ەسىم – ادامدى اتايتىن تىلدىك قۇرال. كۇندەلىكتى ومىردە ونى جەكە يەسىنەن گورى, سىرتتايعى ادام كوبىرەك قولدانادى. پسيحولوگيالىق باسىمدىققا يە, سوندىقتان «جاقسى ەسىم – جان تىنىسى» دەسەك قاتەلىك بولمايدى. جاقسى ەسىمدى ايتقاندا ايتۋشى دا, تىڭداۋشى (ەسىم يەسى) دا سۇيسىنەدى. «جاقسى» دەسە جان سەمىرەدى» دەمەكشى, تىلدە جاقسى ەسىمنىڭ بار بولۋىنىڭ ءوزى ادامعا ءسۇيىنىش سىيلايدى.
ەسىمدە دە مىنەز بار
قازىرگى قولدانىستا ورتامىزعا قايتا ورالعان نەمەسە قايتا جاڭعىرعان احمەت, ءاليحان, ءالي, ءامىر, الديار, ەراسىل, ماعجان, ميراس, نۇراسىل, رامازان, سانجار; ايارۋ, ايزەرە, اقنۇر, ت.ب. سەكىلدى ەسىمدەر جەكە ادامداردىڭ عانا ەمەس, بارشا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ ءارى تاريحىمىزدى قايتا جاڭعىرتقانى بەلگىلى. مۇنداي ەسىمدەر تىلىمىزدە كوپتەپ سانالادى, ولار حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ات قويۋ شىعارماشىلىعىنىڭ, كوركەمدىك ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسى. سوندىقتان ەسىم جەكە ادام ءۇشىن دە, قوعام ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى.
وسى ورايدا ەكى ماسەلە وزىنە ارنايى نازار اۋدارتادى: ءبىرى – ەسىمدەر پسيحولوگياسى, ەكىنشىسى – ەسىمدەر قۇقىعى. «ەسىمدەر پسيحولوگياسى» دەپ قوعامداعى پسيحولوگيالىق جاعدايلاردىڭ كەيبىر كىسى اتتارىنىڭ پايدا بولۋىنا ىقپالىن, ەسىمنىڭ ماعىناسىنداعى پسيحولوگيالىق اقپاراتتاردى ايتامىز. مىسالى, بالا توقتاماعاندا قويىلعان يتباي, يتەمگەن, ساسىقباي, وشاقباي, تاۋىپالدى, ساتىپالدى, توقتار, تۇرار, اماندىق سەكىلدى كوپتەگەن ەسىم ات قويۋشىنىڭ عانا ەمەس, ءبۇتىن ءبىر اۋلەتتىڭ كوڭىل كۇيى تۇرعانى انىق, ەكىنشىدەن, ەسىمدەر ماعىناسىنان وسى پسيحولوگيالىق جاعدايدىڭ (سۇراۋ, تىلەۋ) ساپالىق دامۋ ەۆوليۋتسياسى كورىنەدى. ياعني ات قويۋ ءداستۇرىن ساقتاي وتىرىپ, جاڭا ساپالى ەسىمدەر قويىلا باستادى. دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدىڭ امان قالۋى – اتالعان ەسىمدەردىڭ بارلىعىنا ورتاق تىلەك (ماعىنا), الايدا يتباي مەن تۇرار نەمەسە ت.ب. مادەني ساپاسى ءبىر-بىرىنەن الشاق. ەسىم ماعىناسى تۇتىنۋشى مەن قولدانۋشىعا ءتۇرلى (جاقسى, جامان, بەيتاراپ) اسەر بەرەدى. قازىرگى زەرتتەۋشىلەر ەسىمدەردى پسيحولوگيالىق جاعىنان بىرنەشە توپقا ءبولىپ قاراستىرادى, ولاردىڭ قاتارىنا ءداستۇرلى ەسىمدەر, ءسان-ەسىمدەر, پاتريوتتىق ەسىمدەر, ەرەكشە ەسىمدەر, اقىلعا قونىمسىز ەسىمدەر, ت.ب. جاتادى. بۇل ەسىمدەر ءوز ماعىناسىمەن قاتار, ات قويۋشىنىڭ ويلاۋ قابىلەتى مەن ەموتسيالىق كۇيىنەن دە اقپاراتتار بەرەدى. قوعامدا بولىپ جاتقان وزگەرىستىڭ بارلىعى ەسىمدەر ماعىناسىنان ورىن الادى, ويتكەنى ادامنىڭ پسيحولوگياسىنا كوبىرەك اسەر ەتكەن نەمەسە ويىندا تۇرعان ارمان-تىلەك ات قويار كەزدە تىلگە الدىمەن ورالادى. قازىرگى كەزدە قويىلىپ جاتقان ەسىمدەردىڭ ماعىناسىنان ۇلتتىڭ وزىنە ورالۋى, ياعني تاريحىن تانۋى; سىرتقى ىقپالعا ەلىكتەۋى, شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرى كورىنىس تاپقان. بۇنىڭ بارلىعى ەرتەدەن بار, الەمنىڭ باسقا ەلدەرىندە دە بار پسيحولوگيالىق قۇبىلىس.
