كونەكوز قارتتار ء«ار ءىستىڭ ءبىر قايىرى بار» دەۋشى ەدى. راس شىعار. بالكىم, وسى وقيعا باسىنا تۇسپەسە, ءبىزدىڭ كەيىپكەر بيزنەس الەمىنە بارماس پا ەدى؟ ءبىر كەزدە جۇرت جابىلا سوككەن بۇل ازاماتتىڭ قازىر ابىرويى اسقاق, بەدەلى بيىك. جاڭاوزەن تۋماسى تەمىر لەسوۆتىڭ تابىس تاريحىنا ءۇڭىلىپ كورەلىك.
توي قارساڭىنداعى «توسىنسىي»
ول ءاۋ باستا اكەسىنىڭ ءجون كورسەتۋىمەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولعىسى كەلەدى. كاسىبي مانسابىن سول كەزدەگى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىندە 2012 جىلى باستاپ, 2016 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەڭبەك ەتەدى. سول جىلى باۋىرلارى استاناعا وقۋعا ءتۇسىپ, تەمىر ەلدەگى اكە-شەشەسىنىڭ قولىنا بارادى. جاڭاوزەندەگى قالالىق ءبىلىم بولىمىنە كونكۋرستىق نەگىزدە قىزمەتكە ورنالاسادى. تۋعان ولكەگە ورالۋدىڭ سوڭى كۇتپەگەن وقيعامەن اياقتالادى.
– جاڭاوزەندە قالالىق ءبىلىم ءبولىمى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە كىرىستىم. مىندەتىم – قارجى جانە ەكونوميكالىق باعىتتا, كىرىس-شىعىس ەسەپتەرىن قاداعالاۋ بولدى. سول جىلى قالىڭدىعىما سىرعا سالىپ, توي قامىنا دايىندالىپ جۇرگەن ەدىم. اياق استىنان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس قىزمەتىنىڭ جىگىتتەرى مەنى كادىمگى قوعامدىق مونشا ىشىندە تۇتقىنعا الدى. سەبەبىن ءوزىم دە بىلمەدىم باسىندا. سونداعى قويار كىناسى – مەن لاۋازىمىمدى اسىرا پايدالانىپ, اقشا بوپسالاپپىن. ءالى كۇنگە دەيىن جازىقسىز ەكەنىمدى دالەلدەي الماي كەلەمىن. جوعارى سوتقا دەيىن بارسام دا ناتيجە شىقپادى. مەنىڭشە, «ايىپتى» بولۋىما سول جىلدارى جاڭاوزەندەگى جالعىز گيمنازياعا بالالاردى ەش سىناقسىز قابىلداتۋ, مەكتەپتەردە ىستىق تاماق ۇيىمداستىرۋ بويىنشا كاسىپكەرلەردىڭ كەيبىر كونكۋرستىق تالاپتاردى دۇرىس ورىنداماۋىنا, باسقا دا كەمشىلىكتەرگە قارسى تۇرعانىم سەبەپ بولعان سياقتى. ارنايى جالا ۇيىمداستىرىپ, قىزمەتتەن قۋدى. ەڭ جامانى, پاراقور اتاندىم. 2017 جىلى 15 جەلتوقساندا قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, مەملەكەتتىك قىزمەتپەن اينالىسۋعا تىيىم سالدى. سوت شەشىمىمەن 20 ملن تەڭگە ايىپپۇل ءىلدى. پاتەرىمدى ساتىپ, ودان قۇتىلدىم. قانشا ارىزدانسام دا قولىم ادىلدىككە جەتپەدى. ەكى جىلعا جۋىق ىزدەندىم. ءىستىڭ سوڭى بولمايتىنىن تۇسىنگەندە, قولىمدى ءبىر سىلتەدىم, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
توي قارساڭىندا «توسىنسىيعا» تاپ بولعان جىگىتىمىز سوتتان كەيىن شاڭىراق كوتەردى. بىراق ءبىر جارىم-ەكى جىلداي جۇمىسسىز قالدى. سول ارالىقتا اكەسى دە بەلگىلى سەبەپتەرمەن قىزمەتتەن بوسايدى.
