حح عاسىرداعى اتىشۋلى قىرعىن كامپەسكە, الاپات اشارشىلىق, ستاليندىك جويقىن قۋعىن-سۇرگىن سياقتى قانقۇيلى وقيعالاردى كوزىمەن كورىپ, بارشاسىن باستان كەشىرگەن, كامىل ءپىر قولداپ عاسىر جاساعان ۇستاز-ابىز قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مەكتەپ مۇعالىمى, كسرو حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, شەت اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى شاۋكەي جۇقان ۇلىمەن اقسۋ-ايۋلى كەنتىندە ءوزىنىڭ قاراشاڭىراعىندا جۇزدەسىپ, ديدارلاسىپ – سىرلاسقانىمنىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت! بۇل – 2014 جىلدىڭ تامىلجىعان تامىز ايىنىڭ 14-ءشى جۇلدىزى ەدى. اتالىق, ۇستازدىق, كىسىلىك, بىلىكتىلىك قاسيەتتەرى مول, تولقىندى شاشى تولقىندى ويىنان حابار بەرگەندەي كوكىرەگى داڭعىل, شەجىرەشى شاۋكەن قاريا تاعىلى-بۇعىلى تاۋلارىنىڭ قىران قۇسىنداي اڭقىلداعان اق پەيىلمەن ساڭقىلداپ سويلەپ, ەل, ولكە تاريحىنان, اسىرەسە, اقجولتاي – اعىباي باتىر, دەرىپسالى باتىر, جونقۇتتى شەشەن, شورتانباي جىراۋ, ماياسار اقىن جايىندا جاڭا مالىمەتتەردى جايىپ سالادى. مەنى شاشۋباي اقىننىڭ جانسەرىگى قايراتكەر اقىن ءسارىپجىپ ازبەرگەن ۇلىنىڭ (1862-1934) شىعارماشىلىق ءومىربايانى قىزىقتىرىپ جۇرگەندىكتەن, ونىڭ «سارىارقا» دەيتىن داستانىنىڭ تاريحي تاعدىرى ەدى. 1929 جىلى ىرعالعان قالىڭ ەلدىڭ ۇدەرە اۋىپ, ءارى تونالىپ, ءارى قىرىلعاندىقتان شىعارعان زارلى تولعاۋدى كەڭەس كەزىندە بىلەتىندەر قورىققانىنان كۇمىلجىگەنىن وكىنىشپەن ايتتى. ول اشارشىلىق جىلدارىندا ەلدىڭ باسىن قوسىپ, ەڭبەككە جۇمىلدىردى, ەگىن سالدىردى, ۇجىمدىق شارۋاشىلىق ۇيىمداستىردى.
ەسكە ساقتاۋ مەن ويلاۋ قابىلەتى تەگەۋرىندى شاۋكەي جۇقان ۇلى 1943 جىلى ءى رەسپۋبليكالىق ايتىس ۇيىمداستىرىلعان راديودان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تەرەڭ ويلى ءسوزىن تىڭداعانىن قۇشتارلىقپەن تامسانا ايتتى. م.اۋەزوۆتىڭ ءوزىنىڭ جەرلەسى ورىنبەك بەكوۆپەن «قازاق مەملەكەتتىك تەاترىنىڭ جەتى جىلدىعى» دەيتىن ماقالا جازعانىن جانە ول 1934 جىلى قازاق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى بولعاندا, اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەگىن» ساحناعا شىعارعان ەكەن. مەملەكەت قايراتكەرى, جالىندى شەشەن, كوسەمسوزشى ورىنبەك بەكوۆتىڭ ءومىر تاريحىن تەرەڭنەن تولعاپ, ونىڭ سپاسسك زاۋىتىندا قارا جۇمىسشى بوپ ىستەگەن جىلدارىندا ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جاتىق سويلەۋدى ۇيرەنگەن. سەبەبى, زاۋىتتىڭ يەسى اعىلشىن بولعان.
اتالى جۇرتتىڭ ارداگەرى شاۋكەي جۇقان ۇلى 1937-1941 جىلداردا اقمولا پەداگوگيكا ۋچيليششەسىندە وقىعان. ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندى حاسەن ءسارىنجىپوۆ (1904 -1980): «جاقسى مۇعالىم ەكەنسىڭ» دەپ ەڭبەگىن جوعارى باعالاعان. مىنەزگە دە, ءتاجىريبەگە دە, تىلگە دە باي تارلان تۇلعا ءشاۋكەي جۇقان ۇلى ءوز زامانىنىڭ جانە تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ رۋحانياتى تاريحىنا جەتىك. «باستاۋىش مەكتەپ – مەنىڭ ءومىرىمنىڭ نەگىزىنە اينالدى. اينالامىزعا ادال بولدىق – بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتامادىق, اعايىنعا ادال بولدىق – قيىندىقتا ءبىر-بىرىمىزگە قول ۇشىن ۇسىنۋدان جالىقپادىق, وتانعا ادال بولدىق – ول ءۇشىن وت پەن سۋ كەشۋگە اركەز دايىن تۇردىق» دەيدى.
