تۇرىكمەن مادەني الەمىنىڭ بيىك قۇبىلىسى

قازاق رۋحانياتىنداعى ماقتىمق ۇلى­عا كەلسەك, بۇل سالا حح عاسىردىڭ 40-جىلدارى باستالدى. ونىڭ سەبەپتەرى دە بار. 20-جىلداردىڭ سوڭىندا الاش شىعارماشىل زيالىلارىنىڭ ادەبيەت-مادەنيەت ساحناسىنان كۇشپەن, قارۋمەن شەتتەتىلۋى ۇلكەن داعدارىسقا اكەپ سوقتى. تۇرىكمەن كلاسسيك شايىرىنىڭ مۇرا­سى قازاق وقىرمانىنا تۇڭعىش عالي ورمانوۆتىڭ, بۇدان كەيىن عافۋ قايىر­بەكوۆ­تىڭ ارقاسىندا جەتتى. 1947 جىلى ماقتىمق ۇلى ءماتىنى «تاڭداۋلى ولەڭدەر» (ع.ورمانوۆ اۋدارماسى), 1959 جىلى «تاڭدامالى ولەڭدەر» (ع.قايىربەكوۆ اۋدارماسى), 1968 جىلى «ولەڭدەر» اتاۋىمەن (ع.ورمانوۆ ت.ب.) جەكە جيناق بولىپ جاريالاندى. مۇنى قازاقستان ادەبي قاۋىمى وتە جاقسى قابىلدادى. مىنە, سول 40-50 جىلداردان باستاپ تۇرىكمەنستان باس اقىنىنىڭ ەسىمى شىعىس دانالىعىندا ءال-فارابي, بيرۋني, يبن-سينا, ءال-حورەزمي, اقىندىقتا ومار حايام, ابىلقاسىم فير­دوۋسي, نيزامي گانجاۋي, ءامىر قۇسى­راۋ دەحلەۋي, ابۋمۇحامەد سادي, حا­فيز شيرازي, ابدىراحمەن ءجامي, الى­شەر ناۋاي, مۇحامەد فيزۋلي, اباي قۇنان­باي­ ۇلى قاتارىندا ايتىلىپ ناسيحاتتالدى.

اقىن عالي ورمانوۆ تارجىمەسىنە العىسوزدى تۇرىكمەن عالىمى بايمۇحامەت كاررىەۆ جازدى. وسىندا ول ماقتىمق ۇلى مەن اباي ۇندەستىگىن دە بايىپتايدى. ال ەندى وسى ءبىرىنشى اۋدارمانىڭ رەداكتورى – كلاسسيك مۇحتار اۋەزوۆ. بۇل باسىلىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيى جوعارى بول­عانىن اڭعارتادى. تارجىمەدەگى ع.ورمانوۆ نۇسقاسى تۇرىكمەن دەرەگىن, ۋاقىتى مەن كەڭىستىگىن قازاق پوەزياسى قۋاتىمەن جىرلادى. وسىنىڭ اسەرى بولسا كەرەك, ماقتىمق ۇلىنىڭ «بولارسىڭ» تولعاۋى قازاقستاندا «ماقتىمق ۇلى تەرمەسى» رەتىندە كەڭ تاراپ, ءتىپتى قاراپايىم توي-تومالاقتا ساعىنىپ تىڭدالاتىن بولدى. تۇرىكمەن رۋحاني تۇلعاسىنىڭ جىرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىنداپ, تانىمال ەتكەن – ءانشى, كومپوزيتور يگىلىك وماروۆ (1934-2007) ەدى. ماقتىمق ۇلى تۋىندىسى انمەن ادىپتەلىپ, استانادان اۋىل ساحناسىنا دەيىن ايتىلعاندا, جۇرت «تۇرىكمەن حالقى نە دەگەن دانىشپان؟» دەپ تاڭعالىستى.

بيىك تاۋلار, بويشاڭمىن دەپ شىرەنبە,

ءبىر كۇن قۇلاپ, سەن دە تيپىل بولارسىڭ.

تەرەڭ تەڭىز, تاكاپپارسىپ تۇنەرمە,

سۋىڭ كەپسە, سەن دە ءبىر ءشول بولارسىڭ...

 

لۇقمانداي تاپساڭ دەرتتىڭ داۋاسىن,

رۇستەمدەي جىرتساڭ جاۋدىڭ جاعاسىن.

