باۋىر ەتىڭنىڭ بۋىنى بەكىپ, بۇعاناسى قاتايعان شاعىنان سپورتپەن شىنىقتىرۋدىڭ شاراپاتىن الدىمەن سول بالانىڭ ءوزى كورەدى. دەنى ساۋ ۇلتتى مەملەكەتتىڭ تىرەگىنە اينالدىرۋ – ءوز ىرقىمىزداعى شارۋا. بالانى سپورتقا نەشە جاسىنان تەلىگەن ءجون دەگەنگە كوپشىلىك تەرەڭدەپ بويلاي بەرمەيدى. ولارعا ۇل-قىزىن وسى ءبىر «سيقىرعا» قىزىقتىرا العانىنىڭ ءوزى وراسان ولجا سانالادى.
تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر 4-17 جاس ارالىعىنداعى 250 مىڭنان اسا بالا مەن ءجاسوسپىرىم 7 مىڭنان اسا سپورت ۇيىرمەسىنە تەگىن قاتىسقان. وعان جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 43,2 ملرد تەڭگە ءبولىنىپتى. مەملەكەتتىك سپورتتىق تاپسىرىستى جالعاستىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بيىلعا 37,8 ملرد تەڭگە قولداۋ كورسەتىپ, 240 مىڭنان اسا بالانى قامتۋدى كوزدەپ وتىر. مەملەكەتتىك قولداۋدان سىرت ءار اتا-انا بالاسىنىڭ يكەمىنە قاراي سپورتپەن شۇعىلدانۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. بالاعا تەلەفوندى قۇشاقتاپ جۇرگەننەن گورى سپورتتىق ۇيىرمەدە شۇمەكتەپ تەر توككەنى الدەقايدا پايدالى. جەتكىنشەكتىڭ فيزيولوگيالىق دامۋى, كۇش-قايراتىنىڭ تولىسۋىنا قاراي سپورت تۇرلەرىنە تەلۋدىڭ ماڭىزى زور.
بالالار پسيحولوگى ايعانىم قۋاتقىزى بالانى سپورتقا ۇيرەتۋدە اسا اباي بولۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتەدى. اسىرەسە, جەكپە-جەك سپورت تۇرلەرىنە جاتاتىن بوكس, مما, مۋايتاي, كيكبوكسينگ سىندى سپورتقا حولەريك تيپتەگى بالانى ەرتە جاستان بەرۋگە بولمايدى ەكەن.
«حولەريك تيپتەگى, ياعني مىنەز-قۇلقىندا تۋمىسىنان قىزبالىق, تەز اشۋعا بوي الدىرعىش, تىز ەتپە بالانى جەكپە-جەك سپورت تۇرىنە جاستايىنان باۋلىعان دۇرىس ەمەس. ويتكەنى مۇنداي بالادا باسقاعا اياۋشىلىق تانىتۋ, مەيىرىمدى بولۋ سەزىمى تومەن بولادى. قوس قارسىلاس ءبىرىن-ءبىرى اياۋسىز سابايتىن سپورت بالانىڭ بويىنداعى مىنەزىن ودان ءارى قاتايتىپ جىبەرۋى بەك مۇمكىن. سول سەبەپتى ءار اتا-انا بالاسىن سپورتپەن شىنىقتىرماس بۇرىن ونىڭ تۇلعالىق دامۋ ەرەكشەلىگىنە, مىنەز-قۇلقىنا, فيزيكالىق الەۋەتىنە, ءبىتىم-بولمىسىنا باسا ءمان بەرگەنى ابزال. كۇرەس, باسقا دا شىعىس جەكپە-جەك سپورتىنا بالانى 10 جاستان اسقاندا قاتىستىرۋ كەرەك. سەبەبى بالانىڭ ماڭدايالدى مي بولىگى التى جاستان باستاپ داميدى. ميدىڭ بۇل بولىگى ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى باقىلاپ, مىنەزىن تەجەي الۋىنا, قانداي شارۋا باستاسا دا ناتيجەگە جەتۋىنە اسەر ەتەدى. تەك سپورت قانا ەمەس, جەتكىنشەكتەردىڭ عالامتورداعى