ەل اۋماعىندا, سونىڭ ىشىندە ەرتىس-بايان جەرىندە ەجەلگى تۇركى حالقىنىڭ وركەنيەتىنە قاتىستى قۇندى جادىگەرلەردىڭ تابىلىپ جاتقانى تاريحىمىزدى جاڭاشا تۇرعىدا سويلەتە باستادى. قيماق قاعاناتى استاناسى – يماقيا كەرەكۋ توڭىرەگىندە بولۋى مۇمكىن دەگەن عىلىمي گيپوتەزا جاقىن جىلداردا شىندىققا اينالىپ كەلەدى. الكەي مارعۇلان اتىنداعى پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى تيمۋر سماعۇلوۆپەن ەجەلگى قيماق قاعاناتىنا قاتىستى تابىلعان ارحەولوگيالىق ولجالار تۋرالى سۇحباتتاستىق.
– تيمۋر نۇرلان ۇلى, سوڭعى جىلدارى ءسىز جەتەكشىلىك ەتەتىن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا پاۆلودار اۋماعىنان بىرقاتار تاريحي وبا-قورعانداردى تاپتى. ولاردى قورعاۋ شارالارى قالاي جۇرگىزىلىپ جاتىر؟
– ەرتىس-بايان ءوڭىرى, سونىڭ ىشىندە قازىرگى پاۆلودار قالاسى تۇرعان اۋماق ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرگە وتە باي. تاس داۋىرىنە جاتاتىن, تاريحى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ونداعان مىڭ جىلدى قۇرايتىن ەسكەرتكىشتەر دە كەزدەسەدى. قولا داۋىرىنە قاتىستى ەجەلگى ادامداردىڭ قونىس-مەكەندەرى, تۇراقتارى دا سوڭعى جىلدارى تابىلىپ جاتىر. مىسال ءۇشىن پاۆلودار اۋىلىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندە 3-4 مىڭ جىل بۇرىنعى قولا ءداۋىرىنىڭ تۇراقتارى تابىلدى. پاۆلودار قالاسى اۋماعىنان بۇعان دەيىن ەجەلگى داۋىرلەرگە تيەسىلى قانشاما قارۋ-جاراق, اشەكەي قازىپ الىنىپ, ولاردىڭ باسىم بولىگى جەرگىلىكتى ولكەتانۋ مۋزەيىنە ساقتاۋعا بەرىلدى.
ءبىزدىڭ عالىمداردى ەرەكشە قىزىقتىرىپ وتىرعان اۋماقتىڭ ءبىرى – پاۆلودار قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى كەنجەكول اۋىلىنىڭ ماڭايىنداعى ەجەلگى وبالار مەن تۇراقتار. 2000-جىلداردان بەرى جىل سايىن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەمىز. بۇل جەردەگى ماقساتىمىز – ونداعى امان قالعان ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى قاز-قالپىندا ساقتاپ, جويىلىپ كەتۋىنىڭ الدىن الۋ. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قانشاما تاريحي قۇندىلىقتى ىزدەپ تاپتىق. ولار ءبىزدىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىزدى تەرەڭ تاني تۇسۋىمىزگە ىقپال ەتەدى. نەگىزى كەنجەكول اۋىلى ماڭىندا العاشقى عىلىمي قازبا جۇمىستارى 1955 جىلى قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اگەەۆ جانە ماكسيموۆتاردىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قازىرگى كەنجەكولدىڭ ورنىندا №499 كەڭشار قۇرىلعان. ارينە, وعان دەيىن بۇل جەر قازاقتاردىڭ ەجەلدەن بەرگى قونىسى ەدى. ەجەلگى قيماق-قىپشاقتاردىڭ قونىسى, كەيىنگى قازاق بي-سۇلتاندارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە سۇلتانبەت