ىسكەندىردەي الساڭ دۇنيە قالاسىن,

سوندا دا ءبىر جەرمەن-جەكسەن بولارسىڭ...

ەندى تۇرىكمەن اۆتورلىق ادەبيەتىنىڭ تاريحى تۇگەندەلە تۇسكەندەي ەدى. ورتالىق ازيانىڭ وسى رۋحاني بايلىعىن تۇرىكمەن جەرىندە تۋعان قازاق اقىنى دۇيسەنبەك قاناتباەۆتىڭ توتە اۋدارماسى جاڭا كەزەڭگە كوتەردى (1983 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان, 2014 جىلى تۇرىكمەنستاننىڭ «ىلىم» باسپاسىنان شىقتى). مىسالى, ماقتىمق ۇلىنىڭ جوعارىدا ايتىلعان «بولارسىڭ» ولەڭى جاڭاشا مىنا نۇسقادا باستالدى:

اسقار تاۋلار, بيىكپىن دەپ بالسىنبە,

تومپەشىكپەن سەن دە تەپ-تەڭ بولارسىڭ.

اساۋ داريا, ايبات شەكپە السىزگە,

كۇنىڭ جەتسە, سەن دە تەپسەڭ بولارسىڭ...

تارجىمەشى تۇرىكمەن اقىنى مۇراسىن حالىققا كەڭ تارايتىن «قازاق راديوسىنان» قوڭىر داۋسىمەن وقىعاندا, تەبى­رەن­بەگەن جان قالمادى. بۇل – تۇرىكمەن دانالىعىنىڭ جۇلدىزدى ءساتى ەدى.

پىراعىنى بىلمەيتىن قىراعى, وقىعان قازاق كەمدە-كەم. ءبىر قىزىعى, قازاق جەرىن­دە ع.ورمانوۆ, د.قاناتباەۆ اۋدار­ماسى­­نان تۋىنداعان ماقتىمق ۇلى ءماتىنى تەر­مە جانرىندا حالىقتىق بىرنەشە نۇسقا­دا (ياعني كەيبىر ءسوزى, شۋماعى وزگەرتىلىپ) ناسيحاتتالعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك.

اقىننىڭ لاقاپ ەسىمى فراگي (پىراعى) – قازاقتاعى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ «مۇتىلعانى» (ۇمىتىلعان) سياقتى سوپىلىق دۇنيەتانىمنىڭ ءبىر سيپاتىن – «جىراقتانعان», «بولەكتەنگەن», «قوشتاس­قان» سەكىلدى ماعىنانى بەرەدى. بىراق قازاق­تاعى «پىراقتا» جىلقى, اقالتەكە ۇعى­مى تۇرعانى دا انىق. تۇرىكمەن عالىم­دارىنىڭ پىكىرىنشە, شايىردىڭ بۇدان باسقا قۇل (گۇل) ماعتىم جانە ماعتىم دەگەن دە بۇركەنشىك ەسىمدەرى بولىپتى.

تۇركى تىلدەرىندە كىسى ەسىمدەرى ءتۇرلى نۇسقادا ايتىلىپ, جازىلسا دا, ماعى­نا­سى ورتاق. ماعتىمدى (ماقتىم) بىزدە – ماقسىم, اعايىن ۇلتتاردا – ماكسۋم, ماحتۋم دەيدى. ماعىناسى – تاع­دىرى ايقىن, ۇستاز, جولباسشى ت.ب. ايتقاندايىن, جازۋشى بەيىمبەت ءماي­ليننىڭ «كۇلپاش» اڭگىمەسىندە ەلەۋلى كەيىپكەردىڭ ءبىرى – ماقتىم.

تۇركى دۇنيەسى ادەبيەت ماقسىمىنىڭ وسى كۇنگە 700-دەن استام ولەڭى, 10 داستان-جىرى جەتكەن. ونىڭ 80 پايىزى قولجازبا نۇسقادا, قالعانى اۋىزشا ناسيحاتتالعان.