اقىلگوي اقساقالدىڭ سويلەۋ مادەنيەتىندە پاراسات پەن تازالىق بار. مايتالمان ۇستاز حاسەن ءسارىنجىپوۆتىڭ بولمىسىن «جىلاننىڭ كوزىندەي ءتۇيىر زاتقا» قىزىقپاۋشى ەدى دەپ بەينەلى سوزبەن جەتكىزدى.
ءوزىنىڭ ەلۋ ءتورت جىل بويعى ۇستازدىق ەڭبەگىندەگى وزات پەداگوگيكالىق ءادىس-تاسىلدەرىن, وقىتۋ ءتاجىريبەلەرىن «ءبىلىم نەگىزى – باستاۋىشتا», «انا ءتىلىڭدى قۇرمەتتە», «وقۋشىلاردىڭ ۇيدە ساباق دايىنداۋىنا قالاي كومەك جاساۋعا بولادى؟», «جاڭا پروگرامماعا كوشۋدىڭ العىشارتى», «كوركەيسە اۋىل – كوركەيەمىز ءبارىمىز», «قازاق ءتىلى ءپانى بويىنشا ءسوز قۇرامىن وقىتۋداعى تاجىريبەمنەن», «وقۋشىلاردى كوللەكتيۆتىك سەزىمگە تاربيەلەۋ» دەيتىن ماقالالارىندا ايشىقتى باياندادى. ولار: اۋىزشا مادەنيەتتى سويلەۋ, ساۋاتتى جازۋ, كلاسس تاقتاسىن, مەتوديكالىق كورنەكى قۇرالداردى, تاريحي كارتينالاردى, بوياۋلى سۋرەتتەردى شەبەرلىكپەن ءتيىمدى پايدالانۋ, ءدارىستى زاماناۋي كوكەيكەستى جاڭالىقتارمەن كوركەيتىپ بايىتۋ ءارى عىلىمي سيپاتىن تەرەڭدەتۋ, وقۋشىلاردىڭ قابىلداۋ, ءتۇسىنۋ, ويلاۋ ەرەكشەلىكتەرىن قاداعالاۋ, ولكە تاريحىنا ءمان بەرۋ.
ۇستاز ەڭبەگى, مەرەيى, ءىلتيپاتتى, ءىلىمدى-ءبىلىمدى, بىلىكتى شاكىرتتەرمەن ولشەنەرى حاق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ونىڭ اتاقتى شاكىرتتەرى عىلىم قايراتكەرلەرى اكادەميكتەر جامبىل اقىلباەۆ, بايان راقىشەۆ, ءانشى گۇلبارشىن اقپانوۆا, قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى راقىمبەك رىسبەكوۆ, جازۋشى كامەل جۇنىستەگى, قايراتكەر قاسىمبەك مەديەۆ جانە ت.س.س.
ويى دا, قالامى دا قارىمدى, ولكە تاريحىنىڭ بىلگىرى شاۋكەي جۇقان ۇلىنىڭ «تابارىك» دەيتىن كىتابىندا (2011) ءوز ءومىرىنىڭ سوقپاقتارى, وسكەن ولكەسىنىڭ, اتا تاريحىمىزدىڭ شەجىرەسى, تۇلعاتانۋعا قاتىستى پايىمداۋلارى, ايتۋلى زامانداستارى جايىنداعى لەبىزدەرى, «ءومىردىڭ بوياماسىز شىندىعىنان» تۋىنداعان اڭگىمەلەرى, باتا-تىلەكتەرى جيناقتالعان. داۋىرلەرمەن بەتپە-بەت ساليقالى سۇحبات قۇرعان سۇڭعىلا اقساقالدىڭ وي جۇيەسى مەن سىر ءدۇنيەسى مەيلىنشە ماعىنالى. «اينا اينا ەمەس, حالىق – اينا» دەگەندەي, ەل شاۋكەي جۇقان ۇلىن حاس جاقسىنىڭ ءوزى, ەسكىلەردىڭ كوزى, ءبىلىم ءنارىن اياماعان, ونە بويى ۇلگىلى-ونەگەلى ۇستاز, ايماقتىڭ, اۋلەتتىڭ قۇتى دەپ سانايدى. سوندىقتان دا ەل ارداعىنىڭ ۇشار كوگى, ساعىنىشپەن قونار كولى, ساۋلەتتى جەرى بار.
سەرىك نەگيموۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
استانا.