ودان كەيىن ۇكىمەت باسشىسى ايتتى. نەگىزىنەن سىنعا الدى. سالادا شامادان تىس بيۋروكراتيا, سوزباققا سالىناتىن پروتسەدۋرا كوپ, اشىقتىق پەن ناقتىلىق جوققا ءتان. سونى تۇزەۋ كەرەك. ال وتكەن اپتادا بىرنەشە ايدان بەرى قارالىپ جاتقان «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. وزگەرگەن زاڭ جوباسى بويىنشا ءبىراز ىلكىمدى شارالارعا باسىمدىق بەرىلگەن. تۇزەتىلگەن نۇسقا سەنات قاراۋىنا جىبەرىلدى.
بۇعان دەيىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدا «كىم تومەن باعا ۇسىنسا, سول ۇتادى» دەگەن تۇسىنىك سالتانات قۇردى, بۇل «بۇلجىماس قاعيدا» جۇمىستىڭ ساپاسىز ورىندالۋىنا اسەر ەتتى. كەي جاعدايلاردا باستاما اياقسىز قالدى. ءتىپتى اقشاسىن السا دا, جۇمىستى باستاماعان كاسىپكەرلەر دە بولدى.
جاڭا زاڭدا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسى قالاي وزگەرمەك؟ ادەپكى ىقتيمال وزگەرىس – مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى شارتتاردىڭ ورىندالۋى تولىقتاي قوعام باقىلاۋىندا بولادى. وسىعان دەيىنگى قولدانىستاعى زاڭدا قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى نورما بولعان جوق. ەندى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۆەب-پورتالىنا (goszakup.gov.kz) جۇمىستىڭ ورىندالۋ كەستەسى, شارتتاردىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەپ جاريالانىپ, سونىمەن قاتار فوتو جانە بەينە دالەلدەر قوسا تىركەلۋگە ءتيىس. وسى بويىنشا باقىلاۋ سۋبەكتىلەرى مونيتورينگ جۇرگىزەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, ءاربىر ەل تۇرعىنى لوتتى ورنالاستىرۋدان باستاپ ونىڭ ىسكە اسۋىنا دەيىنگى جولدى تۇگەل كورىپ وتىرادى.
دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۇلەسى جىل سايىن ۇلعايىپ بارادى. بيزنەسكە كەز كەلگەن نەگىزسىز قىسىم, كوپتەگەن اكىمشىلىك كەدەرگى جويىلماعان. سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تار سالالىق مۇددەسىندە قۇرىلعان كۆازيمەملەكەتتىك كاسىپورىندار دا بيزنەستىڭ باسەكەلەستىك مۇمكىندىكتەرىن تومەندەتىپ كەلەدى. تاعى ءبىر تۇيتكىل, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ اياسىندا بۇرىن قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ ۋاقىتى تىم ۇزاققا سوزىلاتىن. ءتىپتى بىرنەشە ايعا دەيىن جالعاسىپ, اقىر سوڭى جۇمىس ساپاسىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن. ءبىر عانا مىسال, جىل باسىندا جول قۇرىلىسىنا تەندەر جاريالانسا, بۇل جۇمىستار سوزىلا كەلە, اقىر سوڭى مەردىگەر كۇز ايلارىندا بەلگىلى بولىپ جاتادى. ول جۇمىسىن باستايمىن دەگەنشە, كۇزدىڭ سالقىنى ءتۇسىپ, قار جاۋاتىن مەزگىلدە جول توسەپ جۇرگەن كومپانيالار بار. جاڭا رەداكتسيادا ەندى ساتىپ الۋ ءراسىمى ءبىر ايعا قىسقارتىلدى. ەكىنشى نازار اۋداراتىن دۇنيە, ءبىر كوزدەن الۋ ءتاسىلىنىڭ شەكتى مەرزىمى بەلگىلەندى. تاۋارلارعا – 100 اەك (369 200 تەڭگە), جۇمىس پەن قىزمەتتەرگە – 500 اەك (1 846 000 تەڭگە), ال اۋىل اكىمدىكتەرى ءۇشىن تاۋار, جۇمىس پەن قىزمەتتەرگە 4 000 اەك-كە دەيىن (15 ملن تەڭگەگە جۋىق) ءبىر كوزدەن ساتىپ الۋعا رۇقسات بەرىلەدى. ارناۋلى اۆياتسيالىق جوندەۋ كاسىپورىندارىندا اۆياتسيالىق تەحنيكانى جوندەۋ قىزمەتى, ادۆوكاتتار قىزمەتى جانە اۋكتسيوندا ساتىلاتىن م ۇلىكتەر (اكتيۆ) قىزمەتى ەندى ءبىر كوزدەن الا المايدى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ازىرلەنگەن جاڭا زاڭ ساتىپ الىناتىن تاۋار مەن جۇمىس, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, ساتىپ الۋ ۇدەرىسىنىڭ مەرزىمىن وڭايلاتۋعا جانە قىسقارتۋعا, راسىمدەردى ودان ءارى اۆتوماتتاندىرۋعا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە, سونداي-اق ساتىپ الۋ بويىنشا بىرىڭعاي پلاتفورما قۇرۋعا باعىتتالعان. وسى زاڭ شەڭبەرىندە شاعىمدانۋدىڭ جاڭا تەتىگى, قوعامدىق مونيتورينگ ينستيتۋتىن, «تۇراقتى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ» ەلەمەنتتەرىن, سونداي-اق EPC كەلىسىمشارتتار قۇرىلىمىن, وفتەيك-كەلىسىمشارتتاردى ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. «اتامەكەن» ۇكپ ەڭ الدىمەن, قابىلدانعان جاڭا زاڭ ساتىپ الۋ ۇدەرىسىن رەتكە كەلتىرىپ, اشىقتىقتى, تيىمدىلىكتى قامتيدى دەگەن سەنىمدە», دەيدى «اتامەكەن» ۇكپ-نىڭ رەتتەلەتىن ساتىپ الۋلار دەپارتامەنتىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى رۋسلان شوقاەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭدا كەيبىر بيزنەس ۇسىنىستارى ەسكەرىلمەگەن سياقتى. مىسالى, قوسالقى مەردىگەرلىككە بەرىلەتىن كولەمدەردى 50%-دان 30%-عا دەيىن تومەندەتۋ ماسەلەسى. ايتا كەتۋ كەرەك, قۇرىلىستا جۇمىستاردىڭ بەلگىلى ءبىر ءتۇرى كوپ. ولاردى ءبىر كومپانيا ورىنداۋ مۇمكىن ەمەس, سوندىقتان قوسالقى مەردىگەرلىككە بەرۋ كەرەك. بۇل ءوز كەزەگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جۇمىس كولەمىن ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە زاڭنىڭ ءادىسناماسىن جاساۋعا قاتىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, «اتامەكەن» ۇكپ بيزنەستىڭ نەعۇرلىم ەگجەي-تەگجەيلى ۇسىنىستارىن ىلگەرىلەتۋدى ءالى دە جوسپارلاپ وتىر.