وسىنشاما مۇرا قالدىرعان تۇرىك­مەن داناسىنىڭ وقىعان مەكتەبى, ولەڭ ءداستۇرى كوپتى قىزىقتىرادى. اكادەميك ا.ءسامويلوۆيچتىڭ پىكىرىنشە, ماقتىم­ق­ ۇلى دۇنيەتانىمىن, ءبىلىم-بىلىگىن بۇحارا ەمەس, سوپىلىق دۇنيەتانىمدى ىلگەرىلەتكەن حورەزم شىڭدادى, حيۋا مەدرەسەلەرى ونىڭ ءبىلىمىن تولىقتىردى, ولەڭ-جىردا احمەت ياساۋي, حاكىم اتا, سۇلەيمەن باقىرعاني ونەگەسى شىعار­ماشىلىق الەمىنە جەتەلەدى.  بۇل دەرەكتى عۇلاما ە.بەرتەلس ناقتىلاي تۇسەدى: ماقتىمق ۇلى – ۇستا, اقىندىققا جاقىن اۋلەتتەن شىققان جان. اتاسى (ەسىمىن سول كىسىنىڭ قۇرمەتىنە قويىپتى) – ات-ابزەل شەبەرى, ولەڭگە اۋەس ادام بولسا, اكەسى داۋلەتمامەت – حيۋادا مەدرەسە ءتامامداپ, ەلىندە بالا وقىتىپ, «ازادي» دەگەن ەسىممەن اقىندىق اتى شىعىپتى. مىنە, تالاپتى بالانىڭ العاشقى ونەر مەكتەبى ءوز وتباسى ەكەن. ءارى قاراي حيۋا­نىڭ شەرعازى مەدرەسەسىندە, قىزىل­اياقتىڭ ىدىرىس بابا مەدرەسەسىندە وقىعان. حيۋا مەن بۇحارادان بولەك ەل ارالاپ, ازەربايجان, يران, اۋعانستان ولكەلەرىندەگى عۇلامالاردان كەڭەس العان.

شىعىستانۋشىلار مەن تۇرىكمەن ادەبيەتى ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, ماقتىمق ۇلى پىراعى الەمى – يسلام جانە تۇركى (ارينە, تۇرىكمەن) دانالىعىن بويىنا بارىنشا سىڭىرگەن, وسى ۇلتتىڭ رۋحى مەن بولمىسىن, كوركەمدىگى مەن تالعامىن, سازى مەن ءسانىن, ەركىندىك پەن تەڭدىك جولىنداعى كۇرەسىن كورسەتەتىن قۇندىلىق. شايىردىڭ پوەزياداعى فيلوسوفياسى مەن ۇستانىمىن عالىمدار ءحىى-حV عاسىرداعى نەگىزىن پارسىنىڭ ساناي, اتتار, فاحرۋددين يراكي, رۋمي, ءجامي, ارابتىڭ يبن ءال-ارابي, يبن ءال-فاريد ت.ب. اقىندارى قالاعان سوپىلىق ادەبيەت اياسىندا قاراستىرادى. اتاپ ايتساق, سوپى­لىق پوەزيادا ادامنىڭ اللانى ىزدەۋى, سول جولداعى ءتۇرلى رامىزدەر مەن تۇس­­پالدار (سيمۆول, اللەگوريا), ميستيكا­لىق كۇيىنىش-ءسۇيىنىش, كوڭىل اۋانى (ەموتسيا), جاراتقاندى قابىلداۋ, ءتۇيسىنۋ, عاشىقتىق پەن قيماستىق, تازالىق پەن سەرتشىلدىك ۇدەرىستەرى باستى ورىنعا شىعادى. سوپى ءدارۋىش – بىردە كادىمگى ادام, بىردە تىرشىلىك پەندەسىنەن تىم بيىك ىزدەنىستەگى اقيقاتشىل قۇبىلىس. ديداكتيكالىق جىر-داستانداردا اللا – ادامنىڭ ۇيلەسىمدىلىككە عاشىقتىعى بەينەسىندە, ەكزالتتىق حامرياتى ء(را­مىزدى, شارتتى ماس بولۋ) – سەزىمنىڭ نازىك پەرنەلەرى ساتىندە, يەنى ەلەستەتۋ مەن ىزدەۋ, ۇشىراسۋ مەن سۇحباتتاسۋ – ميستي­كالىق مۇرات پەن ماقسات بەدەرىندە با­يىپتاۋ ورنىققان (مىسالى, اقىننىڭ «جار, سەنەن», «كوردىڭ بە؟», «ەي, دوس­تىم», «بۇل دەرتكە» ولەڭدەرى). مۇنىڭ ءبارى – سوپىلىق ادەبيەتتىڭ كانوندارى. شىعىستانۋشىلاردىڭ ءبىر بولىگى وسى پوە­زيانى – يسلامعا ەركىندىك پەن دامۋ الىپ كەلگەن سارىن رەتىندە دە قاراستىرادى.