«شىنى كەرەك, قاتتى كۇيزەلدىم. ءتىپتى اياعى اۋىر كەلىنشەگىم الدەبىر ءتاتتىنى قالاپ جەگىسى كەلگەندە, ونى الىپ بەرە الماعان كەزىم دە بولدى. بىراق ۇستىمنەن ارىز ۇيىمداستىرۋعا قاتىسقان, ارنايى ۇيىمداستىرۋمەن پارا بەرمەك بولعان كاسىپكەر كەيىن شىندىعىن ايتتى. ول ازامات وزىنە قول جۇمساپ, دۇنيەدەن قايتتى. ولەرىنەن بۇرىن حات جازىپ, ءوز قالتاسىنا سالىپ كەتىپتى. وندا مەنىڭ جازىقسىز ەكەنىم, ءوزىن وسىعان قورقىتىپ يتەرمەلەگەن ادامدار تۋرالى دا جازىلعان. ارنايى ەكسپەرتيزادا جازۋدىڭ سول مارقۇمدىكى ەكەنى انىقتالدى», دەدى تەمىر.
سىناقتان كەيىنگى سەرپىلىس
2018 جىلدىڭ ورتاسىنان 2020 جىلعا دەيىن جۇمىسسىز بولعان جىگىت العا قويعان ارمان مەن ءۇمىتىن قاتار ۇستاپ, وزىنە مۇلدە تانىس ەمەس بيزنەس سالاسىنا بەت بۇرادى. ودان باسقا امالى دا جوق, ويتكەنى جۇمىس بەرۋشى الدىمەن «سوتتىلىعى جوق» دەگەن انىقتاما سۇرايتىن.
«پاندەميا كەزىندە ەشكى باعىپ, ءسۇتىن ساتقانبىز. سولاي ءجۇرىپ, ەت ساتۋ نارىعىندا قارجى مول بولاتىنىن ءبىلدىم. ءوزىمىز ۇيگە ەت العانىمىزدا 60-70 مىڭ تەڭگە شىعىندايمىز. نەگە وسى سالانى بايقاپ كورمەسكە؟ ەسەپتەسەم, جاڭاوزەندە 170 مىڭ ادام تۇرادى ەكەن. ستاتيستيكا بويىنشا ءبىر ادام ورتاشا ەسەپپەن 6,4 كيلو ەت جەيدى. مەن ادەيى 170 مىڭ تۇرعىندى 150 مىڭ دەپ الىپ, 6,4 كيلو ەتتى سالماعىن ءتۇسىرىپ, 2 كيلو دەپ ەسەپتەدىم. 150 مىڭ ادام ءبىر ايدا ەكى كيلو ەت جەگەننىڭ وزىندە, بۇل – 300 توننا ەت. ءبىز جاقتا ەت باعاسى 3000 تەڭگە بولسا, 900 ملن تەڭگە قارجى دەگەن ءسوز. قاراپايىم ەسەپ قوي. وسى نيەتپەن از-ازدان كاسىپ باستاپ, ەت ساتۋ ءىسىن ءجىتى زەرتتەي ءتۇستىم. ونىڭ ۇستىنە ءبىر ۋاقىتتارى ءوزىمىز ۇيدەن سويماساق, سىرتقا بارىپ ساتىپ الاتىن ەتتىڭ ساپاسىنا دا كۇمان كەلە باستادى. بۇل قانداي مال, قالاي سويىلدى دەگەن سۇراقتار تۋىندادى», دەيدى بۇگىنگى كاسىپكەرىمىز.
2020 جىلى 21 قىركۇيەكتە «Korkem Alem» سەرىكتەستىگىن اشىپ, ونى زاڭدى تۇردە تىركەگەن سوڭ تەمىر كورشى ورال قالاسىنداعى «قورجىن» ەت كومبيناتىمەن بايلانىسىپ, ءوزارا كەلىسىم ارقىلى جاڭاوزەنگە ەت تاسىمالداۋعا كىرىسەدى.
«جەرگىلىكتى بيلىكتەن قولداۋ بولدى. ويتكەنى بۇرىن ەت مول كولەمدە قوستاناي جاقتان كەلىپ تۇردى. بىزدە مەكتەپ, بالاباقشادان بولەك, مۇناي كومپانياسى كوپ. ولاردىڭ اسحاناسىنا ەت كەرەك. باسىندا قوستاناي جاقتان كەلەتىن كولەمنەن بىرنەشە ەسە از كولەمدە ەت تاسىپ جۇردىك. كەيىن جاقىن ادامدارىمنىڭ ءبىرى, ساحي ەسىمدى ازاماتتان قارىزعا اقشا الىپ, كاسىپتى كەڭەيتتىم. «جاڭاوزەن قالاسىندا ەت كومبيناتىن سالۋ جانە جاڭاوزەن, اقتاۋ قالالارىنان ەت ساتۋ دۇكەندەرىن اشۋ» تۋرالى بيزنەس-جوبامدى قورعاپ شىقتىم. اكىمدىك پەن مۇناي كومپانيالارى جوباما قىزىعۋشىلىق تانىتتى. مەكەمەلەرمەن كەلىسىمشارتقا وتىرا باستادىق. ال كاسىپورىن اتاۋىن «Korkem Alem» دەپ قويعان سەبەبىم – الدىمداعى ەندىگى الەم تەك ادەمى, كوركەم بولىپ قالىپتاسسا ەكەن دەگەن نيەتتەن تۋدى», دەپ العاشقى قادامدارىن ەسكە الدى.