ءماجىلىس دەپۋتاتى مۇقاش ەسكەندىروۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ بويىنشا EPC كەلىسىمشارتتارى ساپا كەپىلىنە اينالماق. بۇعان نىساندى سالۋ مەن پايدالانۋعا بەرۋ بويىنشا قۇرىلىستىڭ كەشەندى جۇمىستارى كىرەدى. ياعني قۇرىلىستى ءبىر جەتكىزۋشى ء(بىر عانا مەردىگەر) جوبانىڭ بارلىق كەزەڭىندە, جوبالاۋدان باستاپ نىساندى سالۋعا جانە پايدالانۋعا بەرۋگە دەيىن ءوزى عانا جاۋاپتى بولادى. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ۋاقىتىن قىسقارتىپ ءارى اكىمدىكتەردىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن قۇرىلىستى ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستارىن جەڭىلدەتپەك.
«زاڭ بويىنشا ەندى جەتكىزۋشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيەدى. ەگەر ونىڭ بۇرىن سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىعى تىركەلسە, قىزمەتكەرلەرىنە جالاقى تولەمەي, مەرزىمىن كەشىكتىرسە, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسىنا قاتىسا المايدى. سونداي-اق زاڭدا كورسەتىلگەندەي, تاپسىرىس بەرۋشى جەتكىزۋشىنىڭ ماتەريالدىق جانە ەڭبەك رەسۋرستارى بولۋىن تالاپ ەتە الادى. بۇعان قوسا ساتىپ الىناتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ۆەب-پورتالدا ءاربىر جەتكىزۋشىنىڭ رەيتينگى جاسالادى. ول ۇپاي بەرۋ ارقىلى قۇرىلادى. كريتەريلەرگە سوت جانە نەسيە تاريحى, سونداي-اق قارجىلىق تۇراقتىلىق كىرەدى. ءار جيناقتالعان ۇپاي تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ جەتكىزۋشىنى تاڭداۋعا كومەكتەسەتىنى انىق. سولاردىڭ نەگىزىندە ۆەب-پورتال جەڭىمپازدى انىقتايدى. بۇل ادام فاكتورى مەن كەز كەلگەن سىبايلاس جەمقورلىق سحەمالارىن جويادى», دەيدى دەپۋتات.
ونىڭ سوزىنشە, زاڭ تالقىلاۋعا 39 رەت وتىرىس جاساعان جۇمىس توبىندا 26 دەپۋتات بولعان. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرىنەن 80-نەن اسا ادام قاتىسىپتى. 400-دەن استام ۇسىنىس-پىكىر تۇسكەن.
زاڭدا كورسەتىلگەندەي, ەگەر جەتكىزۋشى جالعان اقپارات ۇسىنسا, ونى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ادال ەمەس قاتىسۋشىلارى دەپ تانۋ تۋرالى تالاپتى سوتقا بەرمەسە, ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋشىعا – 30 اەك, ال قايتالانسا 60 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل سالىنادى. بۇل تاپسىرىس بەرۋشى تاراپقا دا قاتىستى.
زاڭ جوباسى نەگىزىنەن وتاندىق تاۋاردى قولداۋعا, ادال كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا, ناقتى جانە ساپالى ناتيجەگە باعىتتالعان. ول ءۇشىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى جۇزەگە اسىراتىن جۇمىس پەن قىزمەت, تاۋار مەن ساتىپ الۋ تىزبەسى ەنگىزىلەدى. ونى قارجى مينيسترلىگى مەن ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى بەكىتەدى. ەكىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن وفتەيك-كەلىسىمشارت ۇلەسىن جىل سايىن كەمىندە 10 پايىز نەمەسە 2 ترلن تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋدى تاپسىردى. ەندى ءبىر كوزدەن ساتىپ الۋ تاسىلىمەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋدا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن جاسالعان وفتەيك-كەلىسىمشارتتار انىقتالادى.
ايتا كەتەيىك, جاڭا زاڭدى كەلەسى جىلدان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.