ە.بەرتەلس بىلاي دەيدى: «اقىن ءومىر سۇرگەن داۋىردە تۇرىكمەن قوعامى قانشاما قىرعىندى باستان كەشىردى. ول اقىرزامان سارىنىنا ەلتىپ كەتپەي, ءومىردىڭ وتكىنشى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, قايبىر ساتتىلىك ءۇشىن كەۋدە كەرمەۋدىڭ, ساتسىزدىك ءۇشىن باز كەشپەۋدىڭ قاجەتتىگىن ايتتى. جاقسى ءىستى كەيىنگە قالدىرما, ەرتەڭ نە بولارى بەلگىسىز, ادامنىڭ تىرشىلىكتەگى ولشەمى – قايىرىمدى ءىسى عانا دەپ, سارىۋايىمدى – ۇمىتكە, ءولىم تۋرالى ويدى – ءومىر ءۇشىن كۇرەسكە بۇرا ءبىلدى».

ءبىز قالايدا ءحVىىى عاسىرداعى ماقتىم­ق ۇلى پىراعى مۇراسىن جالپى يسلام ءھام پارسى اسەرى باسىم, الايدا ۇلت­تىق مازمۇنى ايقىن مادەني قۇبىلىس رەتىن­دە كوركەمدىك-فيلوسوفيالىق ايادا زەردە­لەيمىز. قازاقشاعا اۋدارماسىن دا تۇر­كىلىك تانىم-پاراسات ۇيلەسىمى, ورتاق­تاستىعى بەدەرىندە ساراپتايمىز. بۇل وراي­دا زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى, قىر­عىز ۇلتىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ: «تۇركىستاندا ءXVىىى عاسىر – ماقتىمق ۇلى پوەزياسىنىڭ عاسىرى بولدى» دەگەن ويى قاشاندا كوكەيكەستى.

پىراعىدان كەيىن تۇرىكمەن ادەبيەتى اسپانىنا كوتەرىلگەن جارىق جۇلدىز كەمينە (مامەتۋالي): «ماقتىمق ۇلى اقىن­­دىق ەگىستىڭ استىعىن تۇگەل ورىپ, جي­ناپ الدى. بىزگە ءبىر-ەكى ءتۇيىر ماساق قال­دىردى» دەۋى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇلى ابايعا بەرگەن باعاسىمەن سايكەسەدى. اقاڭ­نىڭ: «ابايدىڭ ولەندەرى قازاق­تىڭ باسقا اقىندارىنىڭ ولەڭىنەن ۇزدىك ار­تىقتىعى – ءار نارسەنىڭ بەرگى جاعىن الماي, ارعى اسىلىنان قاراپ سويلەگەندىكتەن. باسقا اقىنداردىڭ سوزگە شەبەرلىگى, شە­شەن­­دىگى ابايدان كەم بولماسا دا, ءبىلىمى كەم بولعاندىعى داۋسىز» دەگەن تۇجى­رىم­­دا­­­ماسىنان سول ويدى اڭعارامىز. ۇلت ادە­­بيە­­تىن­دە كوشباسشى تۇلعا وسىلاي كورىنەدى.

ءبىز ءۇشىن ماقتىمق ۇلى پىراعى مۇ­راسى – تۇرىكمەن مادەني الەمىنىڭ بەي­نەسى. عىلىم تۇرعىسىنان قاراعاندا, ول ەكى نەگىزدەن قۇرالادى. ءبىرىنشىسى – ومىرلىك ءىس-ارە­كەتتەردەن تۇراتىن نەگىز. ەكىنشىسى – ادام­نىڭ ساناسى بايىپتايتىن زەردە مەن كوڭىل كۇيدى انىقتايتىن نەگىز. سويتە تۇرا كەز كەلگەن ۇلتتىڭ مادەني الەمىنىڭ وزە­گىن ادام مادەنيەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالىپتاس­تىراتىن ومىرلىك قۇندىلىقتار قۇرايدى.

وسىعان دالەل رەتىندە ماقتىمق ۇلى پىراعىنىڭ تۇرىكمەن مادەني الەمىنىڭ بەينەسىن سيپاتتايتىن مول مۇراسىنىڭ ىشىنەن «ات كەرەك», «سەكىلدى», «تۇرىكمەن تاعدىرى», «ناۋرىز» تۋىندىلارىنا كوڭىل اۋدارايىق.