ات قويۋدىڭ ءوزى ادامنىڭ ومىرگە كەلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ول جاڭالىق جاقىن جانداردى ءتۇرلى ەموتسياعا تولى اسەرگە بولەيدى, ەكىنشىدەن سابيگە ات قويۋ مىندەتىن جۇكتەيدى. الەم ەلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىندە, دۇنيە ەسىگىن اشقان جاڭا ادامعا ۇزاققا سوزباي ەسىم بەرۋ ءداستۇرى ورنىققان. سوندىقتان كوپ جاعدايدا ەموتسيالىق كۇيدەن ايىقپاي جاتىپ ەسىم ويلاپ تابۋعا نەمەسە تاڭداۋعا تۋرا كەلەدى. ەرەكشە, اقىلعا قونىمسىز ەسىمدەردىڭ پايدا بولۋى وسىندايدان تۋىندايتىن سەكىلدى, ول ءتۇرلى جاعدايدا كورىنىس بەرەدى. مىسالى, ادامنىڭ ەموتسيالىق جاعدايىندا, بەلگىلى ءبىر تۇلعاعا دەگەن قۇرمەتى جاعدايىندا, قوعامدىق كوزقاراستىڭ ىقپالى جاعدايىندا, ت.ب. ونداي ەسىمدەر ءتول سوزدەردەن, كىرمە ەسىمدەردەن بولۋى مۇمكىن. كىرمە ەسىمدەردىڭ ەنۋى, بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا, الەۋمەتتىك توپتار اراسىندا بەلسەندىلىككە يە بولۋى بۇرىن دا بولعان, بولاشاقتا دا بولا بەرمەك.
ارىگە بارماي-اق حح عاسىردىڭ باسىنان بەرگى تاريحىمىزعا ۇڭىلسەك, قوعامدا بولعان ساياسي, مادەني, ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق وزگەرىستىڭ بارلىعى كىسى ەسىمدەرىنىڭ قۇرامىنان ورىن العان ەكەن. ادگونباي, ارميا, بولشەۆيك, بۋدەننىي, بريگاد, بيۋللەتەن, ۆودوكاچكا, ۆيسساريون, ارتەك, بەرەزنياك, ارحيمەد, بايرون, بەرلين, گازەت, گەلي, دىتى, جاندارال, جانپول, يسكرا, لەنمار, ماركس, مەدال, موتور, مىتىس, وبلىسبەك, پورۋچيك, رابفاك, ساليۋت, سامولەت, سويۋز, ستالين, فرونتبەك, تسەلينا, شوفەر, ەلەكتريفيكاتسيا, ەكسكاۆاتور – سول كەزەڭدە ومىرگە كەلگەن سابيلەرگە قويىلعان ەسىمدەر. ءتىزىمدى ءارى قاراي سوزا بەرۋگە بولادى, الايدا سول كەزدەگى كوپتەگەن جاعدايدى ەسكە الۋعا وسىنىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. بۇل ەسىمدەردىڭ شىعۋ ۋاجدەرى مەن ماعىناسىندا ادامداردىڭ سول جۇيەگە, سونىڭ ەلەمەنتتەرىنە دەگەن سەنىمى, كەلەر كۇنگە دەگەن ءۇمىتى كورىنىس بەرەدى. ءبىرتۇتاس الىپ قاراعاندا, مۇندا سوتسياليزم داۋىرىندەگى قوعامدىق كوزقاراستىڭ كارتيناسى بەينەلەنگەن.
تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە دە سىرتتان ەنگەن ەسىمدەر سانى سايابىرلاعان جوق. الەم ەلدەرىمەن اراداعى بايلانىس, اقپاراتتار تاسقىنى قوعامدىق ساناعا ەكىنشى جاعىنان اسەر ەتتى. ءتۇرلى باعىتتاعى اقپارات پەن شەتەلدىك فيلمدەردىڭ قوعامدىق ساناعا ىقپالى سونىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى. قازاق ەسىمدەرىنىڭ اراسىنا سىنالاپ كىرە باستاعان مونيكا, كرۋز, توم, انجەليكا, دجورج, ت.ب. سول اقپاراتتار تاسقىنىنىڭ ناتيجەسى. ەلىمىزدىڭ ايماقتارىندا ساددام, بەن لادەن, بۋش, بيلكلينتونبەك سەكىلدى كوشباسشىلاردىڭ ەسىمدەرى دە بايقالىپ قالدى. قوعامدىق پىكىر مەن كوزقاراستار جەكە ادامدارعا ىقپال ەتپەي تۇرمايدى, سونىمەن قاتار ات قويارداعى جەكە ادام ەموتسياسى دا ۇنەمى قۇرىقتاۋعا كونە بەرمەيدى. ەسىمدەر پسيحولوگياسى دەگەندە مىنانداي ەكى ماسەلە ايتىلادى: ءبىرى – ەسىمدەردىڭ ءوزىن تۇتىنۋشىعا اسەرى, ەكىنشىسى – قوعامدىق كوزقاراستاردىڭ ەسىمدەرگە ىقپالى.
ىلگەرىدەگى ەسىمدەرمەن اتالعان سابيلەر دوستارىنىڭ ورتاسىندا ءوزىن قالاي سەزىنەدى؟ ونىڭ توسىن ەسىمىن قوعام قالاي قابىلدايدى؟ ۇلتتىق ءداستۇر, مەنتاليتەت, ءدىل مەن تانىمعا جات ەسىمدەردىڭ تىلگە ۇيلەسۋى مەن ۇيلەسىمى قالاي جۇزەگە اسادى؟ اسىرەسە كىسى ەسىمى ادامنىڭ ءدىنى مەن دىلىنە سايكەستىكتى قاجەت ەتەدى. وتكەن تاريحىمىزعا تاعى ءبىر كوز جىبەرسەك, سىرتتان ەنگەن ەسىمدەردىڭ دەنى اراب پەن پارسى تىلدەرىنەن ەكەن. كەڭەس زامانىندا سول تۇتاستىققا ۇلكەن سىزات ءتۇستى. ال ەندى ءدىنىمىز ەركىندىك الىپ, جۇرتشىلىق ونىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزبەن ساباقتاس داستۇرلەرىنە دەن قويا باستاعاندا, اللانىڭ ەسىمىن ايتىپ, ازان شاقىرىپ تۇرىپ, ءدىنى بولەك قاۋىمنىڭ ەسىمىن قويۋ كورىنىس بەرە باستادى. ال ادام دۇنيەدەن وتكەن ءسات شە. وعان وسى ەسىمىمەن جانازا وقىلا ما, ارۋاققا باعىشتاپ قۇران وقىعاندا يۆانعا نەمەسە يۆان ۇلى بالەنبايعا دەپ باعىشتاۋ قانشالىقتى كوڭىلگە قونىمدى؟ (اسىرەدىنشىلدىكتەن تۋعان, قازاق ەسىم دەۋگە كەلمەيتىن جاڭا تۇرپاتتى ەسىمدەر ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە).