قازاق قازانىنا ەت سالماي وتىرا ما؟
جوباسى ءساتتى قولداۋ تاپقان سوڭ تەمىر لەسوۆ بىردەن كومبيناتتىڭ جوبا-سىزباسىن دايىنداپ, ەسكى مال سويۋ ورنىن تابادى. تولىق جوندەۋدەن وتكىزىپ, ۇلكەيتەدى. بۇل ءۇشىن سەنىمگەرلىكپەن جاقىندارىنان تاعى دا قارىز الادى.
«كومبينات اشاتىن كەزدە قولدانىستاعى زاڭنىڭ بارلىق ەرەجەسىن, اكتىلەرىن قاراپ, ەت ءوندىرىسى مەن ساتۋ بويىنشا 152 ەرەجە مەن تالاپ بار ەكەنىن بىلدىك. كومپانيا سول شارتتاردىڭ بارلىعىن ورىنداپ كەلەدى. 166 قىزمەتكەر بار. ورتاشا ايلىق – 290 مىڭ تەڭگە. قىزمەتكەرلەردىڭ ءبارى دە جەرگىلىكتى ازاماتتار. ينۆەستيتسيانى ەڭ الدىمەن وسى ادامي رەسۋرستارعا قۇيۋعا, قىزمەتكەرلەردى وقىتىپ, بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرىپ وتىرۋعا تىرىسامىز. بىرنەشە قىزمەتكەرىمىز بيىل ەتكەن ەڭبەگى ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترىنەن ارنايى توسبەلگى, قۇرمەت گراموتاسى مەن العىسحات الدى. بۇل دا ءبىز ءۇشىن, جەرگىلىكتى ماماندار ءۇشىن ۇلكەن سەرپىلىس بولدى. ياعني جوبامىزدىڭ تەك ەكونوميكالىق ەمەس, الەۋمەتتىك ماڭىزى دا بار. راسى سول, ماڭعىستاۋدا ەت كومبيناتى بۇرىن بولماعان. ال قازىر وبلىستاعى العاشقى ءارى جالعىز, ءدىني باسقارمانىڭ حالال سەرتيفيكاتىن العان ەت كومبيناتىمىز بار. زاماناۋي جابدىقتارمەن قامتىلعان. ءبىر ايدا ۇساق مالدان بولەك, 400 باسقا دەيىن ءىرى قارا سويامىز. وبلىسپەن بىرگە جاڭاوزەن حالقىنىڭ 35 پايىزىن ەتپەن قامتيمىز. ەندى الداعى ۋاقىتتا اقتاۋ قالاسىنان ەت دۇكەندەرىن اشامىز», دەيدى.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, ۇيىندە مال ۇستايتىن شاعىن شارۋاشىلىقتار بولماسا, وبلىستا ءىرى بورداقىلاۋ الاڭى جوق. ءوڭىر تابيعاتى وزگەشە بولعاندىقتان, مۇندا تۇيە مەن ۇساق مال ۇستاۋ عانا ءتيىمدى. ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنت ماڭعىستاۋعا جاساعان ساپارىندا وسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەن ءوڭىردىڭ كاسپي ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىن دە باسا ايتىپ وتكەن ەدى. سوندىقتان ماڭعىستاۋ مەن جاقىن وبلىستاردان بولەك, وزبەكستان, يران سىندى الىس-جاقىن شەتەلگە ءونىم شىعارۋ دا جوسپاردا بار. ول ءۇشىن ءتيىستى قۇجاتتار مەن ەكسپورتقا شىعارۋ رۇقساتىن العان. تەمىر الداعى ۋاقىتتا باتىس قازاقستان وبلىسىنان ۇلكەن كولەمدە بورداقىلاۋ الاڭىن سالماق.
مال وزگە وبلىستارداعى بورداقىلاۋ الاڭىندا التى اي باعىلادى. ودان كەيىن كومبيناتقا اكەلىپ, سويىلىپ, جىلىكتەلىپ, ءونىم فيرمالىق دۇكەندەر ارقىلى ساتىلىمعا شىعادى. قازىر جارتىلاي تسيكلدى ءوندىرىس بولىپ ەسەپتەلەتىن سەرىكتەستىك الداعى ەكى-ءۇش جىل ىشىندە تولىق تسيكلدى وندىرىسكە كوشۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل – مالدى جەكە بورداقىلاۋ الاڭىندا ۇستاپ, باسىن كوبەيتىپ, سول مالدى كومبيناتتا سويىپ, ءارى قاراي تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزۋ دەگەن ءسوز.
«كومبيناتتا مالدى شاريعات جانە سانيتارلىق تالابىنا ساي سويىپ, جىلىكتەيمىز. ءار مالدىڭ ەتىن بارلىق تالاپقا ساي جابدىقتالعان ءوزىمىزدىڭ زەرتحانادا تەكسەرەمىز. ماماندارىمىز تۇراقتى تۇردە ارنايى كۋرستان ءوتىپ تۇرادى. سونىمەن قاتار ۇدەرىستى اۆتوماتتاندىرۋ جانە قىزمەتكەرلەردى باسقارۋ ءىسىن ءارى قاراي جۇيەلەپ جاتىرمىز. قازىر فەرمەرلەردە مىناداي ماسەلە بار. ولار وزدەرى وسىرگەن مالدى قايدا وتكىزەرىن بىلمەي جاتادى. ويتكەنى ەت قابىلدايتىن ۇلكەن كومبينات كوپ ەمەس, وبلىستا بىزدەن باسقاسى جوق دەۋگە دە بولادى. الدا بۇكىل ەل بويىنشا «Korkem Alem» برەندىمەن ەت ساتۋدى قولعا الساق دەيمىز. قازىر جاڭاوزەندە ەكى دۇكەنىمىز بار, ءۇشىنشى ەت دۇكەنى جاقىندا اشىلادى. وبلىس ورتالىعى اقتاۋدا بيىل ەكى دۇكەندى ىسكە قوسcاق دەپ وتىرمىز. بارلىق ەسەپ-قيسابىمىز اشىق. كومپانيا اشىلعالى مەملەكەتكە 300 ملن تەڭگەدەن اسا سالىق تولەدىك», دەيدى تەمىر.
تابىس سىرى
قىزىق ءارى قۋانا ايتاتىن ءبىر دۇنيە بار. «Korkem Alem» دۇكەنىندە كوبىمىز بىلە بەرمەيتىن بۇجى, جۇمىر, ۇلپەرشەك, قارىن بۇرمە سياقتى 12 ءتۇرلى ۇلتتىق اس ساتىلىمدا بار. ودان بولەك 52 ءتۇرلى جارتىلاي فابريكات, ەرىتىلگەن توڭ ماي, فارش تا – دۇكەن سورەسىندە. ءبىر جىلدا 250 توننادان اسا ءتورت ت ۇلىكتىڭ ەتى نارىققا ساتىلادى. باعاسى – 2500-3200 تەڭگە ارالىعىندا.
«ەلدە ەت وندىرىسىمەن اينالىساتىن كومپانيالار بارشىلىق قوي. بىراق باسىم بولىگى ۇمىت بولا باستاعان ۇلتتىق تاعام تۇرلەرىن نارىققا شىعارىپ جۇرگەن جوق. ونى دايىندايتىن اجە-اپالارىمىز دا ازايا باستادى. سول سەبەپتى وسىنداي تاعام تۇرلەرىن ساتىلىمعا شىعاردىق. ۇيىنە اپارىپ, لەزدە ءپىسىرىپ جەي قوياتىنداي دايىنداپ, جارتىلاي فابريكات كۇيىندە ۇسىندىق. سۇرانىس وتە جوعارى. كەيدە جەتپەي قالىپ جاتادى. ونىمدەرىمىز بىلتىر استاناداعى ماڭعىستاۋدىڭ مادەنيەت كۇندەرىندە ەلوردالىقتارعا ۇسىنىلىپ, ەكى كۇنگە جوسپارلاپ اپارعان ونىمدەرىمىز جارتى كۇنگە جەتپەي ساتىلىپ كەتتى. ودان بولەك «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسى ۇيىمداستىراتىن جىل سايىنعى كورمە-بايقاۋدا وبلىس بويىنشا «ۇزدىك ازىق-ت ۇلىك تاۋارى-2023» اتالىمىن جەڭىپ, ءارى قاراي استاناداعى ۇلكەن كورمەدە دە باعالاندى», دەيدى.
تەمىر جەتكەن تابىستىڭ سىرى نامىستا سەكىلدى. تاعدىر جولىندا تابانى تايسا دا جىعىلماعان جاڭاوزەندىك جىگىتتىڭ الداعى ماقساتى دا ايقىن.