جىلقى – تۇرىكمەن حالقىنىڭ  ءرامىز­دى جانۋارى. سوندىقتان «جىلقىم باردا قايعىم جوق» دەگەن ماتەلى دە بار. تۇرىكمەننىڭ تاعى ءبىر اتا ءسوزى – «جىگىتتىڭ كوركى – ات پەن قارۋ». ماقتىمق ۇلى «ات كەرەك» ولەڭ-تولعامىندا وسى اقيقاتتىڭ ءمانىن اشادى:

بولام دەگەن جىگىتكە

ارىنداعان ات كەرەك,

تولام دەگەن جىگىتكە

بارماقتاي-اق باق كەرەك.

ال, ەندى مۇنىڭ كىلتى دە ايتىلادى:

جەتۋ ءۇشىن حالقىنا

قالماۋ ءۇشىن قاپىدا,

مəرت جىگىتتىڭ اتىنا

بəيگە كەرەك, باپ كەرەك.

مۇنى ءبىر دەڭىز. ودان كەيىنگى قاجەت شارت – ادال جار مەن لايىقتى قىزمەت («وتى­راتىن تاق»). وسى ۇشەۋى ۇيلەسسە, اتىڭ دا, زاتىڭ دا كەلىسەدى. بۇل تۇستا تۇرىك­­مەننىڭ جانە ءبىر ناقىلىن ايتا كەت­كەن­دى ورىندى سانادىق: «اقىلىڭ بول­سا, سوعان جۇگىن, بولماسا – ماقالعا جۇگىن». قىسقاسى, ماقتىمق ۇلى بۇل ولەڭى­­مەن تۇ­رىك­­مەننىڭ مادەني الەمىن ءدوپ سيپاتتاعان.

«سەكىلدى» – اقىننىڭ ديداكتيكالىق شىعارمالارىنىڭ ءبىرى (العاش اۋدارعان ع.ورمانوۆ). سوناۋ پلاتون (ابايشا اپلاتون) زامانىندا ايقىندالعان بەلگىلى نىسان مەن ويداعىنىڭ اراسىن بايلانىس­تىرۋ – اسسوتسياتسيا شىعىس شايىرلارىندا ءجيى ۇشىراسادى. ماقتىمق ۇلىنىڭ اتالعان ولەڭىندە دە تۇرىكمەن مادەني الەمىنىڭ بەينەسى كورىنىس تاپقان:

ءۇي قاسىندا تۇرعان توبە,

ەرتتەۋلى اتىڭ سەكىلدى.

التىن ويىپ سالعان بەدەر,

جازعان حاتىڭ سەكىلدى.

دۇنيە – تەڭىز ءتۇبى تەرەڭ,

ءتۇسىپ كەتەر جول بىلمەگەن,

مال-م ۇلىككە قۋانعانمەن,

از نəۋبەتىڭ سەكىلدى, – دەپ باستالادى جىر. تۋعان جەردىڭ وي-قىرى دا, بىرەۋگە دەگەن ادامي نيەتىڭ دە – كوڭىلگە مەدەت. بىراق ءاربىر ىستە ىنساپ, جۇيە, قاناعات بولماسا, ءبارى بەكەر. شايىر اعايىندى – قۋاتقا, ادال جاردى – تۇراققا, بالا-شاعانى – شىراققا تەڭەيدى. وسىنىڭ ىشىندە ادام ءۇمىتى – پەرزەنتكە دەگەن ويى ەرەكشە. قازاقتىڭ داڭقتى اعارتۋشىسى ىبىراي التىنسارين بالعوجا اتاسىنىڭ حاتىن ولەڭگە ء«ۇمىت ەتكەن كوزىمنىڭ نۇرى, بالام!» دەمەۋشى مە ەدى؟ مىنە, باعزى شىعىستاعى بالانى شىراق پەن نۇرعا تەڭەۋ ءداستۇرى ماقتىمق ۇلى ارقىلى جاڭعىرىپ, كەيىنگى تۇركى دانالارىنا دا جەتكەن. «سەكىلدىدە» سىنالاتىن «جامان ەر مەن جامان قاتىن» – قازاق حالىق اقىندارىنىڭ بارىنە دەرلىك ورتاق تاقىرىپ. شىنداپ كەلگەندە, ماقتىمق ۇلى پىراعىنىڭ بۇل بەينەلەرى – قوعامدى تۇزەۋگە باعىتتالعان تۇجى­رىمداماسى. ياعني «بۇلاقتى باسىنان» دەگەندەي, وتباسى مەن وتاندى اتا-انانىڭ تۇيسىگىن, پاراسات-پايىمىن تۇزەۋدەن باستاعان ءجون. تۇرىكمەن حالقىنىڭ «ايەل­دى ۇساقتىق قۇرتادى», «ك ۇلىپ تۇ­رىپ سويلەگەن ەركەكتەن بەز, جىلاپ تۇرىپ سويلەگەن ايەلدەن بەز» ماقال-ماتەلى ماقتىمق ۇلىنىڭ «سەكىلدى» جىرىنىڭ ءمانىن اشادى. شىعارمانىڭ ءتۇيىنى: ء«سوز قادىرىن بىلمەگەن جان, بۇرالقى يت سەكىلدى». مۇنى, بۇگىنگى تىلمەن ايتساق, پسيحولوگيالىق ەففەكت دەۋگە بولادى. «اقىل-كەڭەستەن ەشتەڭە ۇقپاساڭ, ادام ەمەسسىڭ» دەگەندەي وي (كىسى توبەسىنەن مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرۋدىڭ كەرى).