كىسى ەسىمدەرىنىڭ قۇرامى ۋاقىت تالابىمەن بىرگە وزگەرىپ, جاڭعىرىپ وتىرادى. سوندىقتان ىلگەرىدە اتالعان ەسىمدەر جەكەلەگەن ادامدارعا قويىلعانمەن, سوزدىك قوردا ساقتالىپ قالماۋى دا مۇمكىن. ەكىنشىدەن, كىرمە ەسىمدەردىڭ تىلىمىزگە ەنۋى مەن تۇراقتاپ قالۋ تاريحىندا بەلگىلى ءبىر شارتتار بار. ءتىلدىڭ زاڭدارىنا سايكەس بەيىمدەلۋ, ءدىني سەنىم مەن ۇلتتىق ءداستۇر بىرلىگى, ۇلتتىق مۇددە مەن قوعامدىق كوزقاراس ءۋاجىنىڭ سايكەستىگى ت.ب. وسى شارتتاردىڭ قۇرامدى بولىگى. قازاق ەسىمدەرىنىڭ قازىرگى جاعدايىندا وسى شارتتاردىڭ تۇتاستىعى مەن بەرىكتىگى اسا ماڭىزدى. بۇل ماسەلە الداعى كۇندەردە ءوز شەشىمىن تاباتىنى راس, الايدا قالاي تابادى: ۇلتتىق ەسىمدەر ءوزىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ, ماعىناسى جات ەسىمدەردى ىعىستىرىپ شىعارا ما, الدە قورعانىسى سەتىنەپ, «كىم بولسا سول» كىرىپ شىعا بەرەتىن الا-شۇبار تىزىمگە اينالا ما؟ قوعامدا ەسىمسىز ادام بولمايدى جانە وسى ەسىمدەردىڭ تۇتاستىعى – ۇلتتىڭ, سول ۇلت قۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ تۇتاستىعى. قوعامدىق سانانىڭ ەسىمدەرگە, ەسىمدەردىڭ ادامعا ىقپالى ءوزارا تىعىز بايلانىستى, اينالىپ كەلىپ تۇراتىن ۇزدىكسىز ۇدەرىس. ول ادام, ەسىم, قوعام ۇشەۋىنىڭ بىرلىگىن قۇرايدى, ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق كوزقاراسى مەن قوعامنىڭ ۇلتتىق بەينەسىن ايعاقتايدى. سوندىقتان تىلدەگى كىرمە ەسىمدەردىڭ قويىلۋ جيىلىگى الەۋمەتتىك پسيحولوگيانىڭ دا ءبىر كورسەتكىشى. سابيگە قويىلعان كەز كەلگەن ەسىم رەسمي تىركەلىپ, قۇجاتقا تۇسكەن سوڭ ۇلتتىق ءتىلدىڭ مۇددەسى مەن زاڭدارىنا سايكەس كەلسە دە, كەلمەسە دە «نورماعا» اينالادى. الايدا قازاق ەسىمدەرىنىڭ دامۋىندا ۆارۆارلىق ۇردىسكە جول بەرىلمەۋگە ءتيىس. ات قويۋ پسيحولوگياسىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن تاريحي-مادەني, ساياسي-ەكونوميكالىق, ءدىني-يدەولوگيالىق, ت.ب. فاكتورلار جوعارى ماڭىزدىلىققا يە, اسىرەسە, قازاق ەسىمدەرىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن, الايدا قازىرگى كەزدە وتە قولايسىز تۇستارى دا از ەمەس. ەگەر ءتيىستى تالاپتارعا ساي ەرەجەلەرى بەلگىلەنسە, ولاردى قۇقىقتىق جانە لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان نورمالاۋدىڭ تەتىكتەرى ايقىندالار ەدى.