ءتۇرلى كونتەنتتەردەن كورەتىن, وينايتىن ويىنداردىڭ دا باسىم كوپشىلىگى قاتىگەزدىككە ۇندەيدى. اتىس-شابىس, السىزگە تىزە باتىرۋ دەگەن ماعىنا ۇستەيتىن ويىندارمەن الدانادى. كەي اتا-انا ءوزىنىڭ تۇيىق, جاسقانشاق بالاسىنىڭ جاسىق مىنەزىن سپورت شىڭدايدى دەپ ۇيىرمەگە بەرەدى. مۇندا دا جاۋاپكەرشىلىك ماڭىزدى. ول بالاسىنىڭ قانداي سپورتقا يكەمدى ەكەنىن, دەنە الەۋەتىنە, تۇلعالىق ەرەكشەلىگىنە, مىنەزىنە قاراي سارالاپ قاتىستىرۋعا ءتيىس. بالانىڭ قابىلەتىن انىقتايتىن ءتۇرلى تەست سىناعى بار, بالالار پسيحولوگىنىڭ كەڭەسىن العان دا ارتىق ەتپەيدى. مامان رەتىندە اتا-انالارعا ايتارىم, بالاڭىز باسىنان اۋىر سوققى العانىن قالامايسىز با, وندا مما, كيكبوكسينگ, مۋايتاي سىندى جەكپە-جەك سپورتىنا تىم ەرتە بەرمەڭىز. كۇرەس تۇرلەرىنە, وزگە دە سپورتقا باۋلىعانىڭىز دۇرىس», دەيدى ايعانىم قۋاتقىزى.
بوكسپەن 12 جاسىنان شۇعىلدانىپ, 18 جاسىندا ەرەسەكتەر قۇراماسىنا قابىلدانىپ, اتلانتا (1996) جانە سيدنەي (2000) وليمپيا ويىندارىندا كۇمىس جۇلدە ولجالاعان, قازاق بوكسشىلارى اراسىنان تۇڭعىش الەم چەمپيونى اتانعان بولات ءجۇمادىلوۆ تە بالانى اۋىر جاراقات الاتىن سپورت تۇرىنە ەرتە جاستان بەرمەگەن ءجون دەيدى.
«مەن دە بوكسپەن كاسىبي شۇعىلدانعانعا دەيىن ءجۇزۋ, گيمناستيكا, كۇرەس ءتۇرىن ۇيرەندىم. بالانى اۋىر سپورت تۇرىنە تىم ەرتە قوسۋعا استە بولمايدى, اتا-انالار وسىنى ەسكەرۋگە ءتيىس», دەيدى داڭقتى سپورتشى.
راسىندا, بوكسپەن شۇعىلدانامىن دەگەن جاسوسپىرىمگە 15-16 جاس تا كەش ەمەس. مىسالدى الىستان ىزدەمەي-اق اسا اۋىر سالماقتا الەم چەمپيوناتىنىڭ ءھام جازعى وليمپيا ويىندارىنىڭ كۇمىس مەدالىن يەلەنگەن مۇحتارحان دىلدابەكوۆتى اتاساق, جەتكىلىكتى. كوكپاردان بوكسقا باعىتىن بۇرعاندا قۇرىش بىلەك سپورتشىنىڭ جاسى 16-دان اسىپ كەتكەن ەدى.
قازاق كۇرەسىنەن شاكىرت تاربيەلەپ جۇرگەن باپكەر, ۇلتتىق دارەجەدەگى تورەشى جانگەلدى حاميتوۆ بالانى كۇرەسكە باۋلۋدا تىم اسىعىستىق تانىتۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتەدى.
ء«بىز كۇرەس زالىنىڭ بوساعاسىنان اتتاعان ءار بالانى بالۋان دەپ قابىلدايمىز. ولاردىڭ كوزىندەگى ۇشقىندى, كۇرەسكە دەگەن ەرىك-جىگەرىن كورە تۇرا ول بالانى باۋلي الماۋ – باپكەردىڭ السىزدىگى. كۇرەس كىلەمىنە كەز كەلگەن بالا اتتاپ باسا بەرمەيدى, وعان دا جۇرەكتىلىك, مىنەز كەرەك. ەڭ ءبىرىنشى بالانىڭ فيزيولوگيالىق دامۋىنا, دەنە بىتىمىنە, قاجىر-قايراتىنا قاراپ باعامدايمىز. ويتكەنى بالانىڭ تاعدىرى بىزگە جۇكتەلەدى, ءالجۋاز جەتكىنشەكتى بىردەن جاتتىعۋعا قوسىپ جىبەرۋگە استە بولمايدى», دەيدى ج.حاميتوۆ.