شىعارماشىل, سانالى جان مادەني الەمىنىڭ بەينەسىن ءوزىنىڭ كورگەن-بىلگەنىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاستىرادى. مۇندا ءبارى قولمەن قويعانداي, ءتۇپ-ءتۇزۋ قالانعان كىرپىشتەي بولماۋى مۇمكىن. مادەنيەت – ادامدار اراسىنداعى ەڭبەك قاتىناسى نەمەسە كەلىسىلگەن شارت ەمەس, بۇل – بيىك ءارى نازىك اقىلعا سىيىمدى, ادامداردى بىرىكتىرەتىن وي, پىكىر, تالعام, پاراسات, تۇجىرىم اياسى.

ءبىز ماقتىمق ۇلى پىراعىنىڭ «تۇرىكمەن تاعدىرى» تولعاۋىن وسى باعداردا كورەمىز.

جەيحۋن - Əمۋ,

اتىراۋ - حازار اراسى,

ءƏلى وڭىنان تۇرار جەلى تۇرىكمەننىڭ.

اشىلعان گۇل –

نəركەس كوزدىڭ قاراسى,

قارا تاۋدان قۇلار سەلى تۇرىكمەننىڭ.

ءƏدىل مەكەن,

بايتاق ونىڭ ساياسى,

جايىلادى شولىندە نار, ماياسى.

كەڭي تۇسەر جايلاۋىنىڭ اياسى,

قارىق بولار گۇلگە ءشولى تۇرىكمەننىڭ.

سەنىم مەن سەرت, ءۇمىت پەن نامىس, تاريح پەن تاعدىر – تۇرىكمەن مادەني الەمىنىڭ بەينەسىمەن استاسىپ كەتكەن. ەلدىڭ جاڭارۋىنا, ءورىستى كەڭەيتۋىنە, ۇرپاق قايراتىن جانۋعا بابا ارۋاعى (گوروعلى) دا, ۇلتتىڭ بەلەستىڭ كەزەڭدەرىنەن سىر شەرتەتىن قاسيەتتى توپىراعى دا, جۇرتقا سايا سۋى مەن نۋى دا پەيىلدى.

ماقتىمق ۇلى پىراعى زامانداستارىن, كەلەشەك ۇرپاعى مەن وقىرمانىن دەن قويعىزىپ وتىرعان تۇرىكمەن تاريحى, بەرەكە-بىرلىگى – ادامدار بايلانىسىنىڭ ءبىر جۇيەسى. ول قۇبىلعان الەمدە ءوز ۇلتىن, حالقىنىڭ دانالىعى مەن ءجۇرىپ وتكەن جولىنىڭ اقيقاتىن, ارمان-اڭسارىن جەتكىزىپ وتىر. ءXVىىى عاسىرداعى تۇرىكمەن الەمى مەن بۇگىنگى ءححى عاسىرداعى دۇنيە حالقىنىڭ اراسىنداعى سۇحباتتاستىق وسىلاي ءوتىپ جاتىر. قاي ۋاقىتتا دا تاريحتى جالاڭ دەرەكپەن جەتكىزگەننەن گورى, پاراساتپەن قورىتىپ بايانداۋ ۇتىمدى. ءبىز ونى ماقتىمق ۇلى پىراعىنىڭ «تۇرىكمەن تاعدىرى» شىعارماسىنان بايقايمىز.