ەسىمدەر قۇقىعى تۋرالى نە بىلەسىز؟
ەسىمدەر پسيحولوگياسى مەن ەسىمدەر قۇقىعى ءوزارا ساباقتاس, ءبىرىنشىسى ەكىنشىسىنە ىقپال ەتىپ وتىرادى. «ەسىمدەر قۇقىعىن» ەكىجاقتى قاراۋعا بولادى. ءبىرىنشى – ۇلتتىق ەسىمدەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى, ەكىنشىسى – ازاماتتاردىڭ ەسىم يەلەنۋ قۇقىعى. ىلگەرىدە ۇلتتىق ەسىمدەر – حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ات قويۋ شىعارماشىلىعىنىڭ جەمىسى ەكەنىن ايتتىق. دەمەك ونىڭ مادەني مۇرا رەتىندە قورعالۋى شارت. ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاۋ ءۇشىن دۇرىس تاڭبالانۋعا ءتيىس (كانات ەمەس قانات نەمەسە سكەندىر ەمەس, ەسكەندىر, ت.ب.); قازاق ەسىمى نە ونىڭ كومپونەنتتەرى كەرى تاجىريبەگە پايدالانىلماۋعا ءتيىس (بايدبەكسپو, اكپانتوكپانتۋراركوجا, ت.ب.); يتكە نەمەسە ت.ب. جانۋارلارعا قويىلماۋعا ءتيىس جانە ارنايى قۇقىقتىق نورمالارى بەلگىلەنۋگە ءتيىس. مىسالى, ات قويعاندا بالانىڭ نامىسىنا تيەتىن, ۇلتتىق قۇندىلىققا قايشى ماعىناداعى سوزدەردى تاڭداۋعا, قازاق حالقىنا وپات اكەلگەن ادامداردىڭ ەسىمىن, بىرنەشە سوزدەن تۇراتىن ايتىلۋى دا, جازىلۋى دا تىم ۇزاق, قولايسىز ەسىمدەر قويۋعا تىيىم سالۋ. ازاماتتاردىڭ ەسىم يەلەنۋ قۇقىعى نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى كودەكستە قاراستىرىلعان, ەندى وسى قۇجاتتى ۇلتتىق مۇددەگە سايكەس جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇنداي شارالار ارقىلى قازاق ەسىمدەرىنىڭ پروبلەمالارىن تولىق شەشىپ بەرە المايتىنىمىز بەلگىلى, الايدا بەلگىلى دارەجەدە شەكتەن شىعۋدىڭ (بەكەرتۋعان, دۇلدىبەك, ارەگ, ليمون, ەلكا, پلوۆ ۆ كوروبكە) الدىن الۋعا بولادى.
ىلگەرىدەگى ەسىمدەر دۇنيەگە جاڭا كەلگەن كىشكەنتاي ازاماتتاردىڭ ەسىم يەلەنۋ قۇقىعىنىڭ قانشالىقتى بۇزىلاتىنىن كورسەتە الادى. ءسابيدىڭ ءوز قۇقىعىن قورعاي المايتىن جاسىندا قويىلعان كەزدەيسوق ەسىمدەر كەيىن ونىڭ بولاشاعىنا, ومىردەن ءوز ورنىن يەلەنۋ باسەكەسىندە كوپ كەدەرگى بولۋى مۇمكىن. سوعان ءبىر مىسال – سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە وتكەن ۇلكەن شارالاردىڭ اتاۋى كىسى ەسىمدەرىنە اينالعانىن بىلەمىز. وسىعان بايلانىستى ازيا, ازيادا, ساميت, ساميتتا, ساميتحان, ت.ب. سەكىلدى ەسىمدەر پايدا بولىپ, ءبىرشاما بالاعا قويىلدى. تەلەارنالاردا سول سابيلەردى اتا-اناسىمەن شاقىرىپ الىپ, تالاي تالقىلادىق. وسى تالقىلاۋلار جالپى كوپشىلىك ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى بولدى, قانشالىقتى ساباق الا الدىق – الداعى كۇندەر تاجىريبەسى كورسەتەدى. كەزدەيسوق قويىلىپ قالعان ەسىم ءۇشىن اتا-انا دا ارتىنان وكىنگەن بولۋى مۇمكىن. ءبىر ەستە قالعانى: ازيادا ەسىمدى قىزدىڭ اناسىنىڭ «بالا وسكەن سوڭ, ازيادا الاۋى جانعان ساتتە ونىڭ شىر ەتىپ ومىرگە كەلگەنىن, وسىعان بايلانىستى وسى ەسىمدى قويعانىمىزدى تۇسىندىرەمىز» دەگەن ءسوزى. بۇل اتا-انا ءۇشىن جەڭىل, ويتكەنى ءبىر-اق بالاعا تۇسىندىرەدى, ال بالا كەزدەيسوق ەسىمىن ومىرىندە تانىسقان مىڭداعان ادامداردىڭ بارىنە ءتۇسىندىرىپ وتىرا ما؟ كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى... اتا-انانىڭ ءبىر ساتتىك ەموتسياسى بالا ەسىمىن ماقتانىش ەمەس, ارقالاپ جۇرەتىن پروبلەماعا اينالدىرىپ وتىر. بۇل ءساتسىز قويىلعان ەسىمدەردىڭ بارلىعىنا قاتىستى ماسەلە. قازاق جاڭبىر جاۋىپ تۇرعاندا تۋعان بالاعا – جاڭبىرباي, جەلدى كۇنى – جەلدىباي, داۋىلباي, اپتانىڭ كۇندەرىنە بايلانىستى دۇيسەنباي, سەيسەنباي, ت.ب. ەسىمدەر قويعان. ارعى جاعى تۋعان تابيعاتپەن ۇيلەسىم تابۋ فيلوسوفياسىنا جالعاساتىن كونە زامانداردان جەتكەن ءداستۇر – ول كەزدەگى قوعام ءۇشىن بۇل نورما ەدى. اتا ءداستۇرىمىزدى ارداقتاعانىمىز دۇرىس, الايدا ۋاقىت تالاپتارىمەن دە ساناسۋىمىز كەرەك. تىلىمىزدە «بالام امان بولسىن!» دەگەن تىلەكپەن ىرىمداپ قويىلعان ىڭعايسىز ەسىمدەر بولعانىن, الايدا كەيىن ولار جاڭا فورمالارمەن الماستىرىلعانى جونىندە ىلگەرىدە ايتتىق. «يتبايدان» «تۇرارعا» دەيىن قوعامىمىز ۇلكەن مادەني ەۆوليۋتسيانى باسىنان كەشىردى. قويىلۋ ماقساتى مەن ماعىناسى ورتاق, الايدا مادەني ساپاسى ءارتۇرلى ەسىمدەر ۋاقىت تالاپتارىنا ساي جاڭاشا شەشىمدەرىن وسىلاي تاپقان. قازاق ەسىمدەرىنىڭ ەۆوليۋتسياسىندا مۇنداي ءساتتى وزگەرىستەر كوپ جانە ول الداعى دامۋ باعىتتارىن ايقىنداۋ ءۇشىن ارنايى زەرتتەۋدى ءارى بۇگىنگى كۇننىڭ تاجىريبەسىنە پايدالانۋدى قاجەت ەتەدى. بۇگىنگى ازاماتتارىمىز قۋانىش پەن اق تىلەككە تولى تازا كوڭىلىن ءسابيىنىڭ ەسىمى ارقىلى بەرۋدى ءجون ساناعاندا, كىشكەنتاي ەسىم يەسىنىڭ ەرتەڭگى كوڭىل كۇيىن دە ويدان شىعارماۋعا ءتيىس. حالقىمىزدىڭ ات قويۋ ءداستۇرى دە وسىنى مەڭزەيدى.
ءبىرتۇتاس قازاق ەسىمدەرىنىڭ قورى – حالقىمىزدىڭ ات قويۋ مادەنيەتىنىڭ ايناسى. بۇل اينا ءوزىنىڭ تازالىعىمەن, ۇلتتىق نەگىزىنىڭ تەرەڭ ءارى بەرىكتىگىمەن ەرەكشەلەنۋگە ءتيىس, سولاي بولعاندا جەكە ادامدى وزگەلەردەن دارالاۋمەن قاتار, تۇتاستاي ۇلتتى ايشىقتاۋ ءارى تاربيەلەۋ قۇرالىنا اينالادى. ەسىم – ادامنىڭ ءوزى, ومىردە بار ەكەنىنىڭ ايعاعى, وزگەلەرمەن بايلانىستىرۋشى قۇرال, ول ءسابيدى ءوزىنىڭ ۇلتتىق الەمىمەن جالعاستىرۋعا قابىلەتتى بولۋعا ءتيىس. ولاي بولماعاندا ءسابيدى «نەگە سەن ءوز ۇلتىڭدى سۇيمەيسىڭ» دەپ كىنالاۋعا بولا ما؟ نەمەسە «مىناۋ سەنىڭ باباڭنان قالعان مۇرا, ونى قۇرمەتتەۋگە ءتيىسسىڭ», دەگەن ءسوزدىڭ وعان قانشالىقتى پارمەنى بولماق؟ بولا قالعاندا دا, تۋعان داستۇرگە تۋمىسىنان جات ۇل-قىزدى يسىندىرە الار ما ەكەنبىز؟
قازاق ەسىمى كىشكەنتاي ازاماتقا قازاق قوعامنىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە ءسىڭىسىپ كەتۋىنە, ءوز ۇلتىنىڭ تولىققاندى وكىلى رەتىندە وزگەلەرمەن بايلانىس ورناتۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ەشكىمگە ۇقسامايتىن ەرەكشە ەسىم بەرگىسى كەلەتىن اتا-انالار بار, بىراق كەيدە اسىرا سىلتەيدى. ءماجىلىس, دجورج, كرۋز, كلينتون, توم سەكىلدى ەسىمدەردىڭ قويىلۋىندا دا وسى اسىرەسىلتەۋشىلىكتىڭ ىزدەرى جاتىر.
