وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتىن ىلگەرىلەتۋ ماڭىزدى

ەكسپورتتى قولداپ, يننوۆاتسيانى ىنتالاندىرادى

شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت كولەمىن ارتتىرۋ – ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتان­دىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورىنىڭ ءبىرى. ۇكىمەت وتىرىسىندا وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالار تۋرالى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ باياندادى. قازىر شيكى­زاتتىق ەمەس ەكسپورت بويىنشا ماقساتتى كورسەتكىشكە قول جەتتى جانە 3%-عا اسىرا ورىندالعان. ەكسپورتتىق پوزيتسيانىڭ سانى 278-گە ارتتى. 2019 جىلدان بەرى تاۋارىن تۇراقتى ءارى بەلسەندى ەكسپورتتاۋشىلار سانى 300 كومپانياعا, ياعني 460-تان 760-قا دەيىن وسكەن.

بىلتىر شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار­دىڭ ەكسپورت گەوگرافياسى 135 ەلگە دەيىن كەڭەيدى. ازيا ەلدەرىنە دايىن ونىمدەردى جەتكىزۋ كولەمى دە ارتتى. قىتايعا – 8%, وڭتۇستىك كورەياعا – 26%, ۆەتنامعا – 46%. سونىمەن قاتار اگروونەركاسىپ كەشەنى وڭدەلگەن ونىمدەرىن جەتكىزۋدىڭ ناقتى مولشەرى دە وسكەن. ۇن – 1,1%-عا, كۇنباعىس مايى – 55,5%-عا, ال سۋسىندار 42,8%-عا ارتقانى بايقالادى. ساۋدا مينيسترلىگى ەكسپورتتى ودان ءارى ۇلعايتۋ ءۇشىن نەگىزگى باعىتتاردى انىقتادى.

اۋەلى, ورتامەرزىمدى كەلەشەكتە قىتايعا جىبەرىلەتىن دايىن ءونىم ەكسپورتىن 2,5 ەسە كەڭەيتۋ جانە 12,5 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ ماقساتى قويىلدى. ال ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋ بويىنشا كۇشەيتىلگەن جۇمىس جالعاسادى. ول ءۇشىن شەكارا ماڭىنداعى ساۋدانىڭ قاجەتتى ينفراقۇرىلىمى قۇرىلادى. سونداي-اق تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە سۇرانىسى جو­عارى توڭازىتىلعان قوي ەتى, قۇس ەتى جانە سۋبونىمدەر سياقتى جوعارى مارجالىق تاۋارلاردى جەتكىزۋدى دە ۇلعايتۋ جاعى پىسىقتالىپ جاتىر. وتاندىق ازىق-ت ۇلىك جانە ورگانيكالىق ونىمدەردى ساتىپ الۋعا دايىن ەۋروپالىق وداقتىڭ جوعارى باسەكەگە قابىلەتتى نارىقتارى دا باسىم باعىت سانالادى.

وتاندىق ەكسپورتتاۋشىلاردى دايىن­داۋ ءۇشىن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مي­نيسترلىگى نارىقتىڭ كاسىبي قاتىسۋشى­لارى­مەن بىرلەسىپ, «QazTrade» اق بازاسىندا ساۋدا اكسەلەراتورىن ىسكە قوسادى. اتال­عان ينستيتۋت بازاسىندا جىل سايىن 450-دەن اسا كومپانيا قولداناتىن سەر­ۆيس­تىك شارالار شوعىرلانعان. وسى جانە باسقا دا كەشەندى ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ بەلسەندى ەكسپورتتاۋشىلار سانىن ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن ءۇمىت بار.

پرەمەر-مينيستر بيىل جوعارى كورسەتكىشتى, ياعني  ەكسپورت دەڭگەيىن 37,7 ملرد دوللارعا دەيىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. 2025 جىلعا قاراي وڭدەلگەن ونىمدەر مەن قىزمەتتەر ەكسپورتىنىڭ كولەمى 41 ملرد دوللارعا دەيىن جەتۋگە ءتيىس.