ءۇندىستاندا تۋىپ, ۇلىبريتانيادا قايتقان, شىعارماشىلىعىندا توتاليتاريزم مەن اسىرە ۇلتشىلدىقتى سىناعان دجوردج ورۋەلل: «ادامزاتتى جويۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – ونىڭ تاريحتى تانۋداعى وزىندىك تۇسىنىگىن جوققا شىعارۋ» دەپتى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ماقتىمق ۇلىنىڭ تاريح پەن ۇلت تاعدىرىن بايلانىستا سۋرەتتەگەن تۋىندىسى قاشاندا كوكەيكەستى. سوندىقتان دا شايىر تۋعان حالقىنىڭ «كوكىرەگىن – قازى, كوزىن – تارازى» دەپ باعالايدى.

تۇرىكمەن جانە ورتالىق ازيا تۇركى حالىقتارى مادەني الەمىنىڭ بەينە­سىن سومداعان ماقتىمق ۇلى ەرەكشە تۋىن­دىسىنىڭ ءبىرى «ناۋرىز» دەپ اتالادى.

قۇم دالاعا جەتكەن كوكتەم تابيعات-انانى, ادام بالاسىن, جان-جانۋاردى جادىراتادى, كوكتەتەدى, «جوق نارسەنى بار قىلادى» (اقىن ءسوزى).

جاپان ءشولىن قاندىرىپ, نۇر تارايدى قۋىسقا,

تاقىرلاردا قاق تۇرىپ, سۋ تولادى ىدىسقا.

قوزعالعاننىڭ ءبəرى دە ءبىرى شەبەر,ء بىرى ۇستا,

بۇلبۇل سالسا əنىنە, يلەۋ سالدى قۇمىرسقا.

جاراتقان يەنىڭ وسى شەبەرلىگى مەن ۇستا­لىعىن تەرەڭىنەن تولعاعان اقىن ءومىر­دىڭ مانىنە, ادام بولمىسىنىڭ كۇردەلى­لىگىنە, ادامگەرشىلىك پەن راحىمدىقتى, سۇلۋلىق پەن ۇيلەسىمدىلىكتى, ادىلەتتىك پەن اقيقاتتى, قاناعات پەن قايسارلىقتى شىڭدايتىن ساتتەرگە, ءپانيدىڭ جالعان­دىعىنا وي كوزىمەن قارايدى. جىردىڭ تۇيىنىن­دەگى «كەلگەن سايىن ناۋرىزىم ادام باسىن داڭ قىلار» پىكىردىڭ استارىندا اۆتوردىڭ  ءوزىن-ءوزى ۇمىتۋ جانە جۇرەك­تەگى ماحاببات ارقىلى جاراتۋشىنى ىزدەۋىن, ىشكى نۇرلانۋ, كەمەلدەنۋ جولىمەن يەمەن سىرلاسۋدى مەڭزەگەندەي.

«ەرتەڭ كوكتەم كەتكەن سوڭ قالامىز با ساندى ۇرىپ» دەگەن شايىر پايىمى اللا بۇ­يىرت­قان تابيعاتتىڭ بۇل جاڭارۋى ادام, قاۋىم, جۇرت, ۇلت جۇرەگىندە, سانا-سەزىمىن­دە, ءىس-ارەكەتىندە وكىندىرمەيتىن جارا­س­ىم­دىلىققا باستاسا دەگەن اڭسار جاتىر.

اقىننىڭ «مەن وتىرمىن وڭاشا, كوڭىل جۇدەپ, əل قۇرىپ» دەگەنى – جاي باقى­لاۋ­شىلىق ءرول ەمەس, «جاقسى الەمدى» ىزدەۋ باعدارىنداعى سوپىلىق تولعا­نىس. شايىر جۇرەگى – رۋحاني ماحاب­بات­قا, سەزىمگە تولى, ال كوز – ماتە­ريال­دىق الەم شەڭبەرىنەن شىعا الماي قالادى. سوندىقتان ماقتىمق ۇلى (ارينە, تۇرىكمەن حالقى) «كوڭىلىندەگى جۇدەۋلىكتەن» ىشكى تازارۋ, ىشكى تولىسۋ عانا ارىلتا الادى.