ءسوز سوڭىندا قازىرگى جاعدايعا شامالاپ بولجام جاساۋ ءۇشىن مىنا ءبىر ستاتيستيكالىق مالىمەتكە جۇگىنىپ كورەلىك. 2023 جىلى وقۋعا تۇسكەن تالاپكەرلەردىڭ تىزىمىندە قويىلۋ جيىلىگى مىنانداي شەتەل ەسىمدەرى كەزدەسەدى: البينا (البينا) – 161, ارتۋر – 16, ۆەنەرا – 3, دانەل (دانيەل, دانيەل, دانيال) – 132, ديانا – 500, ديليا (ديليار, ديليارا) – 116, ەكاتەرينا – 2, ينديرا – 69, كارينا – 146, لاۋرا – 79, ماكسيم – 4, ساميرا – 22, يانينا – 1. بۇل قازاق بالالارىنا قويىلعان ەسىمدەر (اتى-جوندەرى بويىنشا بولجام جاسالدى). قاراستىرىلعانداردىڭ ىشىندە ءبىرشاماسىنىڭ شىعۋ تەگى ەۋروپالىقتار مەن ازيالىقتارعا نەمەسە يسلام مەن حريستيان دىندەرىنە ورتاق ەسىمدەر ەكەنى بايقالادى. مىسالى, ادەل – 7 (ادەليا – 34, ادەليا – 6) فرانتسۋز (مىزعىماس, بەرىك) جانە اراب ء(ادىل, ادىلەتتى), البينا انەل – 588 (انەل – 402, انەليا – 63, انەل – 82), كونە گرەك (جارىق, نۇرلى), اراب (جولى بولعىش), قازاق ء(ان تەربەتكەن ەل), رامينا – 21 پارسى (نازىكتىك) جانە يتاليان (ريمدىك, ريمدە تۋعان), زارينا – 209 كونە سلاۆيان (تسار+يتسا – پاتشا), شري-لانكا (ايەل قۇداي), لاتىن (يمپەراتور), ساق ەلىنىڭ يمپەراتورى. ال «ناعىز ەر, باتىل, ەرجۇرەك» ماعىناسىنداعى ارسەن ەسىمى ارميان, بەلورۋسس, بولگار, ماجار, گرەك, گرۋزين, يسپان, يتاليان, لاتىن, نەمىس, پولياك, ءتىپتى قىتاي مەن جاپون تىلدەرىندە قويىلىپ, الەم ەلدەرىنە كەڭىنەن تارالعان ەكەن, ال قازاق تىلىندە بۇل ەسىمدى «ارىڭا سەن» دەگەن ماعىنادا دا قوياتىندار بار. ارسەن 2011-2015 جىلدارى ءجيى قويىلاتىن ون ەسىمنىڭ قاتارىنان كورىندى. ەسىمدەردىڭ بۇلايشا كەڭىنەن تارالۋىن جاھاندانۋدىڭ ىقپالىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. كونە ەۆرەي, لاتىن, گرەك, ت.ب. تىلدەرىندە پايدا بولعان كونە ەسىمدەر مادەنيەت پەن ءدىن ارقىلى بەلگىلى ءبىر ەلدەرگە كەلىپ تۇراقتاعان بولاتىن. ۇلتتىق تانىم-تۇسىنىكتەر مەن ءدىني سەنىمدەرگە بايلانىستى سول ەلدەردە ولار ءداستۇرلى ەسىمدەر رەتىندە ورنىعىپ تا قالدى. الايدا مەملەكەتتىك شەكاراعا باعىنبايتىن قازىرگى اقپاراتتىق زاماندا, كونە تۇلعالى بولعانمەن «موداعا» اينالعان ونداي ەسىمدەر, ءدىن مەن داستۇرگە قاراماي, قاناتىن كەڭگە جايۋدا. ولاردىڭ كەڭ تارالۋىنا تاريحي جانە قازىرگى تانىمال تۇلعالار تۋرالى اقپاراتتار, ەسىمنىڭ دىبىستىق تۇلعاسى (ەرەكشە ايتىلۋى), اسىرەسە, الەمدىك مادەنيەتتەر باسەكەسىندەگى باسىمدىقتار, جوعارى جارنامالىق مۇمكىندىكتەر, ت.ب. قولايلى جاعداي تۋدىرىپ وتىر.