ء«بىز بۇدان دا بيىك ماقساتتار قويىپ, اتالعان جوسپارلاردى اسىرا ورىنداۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. بۇل جۇمىسقا بارلىق مۇددەلى مينيسترلىك, اكىمدىك, اسىرەسە بيزنەس بەلسەندى اتسالىسۋعا ءتيىس. شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋدا جوعارى دەڭگەيدە وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتىنا باسا ءمان بەرۋىمىز قاجەت. ەگەر مۇقيات قارايتىن بولساق, قىزمەت كورسەتۋ ەكسپورتىنىڭ كولەمى ورنىقتى ءوسىپ كەلەدى. بىلتىر شامامەن 30%-عا ارتتى. ال شيكىزاتتىق ەمەس تاۋار ەكسپورتى وتكەن جىلى كەرىسىنشە 5,7%-عا تومەندەدى. تاۋار يمپورتى 21,5%-عا ارتقان. كورىپ وتىرعانداي, ايىرماشىلىق 2 ەسەدەن اسادى. بۇل ساۋدا بالانسىنا تەرىس اسەر ەتەدى. سوندىقتان جوعارى دەڭگەيدە وڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ ءوندىرىسى مەن ەكسپورتىن ۇلعايتۋ قاجەت. پەرسپەكتيۆا مەن مۇمكىندىك جەتكىلىكتى. وتاندىق ءوندىرۋشى مەن ەكسپورتتاۋشىعا قولداۋ كورسەتۋىمىز كەرەك», دەدى و.بەكتەنوۆ.

بۇگىندە ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋ­دىڭ 20-دان اسا قۇرالى – ساقتان­دىرۋ, قارجىلىق جانە سەرۆيستىك قۇرالدار جۇمىس ىستەيدى. وتاندىق ءونىمدى وتكىزۋ نارىعىن كەڭەيتىپ, شەتەلدە ەكسپورتتى بارىنشا ءتيىمدى ۇسىنا ءبىلۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى كەيبىر سەرىكتەس ەلدەرگە ساۋدا وكىلدەرى جىبەرىلىپ جاتىر. الايدا بۇل جۇمىستىڭ باياۋ ءجۇرىپ جاتقانى بايقالادى. ەندى ونى بارىنشا كۇشەيتكەن ءلازىم.

ولجاس بەكتەنوۆ قىتايمەن ساۋدا قاتىناستارىن كەڭەيتۋ تۋرالى سوڭعى ۋاعدالاستىقتاردى ەسكە سالدى. بۇل باعىت­تىڭ كەلەشەگى جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ساۋدا, سىرتقى ىستەر جانە قارجى مي­نيسترلىكتەرىنە 1 شىلدەگە دەيىن بەي­جىڭگە ساۋدا وكىلدەرىن جىبەرۋدى جانە شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىندا ساۋدا وكىلدىگىن اشۋعا تولىق ازىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.

«ورتاشا جانە جوعارى دەڭگەيدە وڭدەل­گەن تاۋارلار ەكسپورتىن قولداۋ­عا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. ەكسپورت­تى قولداۋدىڭ قولدانىستاعى باعدارلا­مالارىن كۇشەيتىپ, يننوۆاتسيانى ىنتالاندىرۋ مەن ءوندىرىستى كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزى زور. مۇندا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ شاراسىنىڭ ءرولى ماڭىزدى بولۋعا ءتيىس. بۇل شارا قازىر پىسىقتالىپ جاتىر. جالپى, بىزگە ساۋ­دا ساياساتىندا تىڭ ءارى باتىل تاسىلدەر قاجەت»,  دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن.

ۇكىمەت باسشىسى ماسەلەنى قاراۋ قورى­تىن­دىسىنا سايكەس, مەملەكەتتىك ورگان­دار­عا بىرقاتار ناقتى تاپسىرما بەردى. بىرىنشىدەن, سىرتقى ىستەر جانە ونەر­كاسىپ مينيسترلىكتەرى, باسقا دا مۇد­دەلى مەملەكەتتىك ورگاندار جانە ۇيىم­دار بىرگە ءبىر اي مەرزىمدە وتان­­دىق تاۋار ەكسپورتىنىڭ نارىق­تارىن ءارتا­راپ­تاندىرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاسىن, ال بيىلعى 1 تامىزعا قاراي شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت كولە­مىن ودان ءارى ۇلعايتۋ جونىندەگى ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارىن ەنگىزۋگە ءتيىس. ەكىنشى­دەن, ەكسپورتقا باعدارلانعان ەلدەردە يمپورت­تاۋشى­لارعا قويىلاتىن تالاپتار­عا ۇدايى مونيتورينگ جۇرگىزىپ, ءوز كاسىپ­كەرىمىزدى جۇيەلى تۇردە ۋاقتىلى حابار­دار ەتىپ تۇرۋ قاجەت.  ۇشىنشىدەن, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە ەكسپورت­تاۋشىلار ءۇشىن كەدەرگىلەردى ازايتۋ كەرەك. اسىرەسە ەل ىشىندە جانە شەتەل­­دەردە اكىمشىلىك جانە كەدەندىك راسىم­دەردى وڭايلاتۋ مەن تسيفرلاندىرۋ بو­يىنشا تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزگەن ءلازىم. تورتىنشىدەن, شيكىزاتتىق ەمەس تاۋار­دى ءتيىمدى ەكسپورتتاۋ ءۇشىن كولىك مي­نيستر­لىگىنىڭ كولىك-لوگيستيكالىق ينف­را­قۇرىلىمدى ودان ءارى جەتىلدىرۋى ماڭىزدى.

جازعى كانيكۋل ماعىنالى وتەدى

وتىرىستا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اقمارال ءالنازاروۆا بايانداما جاسادى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدى وتكىزۋ تۋرالى, تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى ەرمەك مارجىقپاەۆ بالالار ءتۋريزمى مەن بۇقارالىق سپورت تۇرلەرى تۋرالى ايتىپ بەردى. بيىلعى وقۋ جىلىن 3,8 ملن بالا اياقتاعالى وتىر. 186 مىڭ وقۋشى ءۇشىن سوڭعى قوڭىراۋ سوعىلادى. «التىن بەلگى» بەلگىسىنە 7,7 مىڭ تۇلەك ۇمىتكەر.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپسىرماسى بويىنشا تابيعي سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايعا بايلانىستى اتىراۋ, اقتوبە, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ 3,5 مىڭنان اسا وقۋشىسى ارالىق جانە قورىتىندى ەمتيحانداردان بوساتىلادى. قورىتىندى باعا جىلدىق نەگىزدە قويىلادى. سونىمەن بىرگە سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن جانە قىستا اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى قاشىقتان وقىعان 2,6 مىڭ مەكتەپتىڭ 832 مىڭ وقۋشىسى ءۇشىن «جازعى مەكتەپ» ۇيىمداستىرىلادى. بۇل ءبىلىم بەرۋدەگى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن جاسالادى.

بالالاردىڭ جازعى دەمالىسى 9 مەم­لەكەتتىك ورگاننىڭ بىرلەسكەن جوسپارى شەڭبەرىندە ۇيىمداستىرىلادى. رەسپۋب­ليكالىق جانە وڭىرلىك شتابتار قۇرىلعان. جازعى دەمالىستى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر دايىندالدى. 2,9 ملن بالا جازعى دەمالىستى 10,7 مىڭ دەمالىس ورتالىعىندا وتكىزەدى. بالالاردى ۇيىرمەلەرمەن قامتۋ جانە بوس ۋاقىتى مەن جازعى دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار تۋرالى بىرقاتار وبلىس اكىمى باياندادى.

تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا پرەمەر-مينيستر ارالىق جانە قورىتىندى ەمتيحانداردى, ۇبت-نى ساپالى ۇيىمداستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ, بالالاردىڭ تولىققاندى دەمالۋىنا, ساۋىعۋىنا جانە ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا بارلىق جاعداي جاساۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 50 بالالار ساۋىقتىرۋ لاگەرى قۇرى­لىپ, بالالاردىڭ يننوۆاتسيالىق شىعار­ماشىلىعىنا ارنالعان 100 ورتا­لىق سالىنادى. قوستاناي, تۇركىستان, ماڭ­عىستاۋ جانە جامبىل وبلىستارىندا, ال­ماتى, استانا, شىمكەنت قالا­لارىن­دا جىل بويى جۇمىس ىستەيتىن 2 لاگەر مەن 9 شىعارماشىلىق ورتالىق اشىل­دى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنىڭ بەلگى­لەنگەن مەرزىمدە ناقتى ورىندالۋىن قام­تا­ماسىز ەتۋ وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەرگە تاپسىرىلدى. نەگىزگى باسىمدىق – بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى.

«بالالار دەمالىسى, بوس ۋاقىتتى وتكىزۋ ورىندارى, ورتالىقتار, وقۋشى­لار مەن شىعارماشىلىق سارايلارى كوپ­فۋنكتسيالى بولۋعا ءتيىس. ولار بالا­لاردىڭ جان-جاقتى, زياتكەرلىك, شىعارماشىلىق ءارى فيزيكالىق جاعىنان دامۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. بارلىق نىسان ساۋىقتىرۋ ماۋسىمىنىڭ اشىلۋى­نا تولىق ءازىر بولعانى ءلازىم. ول ءۇشىن وڭىرلىك شتابتار لاگەرلەردىڭ سا­ني­تارلىق-ەپيدەميولوگيالىق, ورت­كە, تەرروريزمگە قارسى قاۋىپسىزدىك تالاپ­تارىنا ساي كەلۋىن باقىلاۋى قاجەت. بالالار لاگەرلەرىندە, بۇقارالىق ورىنداردا باقىلاۋ كامەرالارى جۇمىس ىستەپ تۇرۋعا ءتيىس. جازعى دەمالىس كەزىندە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تولىق كەپىلدىك بەرىلۋگە ءتيىس», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

ىشكى ىستەر, توتەنشە جاعدايلار, وقۋ-اعارتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىكتەرى, ءوڭىر اكىمدىكتەرى ءتيىستى قىزمەتتەردىڭ ۇزدىك­سىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن مامانداردى مۇقيات ىرىكتەۋ ماسەلەسى قارالدى.

«وتكەن جىلدارداعى تاجىريبە كور­سەت­كەندەي, بالالاردىڭ جازعى دەمالىسى مەن ولاردى ەڭبەككە باۋلۋ بار­لىق جەر­دە بىردەي ءتيىستى دەڭگەيدە ۇيىمداس­تى­رىل­مايدى. جۇمىس كوبىنە ەسەپ بەرۋ ءۇشىن ءاتۇستى جۇرگىزىلەدى. تانىمدىق جانە ماز­مۇن­دى ءىس-شارالار از. ولاردىڭ ساپاسى نا­شار, بالالاردىڭ قىزىعۋشىلىعى مەن بەيى­مىن ەسكەرمەيدى. قاۋىپسىزدىك جانە ساني­تارلىق تالاپتار بويىنشا شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بار. بۇل پروبلەمالاردى 1 ماۋسىمعا قاراي شەشۋ كەرەك», دەدى و.بەكتەنوۆ.

ۇكىمەت باسشىسى اتا-انالار دەمالىس نىساندارى, لاگەرلەر جانە بالالارعا ارنالعان بوس ۋاقىتتى وتكىزۋ ورىندارى تۋرالى تولىققاندى اقپاراتقا قول جەتكىزە المايتىنى تۋرالى ايتتى. وسىعان بايلانىستى وقۋ-اعارتۋ, مادە­نيەت جانە اقپارات, تسيفرلاندىرۋ مي­نيستر­­لىكتەرىنە بالالاردى لاگەرلەرمەن, ۇيىرمەلەرمەن, سەكتسيالارمەن, ساۋىق­تىرۋمەن جانە بوس ۋاقىتتى وتكىزۋ­مەن قامتۋ بويىنشا بىرىڭعاي ەلەكترون­دىق پلاتفورما قۇرۋ جۇمىسىن اياقتاۋ تاپسىرىلدى. مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگان مەن اكىمدىك باسشىلارىنا قاتاڭ باقىلاۋ مەن ۇيلەستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جۇكتەلدى.

ءبىرىنشى – ءوڭىر اكىمدەرى بالالاردى, ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك جاعىنان وسال ساناتتاعى بالالاردى جازعى دەمالىس­پەن جانە ەڭبەككە باۋلۋمەن بارىنشا قامتۋعا ءتيىس. دەمالىس كەزەڭىندە بالا­لاردىڭ مۋزەي, تەاتر, قورىق, ۇلتتىق پارك پەن سپورت نىساندارىنا تەگىن بارۋىن قام­تاماسىز ەتۋ قاجەت. ەكىنشى – اۋىل بالا­لارىنىڭ بوس ۋاقىتىنا ەرەك­شە نازار اۋدارۋ كەرەك. ولار ءۇشىن سپورت الاڭى, دامىتۋ ورتالىقتارىن جاب­دىق­تاپ, بوس ۋاقىتتاعى مادەني ءىس-شارا جانە باسقا دا باس­تامالاردى ۇيىمداستىرۋ كەرەك. ءۇشىن­شى – دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيستر­لىگى رۇق­سات قۇجاتتارى جوق جازعى سا­ۋىقتى­رۋ ۇيىمدارىنىڭ جۇمىس ىستەۋى­نە جول بەر­مەۋگە ءتيىس. بالالاردى تاماق­تاندىرۋ­دىڭ ساپاسىن ۇنەمى سانيتا­ر­لىق-ەپي­دە­ميو­لوگيالىق باقىلاۋدا ۇستاۋ قاجەت. ءتورتىنشى – وقۋ-اعارتۋ مينيستر­لىگى تۋريزم مينيستر­لىگى­مەن بىرگە ءار وبل­ىستان كەلەتىن بالا­لار­دىڭ ەلىمىزدىڭ تانى­مال تۋريستىك ايماق­تارىنا,  تاريحي-ما­دەني مۇرا نىسان­دارىنا بارۋى ءۇشىن اكىمدىكتەردىڭ وڭىرارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋى كەرەك.