ماقتىمق ۇلى پىراعى مۇراسىندا تۇرىكمەن مادەني الەمىنىڭ بەينەسى ءسات سايىن ۇشىراسادى. قازاق پەن تۇرىكمەن حالقى ءبىر ءارى شەكتەس رۋحاني كەڭىستىكتە ءومىر سۇرگەندىكتەن, وي مەن تانىمداعى, بەينە مەن تۇسىنىكتەگى ۇقساستىق تاڭعال­دىرا­دى. مۇنى 40-جىلدارى عالي ور­مانوۆ, 80-جىلدارى دۇيسەنبەك قاناتباەۆ ءدال اڭعارعان. ءبىز سوڭعى اقىننىڭ تۇرىك­مەنس­تاندا ءونىپ-وسكەنىن ايتتىق, ال ۇلت پوە­زيا­سىنىڭ اعا بۋىن وكىلى قايسىبىر نازىك تۇستاردى ء(سوز, بەينە, تۇسپال, ۇعىم) اش­حاباتتاعى قاتارلاس, ارىپتەس قالام­گەر­لەرمەن كەڭەستى دەسەدى. بۇل – تارجىمە تالابىنا, زەرتحاناسىنا سايكەسەتىن ىزدەنىس.

قوس اقىننىڭ اۋدارما ماتىنىنە قاراپ, قازاق پەن تۇرىكمەننىڭ ءتىل, ادەبيەت, تانىم, پاراسات, بايلام ۇعىمدارى مەن كور­كەمدىك-ەستەتيكالىق شارتتارىنىڭ تۇتاس­قانىن بايقايمىز. ماقتىمق ۇلى سومداعان تۇرىكمەن مادەني الەمىنىڭ بەينەسى تۇركى الەمىن بايىتقانىن اڭعارامىز.

تالانتتى قازاق اقىندارىنىڭ (ع.ور­مانوۆ, د.قاناتباەۆ) اراسىن قىرىق جىل ءبولىپ تۇرعان اۋدارما تابىسىن بىلايشا تۇجىرىمدايمىز. بۇلار تۇركى ءتىلىنىڭ ءبىرى – وعىز, ەكىنشىسى قىپشاق ءتىل توبىنا جاتاتىن ورتاق تىلدىك الەمىن كوركەم كەلىسىممەن, قانىق بوياۋمەن (ادەبيەت تۇرعىسىنان) جاقىنداتا ءتۇستى. ءتىل مەن ويداعى, ءتىل مەن مادەنيەتتەگى, ۇلتتىق تانىم مەن جەكە-دارا تانىمداعى مادەني الەم بەينەسىن توقايلاستىرا الدى. ادەتتە كوركەم اۋدارمانى – سانا-سەزىم­دەگى ءارى سۇحباتتاستىق, ءارى پىكىر­تا­لاس, سونداي-اق اۆتور مەن بىلىكتى وقىر­مان بايلانىسىنىڭ زەرتحاناسى, مادە­نيەتتىڭ ءوزارا ىقپالداسۋى مەن دامۋى دەپ قابىلدايمىز. وسى باعداردا دا حح عاسىردىڭ 40-جىلدارى جانە 80-جىلدارى ماقتىمق ۇلى پىراعى قازاق مادەني الەمىنە جاڭا ساپادا جەتتى. بۇل – ءسوزسىز ەكى ەل ءۇشىن دە تابىس ەدى.  2009 جىلى سۆەتقالي نۇرجان شايىردىڭ ءبىر توپ ولەڭىن  جاڭادان اۋدارىپ, «اۋليەلەر اۋەزى» اتتى جيناعىنا ەنگىزدى. 2014 جىلى تۇر­كى اكادەمياسى اقىن تارجىمەسىن كىتاپ ەتىپ جاريالادى. مۇنىڭ ءبارىن ءداس­تۇر جال­­عاستىعى دەپ قابىلدايمىز. وسى ۇدە­رىس زا­مان تالابىمەن ساپالانا تۇسۋگە ءتيىس.

سونىمەن, قازاق ادەبيەتىندە تۇرىكمەن كلاسسيگىنىڭ مۇراسى ورتاق ءارى بيىك مادە­نيەت قۇبىلىسى رەتىندە تولىق ورنىقتى.