باپكەر بالانى جاستايىنان كۇرەس ۇيىرمەلەرىنە سۇيرەي بەرۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەڭ اۋەلى گيمناستيكاعا, باسسەينگە باۋلىعان دۇرىس. ويتكەنى دەنە ءبىتىمى جەتىلىپ, قالىپتى وسۋىنە وسى سپورت تۇرلەرىنىڭ سەپتىگى مول. كۇرەس تۇرلەرىمەن 10-12 جاستان كەيىن شۇعىلدانسا دا كەش قالمايدى. قالادا وسكەن بالالاردىڭ فيزيكالىق كۇش-قۋاتى الدەقايدا كەم سوعادى, كەيدە ءتىپتى جاتتىعۋدا القىنىپ شارشاپ قالادى.
«بىزگە كەيبىر اتا-انالار بالاسىن تىم ەرتە اكەلەدى. كەيبىر اتا-انانى رايىنان قايتارىپ, بالاسى 10 جاستان اسقاندا كۇرەسكە قوسۋعا كەڭەس بەرەمىز. بىراق ءوز دەگەنىنەن قايتپايتىن جاندار دا بار. سونداي كەزدە جەتكىنشەكتەرىنىڭ تاۋىن شاعىپ, ساعىن سىندىرىپ المايىق دەپ قابىلدايمىز. الايدا 10 جاسقا تولماعان, بالۋان بولعىسى كەلەتىن بالاعا بىردەن اۋىر جاتتىعۋ جاساتپايمىز. ءبىز ەڭ الدىمەن چەمپيون شىعارۋدى ەمەس, ەلگە پايداسىن تيگىزەر ساليقالى ازامات تاربيەلەۋدى مۇرات تۇتامىز. سپورتپەن شۇعىلدانا ءجۇرىپ ءبىلىمدى تەرەڭدەتۋدى دە تالاپ ەتەمىز», دەيدى باپكەر.
نۇرسۇلتان ورىنباساروۆ جەكپە-جەك سپورتىنا بالالاردى باۋلۋدى تىم ەرتە باستاۋ ءتيىمسىز ەكەنىن ەسكەرتەدى. «ساعادات باتىر» سپورت كلۋبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى باپكەر دجيۋ-دجيتسۋ سپورتىنا قىزىعۋشى بالالاردىڭ قاتارى ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتادى.
«دجيۋ-دجيتسۋ سپورتى كەلەشەكتە جازعى وليمپيا ويىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا كەيىنگى جىلدارى دامۋ ۇدەرىسى قارقىن الىپ كەلەدى. كلۋبىمىزدىڭ مۇشەسى جىبەك ق ۇلىمبەتوۆا دجيۋ-دجيتسۋدان الەمنىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيونى اتاندى. جىبەككە ەلىكتەگەن جاسوسپىرىمدەردىڭ دە شوعىرى قالىڭ. بۇل سپورتقا بالانى 10-12 جاسىنان باستاپ باۋلىپ ۇيرەتكەن دۇرىس», دەيدى ن.ورىنباساروۆ.
پسيحولوگ ماماندار بالا مەكتەپ جاسىنا تولعانعا دەيىن شىعارماشىلىقتى دامىتىپ, ءتۇرلى اسپاپتاردى مەڭگەرۋى وڭ جاق ميىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىنىن العا تارتادى. سوندىقتان دا بالانى شىعارماشىلىق ۇيىرمەگە بەرۋگە كۇش سالعان ابزال دەيدى. بىراق بىرنەشە ۇيىرمەگە قاتار قوسۋ دا بالانىڭ فيزيولوگيالىق دامۋىنا تەجەۋ ەكەنىن ەسكەرتەدى. 5-6 جاستان اسقاندا گيمناستيكا, جۇزۋمەن قاتار فۋتبول ويىنىنا دا ۇيرەتۋ ارتىق ەتپەيدى. ماماندار ەر بالانى 9-10 جاستان اسقاندا كاراتە, كۇرەس ۇيىرمەلەرىنە, قىسقى سپورت تۇرلەرىنە باۋلۋعا بولادى.