جاڭا زاماندا كىرگەن شەتەلدىك ەسىمدەر جۇرتشىلىق اراسىندا ءتول ەسىم رەتىندە قابىلدانىپ كەتكەن سەكىلدى. وعان اتى-ءجونىن تولىق قازاقشالاعان ازاماتتاردىڭ اراسىندا البەرت, البينا, انەل, ارتۋر, ينديرا, دايانا, ديليا, ديليارا, ت.ب. ەسىمدى يەلەنگەندەردى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ءتىپتى البەرت ەسىمىنىڭ الدىنا نۇردى قويىپ, نۇرالبەرت سەكىلدى جاڭا ەسىم جاساۋ دا كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار انەل, انەليا, ارسەن, ادينا, ديلناز, ديلنۋرا, ت.ب. قازاقشالاپ انەل, ارسەن, ءادينا, ءدىلناز, ءدىلنۇر فورمالارىندا جازۋعا دا نازار اۋدارىلا باستاعان.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردەن اڭعاراتىنىمىز: بىرىنشىدەن, جاھاندانۋ ۇدەرىستەرىنىڭ قازاق ەسىمدەرىنە دە ىقپال ەتە باستاۋى, ەكىنشىدەن, ەلىمىز حالقىنا ورتاق ەسىمدەردىڭ جالپى بەلگىلەرى كورىنىس بەرە باستاۋى, ۇشىنشىدەن, ۇزاق ۋاقىت بويى ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدارىنا بەيىمدەلىپ جازىلىپ كەلگەن ۇلتتىق ەسىمدەرىمىز ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىنا ورالا باستاۋى, تورتىنشىدەن, شەتەل ەسىمدەرىنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدارىنا بەيىمدەلىپ جازىلا باستاۋى. وسى باستاۋ كوزدەردىڭ ءارى قاراي دامۋ قارقىنى ەلدەگى تىلدىك ساياسات پەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايعا تىكەلەي بايلانىستى ءوربيدى دەپ ويلايمىز. كىسى ەسىمى – قوعامدىق سانانىڭ, ەل ازاماتتارىنىڭ كوڭىل كۇيىنەن حابار بەرەدى. كوڭىل كۇي قايدا بۇرىلسا, سول جاقتان ەسىم تاڭدالادى. جەكەلەگەن تاڭداۋلار قاشاندا قۇبىلىپ تۇرادى, ال ءداستۇرلى ەسىمدەر ءوزىنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتايدى. الايدا بۇگىنگى جاعداي باسقاشا. الەم ەلدەرىمەن تىعىز اقپاراتتىق بايلانىستا وتىرعان قوعامنىڭ كوڭىل كۇيىن بولجاۋ قيىن...
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ءتىل مەن داستۇرگە جات شەتەل ەسىمدەرىنىڭ جەكەلەي العاندا سانى از بولعانىمەن, جيىنتىق سانى وتكەن جىلى وقۋعا تۇسكەن تالاپكەرلەر ءتىزىمىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن قۇرايدى. ويلاندىراتىن ماسەلە. بۇعان ەڭ ءبىرىنشى قازاق قوعامىنىڭ ءاربىر مۇشەسى جاۋاپتى, ەكىنشىدەن, بالاعا ات قويۋ مەن ونى راسىمدەۋ ءتارتىبى قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك تۇرعىدان ءتيىستى شەشىمىن تابۋعا ءتيىس.
بەكجان ابدۋالي ۇلى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى