جايىقتان قاۋىپ سەيىلمەي تۇر

يندەر اۋدانىنىڭ اكىمى دارىن شامۇراتوۆتىڭ ايتۋىنشا, جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىن نىعايتۋ جۇمىستارى توقتاعان جوق. بۇل اۋداندا 30 شاقىرىمدىق قورعانىس بوگەتى يندەربور كەنتى مەن جاسۋات, قۇرىلىس, كوكتوعاي, ورلىك, ەسبول جانە ەلتاي ەلدى مە­كەندەرىندە سالىنعان. بوگەت سالۋعا 300-گە جۋىق اسكەري قىزمەتشى, توتەنشە جاعداي سالاسىنىڭ 100-گە تارتا قىزمەتكەرى تارتىلدى. ونىڭ ىشىندە قىزىلوردا وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ 51 قىزمەتكەرى بار. ولار ءبىر تاۋلىكتە ينەرتتى ماتەريالدار تولتىرىلعان 8 مىڭ قاپ دايىن­دادى.

«جايىق وزەنىنىڭ سۋى ساي-جىرالارعا قۇيىلىپ جاتىر. وزەننىڭ كەي تۇسىندا 7 مەترگە جۋىق جار وپىرىلىپ, كوم­مۋ­نالدىق سالانىڭ قىزمەتىنە كەدەرگى كەل­تىردى. ماسەلەن, اققالا اۋىلىنداعى سۋ تا­زارتۋ قوندىرعىسىنىڭ ەلەكتر قۋاتىن بەرەتىن باعانا قۇلادى. يندەربور كەنتىندە تاۋلىگىنە 2 400 تەكشە مەتر سۋ بەرەتىن سۋ تازارتۋ قوندىرعىسىنىڭ ءبىرىنشى كوتەرىلىم قۇبىرى اعاش سالىندىلارىنىڭ كەدەرگىسىنەن ءۇزىلدى. سونىڭ سالدارىنان كەنتتەگى بولاشاق جانە شىعىس شاعىن اۋ­داندارىنداعى 700 ابونەنتكە سۋ بەرۋ ۋاقىتشا توق­تاتىلدى. سالا قىزمەتكەرلەرى سۋ تازارتۋ قوندىرعىسىنداعى اقاۋدى ءتۇن ىشىن­دە قالپىنا كەلتىردى», دەيدى د.شامۇراتوۆ.

وزەن جاعالاۋىنداعى جاردىڭ قۇ­لاۋىنان بودەنە اۋىلىنداعى 110 ديامەتر­لىك اۋىزسۋ قۇبىرىنىڭ گيدرانت ورنالاسقان بەتوندى قۇدىعى مەن قۇبىر جەلىسىندە اقاۋ بايقالدى. وعان قاجەتتى قۇرال-جاب­دىق اتىراۋ قالاسىنان اكەلىندى. ال ەلتاي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, اۋىل تۇرعىندارى مەن اۋداندىق بالىق ينسپەكتسياسىنىڭ ينسپەكتورلارى سۋ ورتاسىندا قالعان 80-گە جۋىق ءىرى قارانى قاۋىپسىز اۋماققا شىعاردى.

اتىراۋ-ورال تاسجولىنان يندەربور كەنتىنە بۇرىلاتىن 7 شاقىرىم جولعا ءالسىن-ءالسىن قاۋىپ ءتوندى. اۋدان اكىمى د.شا­مۇ­راتوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 1993-1994 جىلدارى ءدال وسى جولدى سۋ شايعان.

«بۇل جولدىڭ ەكى جيەگىنە توپىراق تو­گىلىپ, بوگەت تۇرعىزىلعان ەدى. بىراق 10 ما­مىردا جولدى ەكى جاعىنان جابۋعا تۋرا كەلدى. ويتكەنى جولعا 5-6 سايدان سۋ قۇ­يىلدى», دەدى اكىم.

كەشە ءتۇن ورتاسىندا يندەربور كەن­تىنىڭ تۇسىندا جەر استىنداعى قۇبىردان سۋ شىقتى. سۋدىڭ كەنتكە قاراي اعۋ قاۋپى تۋىندادى. سول سەبەپتەن قوسىمشا بوگەت تۇرعىزىلىپ, سۋدى جايىق وزەنىنە موتوپومپامەن ايداۋ قولعا الىندى. بۇل جۇمىستى قاۋىپسىز جۇرگىزۋ ءۇشىن يندەربور كەنتىنىڭ ءبىر بولىگى ەلەكتر جارىعىنان اجىراتىلدى.

سۋ ايدىنىنىڭ دەڭگەيى كەشە ماحامبەت اۋدانىندا 9 مەتر 66 سانتيمەتردى قۇرادى. بۇل اۋداندا جايىق سۋى قاۋىپتى شەكتەن 116 سانتيمەترگە اسىپ تۇر. اۋدان اكىمى قايرات نۇرلىباەۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, جايىق وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان 17 ەلدى مەكەندى قورعاۋ ءۇشىن 80 شاقىرىم بوگەت تۇرعىزىلدى. قازىر اۋداندا سۋ تاسقىنىنا قارسى ءىس-شارالار ءالى توقتاعان جوق. وعان 650 اسكەري قىزمەتشى, توتەنشە جاعداي سالاسىنىڭ 200-دەن اسا قىزمەتكەرى, 300-گە جۋىق ەرىكتى مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار تارتىلىپ وتىر.

اكىمنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, سۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن ماحامبەت جانە سارىتوعاي اۋىلى ارالىعىن جالعايتىن جولدى جى­رۋعا تۋرا كەلگەن. كولىك قاتىناسى ۋا­قىتشا توقتاتىلىپ, ۇزىندىعى 11 مەتر, ەنى 1,5 مەترلىك 2 تۇرباسى سالىندى. تۇربانىڭ ماڭى قۇم تولتىرىلعان 1 تون­نالىق قاپتارمەن نىعايتىلعان. ما­حام­بەت اۋداندىق توتەنشە جاعداي جونىندەگى جەدەل شتابتىڭ حاتشىسى سەيىت­جان قۇجىرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر تۇرعىنداردىڭ ۇيىنە سۋ باسۋ قاۋپى تونگەن. تۇرعىنداردىڭ وتىنىشىنە سايكەس ۇيلەردىڭ ماڭىنا توپىراق توگىلگەن.

«اۋداندىق جەدەل شتابقا سۋدان قورعاۋ بوگەتتەرىنىڭ ورتاسىندا قالعان ۇيلەردىڭ تۇر­عىندارى ءوتىنىشىن جەتكىزدى. شتاب وكىلدەرى جەدەل ارەكەت ەتىپ, ارنايى 8 جۇك تيەگىش تەحنيكا ءبولىندى. تۇرعىن ۇيلەر اۋلاسىنىڭ جان-جاعىنا توپىراق توگىلىپ, تاسقىن سۋدان قورعاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. قازىر بوگەتتەرگە بەكەت قويىلىپ, تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك جاسالىپ جاتىر», دەدى س.قۇجىرباەۆ.

اسىرەسە, ورتاعاسىرلىق سارايشىق قالاشىعىن تاسقىن سۋدان قورعاۋ شارالارى كۇشەيتىلگەن رەجىمدە قولعا الىنعان. ويتكەنى تاريحي قالاشىق اۋماعىنداعى ەجەلگى جەرلەۋ ورىندارىن سۋ باسۋ قاۋپى تۋىنداۋى مۇمكىن. سوعان بايلانىستى بو­گەت سالۋ ىسىنە قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ 200-گە جۋىق اسكەري قىزمەتشىسى, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ 51 قىزمەتكەرى جۇمىلدى.

«سارايشىق اۋىلىندا جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىن نىعايتۋ جۇمىستارى ەكى اۋى­سىمدا جۇرگىزىلىپ جاتىر. قورعانىس بوگەتىن سالۋ ءۇشىن ءبىر اۋىسىمدا 100 سار­باز جۇمىس ىستەيدى. بۇل جۇمىسقا اسكە­ري قىزمەتشىلەردەن بولەك اكىمدىك قىزمەت­كەرلەرى اتسالىسىپ ءجۇر. ارنايى تەحنيكالار ءبولىندى», دەيدى ق.نۇرلىباەۆ.

ماحامبەت اۋدانىندا جايىق وزەنى جاعالاۋىنداعى ەلدى مەكەننىڭ ءبىرى – تال­دىكول. بۇل ەلدى مەكەن بەيبارىس اۋىل­دىق وكرۋگىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. وكرۋگ اكىمى سەيىلبەك زۇلحاشەۆتىڭ ايتۋىنشا, جايىق وزەنى دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى تالدىكول اۋىلىن سۋ باسۋ قاۋپى بار.

«وسى كەزگە دەيىن اۋىل ماڭىندا 3 شاقىرىمدىق قورعانىس بوگەتى سالىندى. قازىر بوگەتتىڭ 800 مەتر بەكىنىسى جاڭارتىلىپ جاتىر. جاعالاۋدى نىعايتۋ جۇمىستارىنا 28 اسكەري قىزمەتشى مەن توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ 15 قىز­مەتكەرى تارتىلدى. ارنايى 25 تەحنيكا ءبولىندى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن سار­بازدار بوگەتكە 28 مىڭ قاپ توسەدى. تالد­ىكول ورتا مەكتەبىندە 300 ورىندىق ەۆا­كۋاتسيالىق پۋنكت دايىندالدى», دەدى س.زۇلحاشەۆ.

ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, فەرمەرلەر مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلەرىنە سۋ باسۋ قاۋپى تۋرالى ەسكەرتۋلەر بەرىلگەن. قا­ۋىپسىز اۋماققا 200 قوي-ەشكى, 300 سيىر ايدالعان. وبلىستىق جەدەل شتابتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ماقات اۋدانىندا 9 ەۆاكۋاتسيا پۋنكتى اشىلدى. بۇل پۋنكتتەردە 560 ورىن بار.

«ماقات اۋدانىنداعى 9 ەۆاكۋاتسيالىق پۋنكت ماقات جانە دوسسور كەنتىندە, بايگە­توبە اۋىلىندا دايىندالىپ جاتىر. قازىر م.بايمۇحانوۆ, ح.سانباەۆ اتىن­داعى ءبىلىم وردالارى, ماقات مۇناي-گاز تەح­نولوگيالىق كوللەدجى, ءۇش سپورت مەك­تەبى قاجەتتى توسەك جابدىعىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. تاسقىن سۋدان قاۋىپ تونگەن جاعدايدا بۇل ەۆاكۋاتسيالىق پۋنكتتەرگە ماحامبەت اۋدانىنان تۇرعىنداردى ۋاقىتشا كوشىرۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەپ حابارلادى وبلىستىق جەدەل شتابتان.

اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىنە جايىق وزەنىنەن تونەتىن سۋ تاسقىنىنىڭ قاۋپى ءالى دە ساقتالىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قانات بوزىمباەۆ يندەر اۋدانىنىڭ يندەربور كەنتى مەن جاسۋات, قۇرىلىس, ماحامبەت اۋدانىنداعى ماحامبەت, سا­رايشىق, تالدىكول اۋىلدارىنداعى جاعا­لاۋدى نىعايتۋ جۇمىستارىن قادا­عا­لادى. ول سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اكىمدەرگە ناقتى تاپسىرما بەردى. ماسەلەن, ماحامبەت اۋدانىنىڭ اكى­مىنە ەجەلگى سارايشىق قالاشىعى ما­ڭ­ىنداعى بوگەتتى تاعى دا قوسىمشا كوتەرۋدى تاپسىردى.

«بۇل ءۇشىن مۇندا قورعانىس مينيستر­لىگىنىڭ جەكە قۇرامىنىڭ جۇزدەگەن قىزمەت­كەرى مەن ونداعان تەحنيكا تارتىلادى. ءبىز تاريحي مۇرامىزدى قورعاۋعا جانە ساقتاۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ قاجەت», دەدى ق.بوزىمباەۆ.

ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اتى­راۋ قالاسىنداعى سۋ تاسقىنىنا قارسى قۇ­رىلىستاردى تەكسەرىپ, ەكى سۋ ارناسىنىڭ جۇ­مىسىمەن تانىستى. تەكسەرىلگەن العاش­قى نىسان – 32 شاقىرىمعا سوزىلعان «سو­كو­لوك» كانالى. بۇل جايىق وزەنىندەگى مول سۋ اعىسىن كاسپي تەڭىزىنە قاراي باعىتتاۋعا ارنالعان.

مامانداردىڭ پىكىرىنشە, «سوكولوك» اتىراۋ قالاسىن اينالىپ ءوتىپ, جايىق وزەنىنىڭ سۋىن كاسپي تەڭىزىنە قوسادى. كانال سەكۋندىنا 100 تەكشە مەتر سۋ قا­بىلداي الادى. ونىڭ جانىنان ۇزىندىعى 24 شاقىرىم بولاتىن جاڭا كانال قازىلعان.

قازىر اتىراۋ قالاسىندا جايىق وزە­نىنىڭ جاعالاۋىنا 252 شاقىرىم بوگەت بار. وزەن بويىنداعى قاۋىپتى ۋچاسكەلەردە تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرىلدى.

اتىراۋ-ورال تراسساسىنان يندەربورعا باراتىن جولدى تاسقىن سۋ شايىپ كەتتى. وسى ۋچاسكەدە اۆتوكولىكتىڭ بارلىق ءتۇرى ءۇشىن قوزعالىس توقتاتىلدى. تاسقىن سۋدان 30 مەتر اسفالت بۇزىلعان.

اتىراۋ وبلىسى