تاۋ شاڭعى سپورتىنان شاكىرت تاربيەلەيتىن نۇسقاۋشى-جاتتىقتىرۋشى ايبول جانسەركەەۆ بالانىڭ ىقىلاسى اۋسا, اياعىنا شاڭعىنى ءۇش جاسىنان-اق بايلاۋعا بولاتىنىن ايتادى.
«مەنىڭ بۇل پىكىرىممەن كوپشىلىك كەلىسپەۋى مۇمكىن. بىراق قىسقى سپورتتان وليمپيادا مەدالىن كوسىپ الىپ جۇرگەن ەلدەردە بالا اپىل-تاپىل باسقاندا-اق اياعىنا شاڭعى ىلەدى. 2022 جىلى بەيجىڭدە وتكەن قىسقى وليمپيا ويىندارىندا نورۆەگيا سپورتشىلارى 16 التىن مەدال يەلەنىپ, الەمنىڭ تاڭدايىن قاتىرعان جوق پا؟ وليمپيادا چەمپيونى اتانعان بيرك رۋد تا, تارەي بە دە كوپشىلىك الدىندا «قادامىمدى قاز باسقاننان-اق تابانىمدا شاڭعى تۇراتىن» دەگەندى قالجىڭعا سۇيەپ ايتسا دا استارىندا شىندىق بار. ويتكەنى نورۆەگتەر بالالارىن شاڭعىعا ەكى جاستان اسقاندا قاتىستىرادى. مەنىڭ دە ۇلىم ءۇش جاسىنان شاڭعى تەۋىپ ۇيرەندى. قازىر بەستە, ءوزى شىمبۇلاقتا ەركىن شاڭعى تەبەدى. سوندىقتان قىسقى سپورت ونىڭ ىشىندە تاۋ شاڭعىسىنا بالانى 5-6 جاستان باستاپ ۇيرەتۋ ەرتە سانالمايدى. ال كاسىبي شۇعىلدانعىسى كەلەتىن بولسا, جاتتىعۋدى كۇشەيتكەنى ابزال», دەيدى ول.
مىنانى ەستەن شىعارماعان ءجون, نورۆەگتەر بالاسىنا شاڭعىنى ەكى جاستان ىلەدى ەكەن دەپ ەلپ ەتە تۇسۋگە دە بولمايدى. ءار بالانىڭ يكەمى ماڭىزدى. ولار دا مەملەكەتتىك باعدارلاما ءتۇزىپ, ەل ىشىنەن شاڭعىعا يكەمدى بالالاردى ىرىكتەپ الىپ قانا جاتتىعۋعا قوسادى.
ماماندار سپورتتىق اكروباتيكا, كوركەم گيمناستيكا سىندى يىلگىشتىك يكەمدى تالاپ ەتەتىن سالاعا بالانى 5-6 جاسىنان قوسقاندى ابزال سانايدى, سەبەبى 10 جاستان اسقاندا ءيىلۋ جاتتىعۋلارىن مەڭگەرۋ بالاعا قيىنعا سوعاتىنىن ەسكەرتەدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى جالت ەتپە جارناماسىنا ەرىپ كەتپەي, كەز كەلگەن سپورتتىق ۇيىرمەنىڭ, ورتالىقتىڭ جۇمىس ورىسىنە ءمان بەرگەن دۇرىس. زاڭگەرلەر ۇيىرمە, ورتالىقتاردىڭ سپورتتىق ساقتاندىرۋى بار-جوعىن سۇراۋدى ەسكەرتەدى. ويتكەنى جاتتىعۋدا نەمەسە جارىس ۇستىندە جاراقات السا, وتەماقى وندىرۋدە ساقتاندىرۋ بولۋى كەرەك.