سۇلتاننىڭ سارايى ورنالاسقان. سۇلتانبەت سۇلتان سارايىنىڭ ۇلگىسى كەيىن جاڭعىرىپ, وبلىس ورتالىعىندا اعاشتان ساراي تۇرعىزىلدى. قازىر ءبىزدىڭ ينتيتۋتىمىز سوندا ورنالاسقان. ال بۇل اۋماقتى X-XI عاسىرلاردا قيماق قاعاناتىنىڭ كوشپەلى حالقى, مال ءوسىرۋشى تايپالارى مەكەن ەتكەن. قيماق قاعاناتىنىڭ قازاق جەرىندە بولعانى تاريحي تۇرعىدان دالەلدەنگەن, ول تۋرالى كونە اراب, پارسى جازبالارىندا بار. بىراق 50-جىلداردىڭ ورتاسىندا كەڭەس عالىمدارى پاۆلودار اۋماعىن زەرتتەي باستاعاندا ەجەلگى زامان كوشپەلىلەرى تۋرالى مالىمەت-دەرەكتەر از ەدى. ولار ءتىپتى ەرتىستىڭ پاۆلودار وڭىرىندەگى ەجەلگى وركەنيەت جايىندا بىلمەيتىن دە. ارحەولوگتەر وزەن جايىلماسىنداعى قورىمدارعا جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارىنا جەر قويناۋىن بارلاۋ رەتىندە عانا قاراعان. وبا-قورعانداردى قازىپ ءجۇرىپ, تاۋىس قۇسى بەينەلەنگەن ايىلباس, ەجەلگى قارۋ-جاراقتار, قانجار, قىلىش, جىلقىنىڭ سۇيەگىن تابادى. بۇل قولا داۋىرىنە قاتىستى جادىگەرلەر ەدى. قازبا جۇمىستارى كوپ ۇزاماي توقتاتىلىپ, اۋماقتا ۇيلەر مەن اۆتوكولىك جولدارىنىڭ, ساياجايلاردىڭ قۇرىلىسى قىزۋ جۇرگىزىلەدى. جۇمىسكەرلەر مەن جەكە تۇرعىندار سول ۋاقىتتاردا توپىراق اراسىنان ەرتە زامانداردا جەرلەنگەن ادام قاڭقالارىن, قىش ىدىستاردى تاۋىپ, جەرگىلىكتى مۋزەيگە اكەلە باستاعان. قازىرگى كەنجەكولدىڭ ەرتىس وزەنى جايىلماسىنداعى تۇسىندا قولا داۋىرىنە جاتاتىن مول قورىمدار بار. وكىنىشكە قاراي, ول ۋاقىتتا وبلىستا كاسىبي ارحەولوگتەر جوقتىڭ قاسى-تۇعىن. ولكەتانۋ ىسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن تالانتتى ازاماتتار عانا بۇل جادىگەرلەرگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, مالىمەتتەر جيناعان. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلاردىڭ كوشباسشىسى – تانىمال جەرلەسىمىز, اقىن سەرگەي مۋزالەۆسكي بولعان. ول كاسىبي ارحەولوگ بولماسا دا, ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى ەسكەرتكىشتەردىڭ زەرتتەلۋىنە, ولكەتانۋ ەكسپەديتسيالارىن ۇيىمداستىرۋعا زور ۇلەس قوستى. ولكەتانۋشىلار وبلىستاعى ەجەلگى قونىستار مەن وبالاردى انىقتاپ, ولاردى ەسەپكە ەنگىزىپ وتىرعان. بىراق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالار قاجەت ەدى. وسىلايشا, ەجەلگى مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىز جايلى سىر بۇككەن ايماقتار كوپ ۋاقىتقا دەيىن ارحەولوگتەر تاراپىنان ەلەۋسىز قالا بەردى.
تەك 1990-2000 جىلدارى عانا ەرتىس بويىندا العاشقى كاسىبي ارحەولوگتەر پايدا بولىپ, ءداستۇرلى تۇردە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قولعا الدى. بۇل قاتاردا مەن دە عالىم رەتىندە اتسالىسىپ, كەنجەكول توپىراعىندا جاسىرىنعان اتا-بابالارىمىزدىڭ تاريحىن قوپارۋعا كىرىستىم.
– العاشقى تابىلعان ارحەولوگيالىق ولجالار نەنى بايقاتتى؟
– ەرتىس وزەنى جايىلماسىندا ورنالاسقان كەنجەكول, بايدالى, دولگوە, پودستەپنوە, زاريا اۋىلدارىنىڭ ماڭايىنداعى توپىراقتىڭ حيميالىق قۇرامى ەرەكشە. ياعني ونىڭ اراسىنا تۇسكەن ورگانيكالىق زاتتار ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن بۇزىلماي ساقتالىپ جاتا بەرەدى. مىسالى, اعاش بۇيىمدار شىرىمەستەن مىڭداعان جىل بويى جاتىپ قالعان. بىلعارى بۇيىمدار, جىبەك كيىمدەردىڭ بولىكتەرى دە توپىراق اراسىنان جاقسى كۇيدە تابىلدى. ال مەتالدان جاسالعان ەجەلگى قارۋ-جاراقتار, قانجار, قىلىش, نايزا ۇشتارى, ءتۇرلى اشەكەي زاتتار دا جەر استىندا ىدىراي قويماعان. سوڭعى 20 جىلدا ءبىز بۇل اۋماقتان 20-داي وبانى قازىپ, زەرتتەدىك. ولاردىڭ بارلىعى قيماق-قىپشاق قاعاناتى داۋىرىنە جاتادى. زەرتتەي كەلگەندە وبالار ءبىر-بىرىنەن وقشاۋ تۇردە ورنالاسپاعانى, ءبىر جولاقتىڭ بويىمەن كەتە بەرەتىنى انىقتالدى. ەجەلگى مولالار جولاعى ەرتىس وزەنى بويىمەن كەنجەكولدەن بايدالى اۋىلىنا دەيىن بىرنەشە شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. بۇل جاڭالىقتىڭ ناتيجەسىندە ءبىز قازىرگى پاۆلودار قالاسىنىڭ وڭتۇستىگىندە VII-XI عاسىرلاردا ۇلكەن وتىرىقشى مەملەكەت بولعانىن, قيماق مەملەكەتىنەن قالعان ەسكەرتكىشتەردىڭ ورنالاسقانىن انىقتادىق. كونە زاماندا ەرتىس بويىن جاعالاي قونىستانعان حالىق تىعىز ورنالاسقان. وكىنىشكە قاراي, قيماق-قىپشاق داۋىرىنە جاتاتىن تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ باسىم بولىگى كەڭەس وكىمەتى جىلدارى جويىلىپ كەتتى. كوپ جەرگە اۆتوجولدار مەن ۇيلەر, ساياجايلار سالىنعان, سۋ قۇبىرلارى, وزگە دە ينفراقۇرىلىمدىق جەلىلەر تارتىلعان, ەندى ءبىر جەرلەردە جىلدار بويى تۇرمىستىق قالدىق ءۇيىلىپ قالعان. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ءاۋ باستان امان قالعان وبالاردى ساقتاپ قالۋ.
ال ەڭ باستىسى ءبىز وبالاردى زەرتتەي كەلە, ەرتىس دالاسىنداعى ەجەلگى قيماقتاردىڭ جەرلەۋ ءراسىمىن عىلىمي تۇرعىدان سيپاتتاۋعا مۇمكىندىك الدىق. وسى ۋاقىتقا دەيىن الەم عالىمدارى قيماقتاردىڭ ءومىرى تۋرالى كوپ مالىمەتتەردى انىقتاعانىمەن, ولاردىڭ جەرلەۋ ءراسىمى تۋرالى اقپارات وتە از. بايدالى, كەنجەكول, دولگوە, زاريا اۋىلدارى ماڭىنداعى سوڭعى زەرتتەۋلەرىمىز كورسەتكەندەي, قيماقتار ءوز جاۋىنگەرلەرىن, وتباسى مۇشەلەرىن جەرلەۋ ءۇشىن وبالار قازعان جانە جانىنا ءوزى ءمىنىپ جۇرگەن جىلقىسىنىڭ ت ۇلىبىن قوسا كومگەن. ياعني قابىرگە كوبىنە جىلقىنى تۇتاس ەمەس, باسىن, سيراقتارىن جانە قىل قۇيرىعىن سالعان. ال قايتىس بولعان ادام مەن جانۋاردىڭ باسىن كۇنشىعىسقا, اياعىن كۇنباتىسقا قاراتىپ جاتقىزعان. ورتا ازيا مەن شىعىس ەۋروپانى مەكەن ەتكەن كوشپەلىلەردە مۇنداي جەرلەۋ ءراسىمى بولعانى تۋرالى ارابتىڭ ەرتەدەگى تاريحشىلارى جازىپ كەتكەن. جىلقىنى اداممەن بىرگە سيمۆوليكالىق جەرلەۋ ءراسىمى قيماقتار اراسىندا كەڭىنەن تاراعان. تۇركى حالىقتارىندا جىلقى مالىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ەرەكشە بولعانى ءمالىم. ول كۇندەلىكتى شارۋاشىلىقتان بولەك, جاۋگەرشىلىكتە مىنىلگەنىمەن, ساكرالدى تۇرعىدان دا قۇندىلىققا يە بولدى. ۇلتتىق فولكلورىمىزدا جىلقى كۋلتى وتە كەڭ تارالعان. قازاق حالقىنىڭ نانىم-سەنىمدەرى مەن ادەت-عۇرپىنىڭ كوپشىلىگى دە سونىمەن بايلانىستى. ال جىلقىنى يەسىمەن قوسا جەرلەگەندە ەرتوقىمى مەن جۇگەنىن, اۋىزدىعى مەن وزگە دە ابزەلدەرىن سالعان. تۇركىلەردىڭ نانىمى بويىنشا ادام و دۇنيەلىك بولعاندا ونىڭ جانى ءومىر ءسۇرۋىن ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەدى. ياعني ادام ەكىنشى دۇنيەگە اۋىسقاندا, استىنا ءمىنىپ جۇرگەن سەرىگىمەن بىرگە اتتانۋى كەرەك. بۇعان قاراپ, سول زامانداعى كوشپەلى قيماقتاردىڭ ناقتى دۇنيەتانىمى قالىپتاسقانىن بايقايمىز. تۇركى حالقىنىڭ دۇنيەتانىمىندا باسىم رولگە يە بولعان تاڭىرشىلدىك نانىم-سەنىمى جەرلەۋ ءراسىمىنىڭ نەگىزىنە اينالعان بولۋى دا مۇمكىن. ال جەرلەنگەن ادامنىڭ جانىنا نايزا-سۇڭگىسى, قىلىشى, قانجارى قويىلعان. ولگەن ادام ەر ازامات بولسا, التىن-كۇمىسپەن كۇپتەلىپ, ءتۇرلى ويۋ-ورنەكپەن بەزەندىرىلگەن كىسە بەلبەۋى دە بىرگە كومىلىپ وتىرعان.
– عالىمدارىمىز ايتىپ جۇرگەن قيماق قاعاناتىنىڭ استاناسى – يماقيا ەرتىس وزەنىنىڭ بويىنان تابىلۋى مۇمكىن بە؟
– وزەن جايىلماسىنداعى ەسكى وبالاردى زەرتتەۋ بارىسىندا كادىمگى سامان كىرپىشتەن قالانعان ەجەلگى كەسەنەلەر دە انىقتالدى. ياعني ول زاماندا كۇيدىرىلگەن كىرپىشپەن قوسا, كادىمگى شيكى سازدان جاسالعان كىرپىش تەحنولوگياسىن كوشپەلىلەر جاقسى مەڭگەرگەن. بۇل عيماراتتار قيماقتاردىڭ مولالاردى عانا ەمەس, تۇراقتاردى, وزگە دە عيماراتتاردى كىرپىشتەن تۇرعىزا باستاعانىن بىلدىرسە كەرەك. مەنىڭشە, ەرتىس بويىنداعى جايىلمالاردى مۇقيات زەردەلەيتىن بولساق, وسىنداي قاراپايىم كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان ەجەلگى قالاشىقتاردىڭ ورنىن تابۋىمىز ابدەن مۇمكىن. عالىمدار ايتىپ جۇرگەن قيماقتاردىڭ استاناسى – يماقيا سول جەرلەردىڭ بىرىندە جاتۋى عاجاپ ەمەس. يماقيا قالاسى شىن مانىندە بولعان, بىراق ورنالاسقان جەرى ءالى كۇنگە وتاندىق ارحەولوگيا سالاسى ءۇشىن جۇمباق كۇيدە. ونىڭ ەرتىس دالاسىندا, سونىڭ ىشىندە قازىرگى پاۆلودار قالاسىنىڭ اۋماعىندا بولۋى ابدەن ىقتيمال دەر ەدىم.
–ال الكەي مارعۇلان ورنىن ايقىنداپ كەتكەن, XIV-XV عاسىرلارعا تيەسىلى اۋليەكول حاندار قالاشىعى جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءيا, اكادەميك الكەي مارعۇلان باستاعان عالىمدار ورتالىق قازاقستاندى, سارىارقا دالاسىن زەرتتەپ, الدەكىمدەر ايتىپ جۇرگەندەي قازاق دالاسى بىرنەشە مىڭ جىل بويى بوس جاتپاعانىن, بۇل جەرلەردە كوشپەلىلەردىڭ ۇلى وركەنيەتى بولعانىن ارحەولوگيالىق تۇرعىدان دالەلدەپ بەردى. قيماق-قىپشاق جاساقتارى, جوشى حان ۇلىسى جايلى العاشقى تولىمدى دەرەكتەر وسى ۋاقىتتا پايدا بولدى. ءا.مارعۇلان كەلەشەكتە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنەن كوشپەلىلەردىڭ مادەنيەتىنە قاتىستى ارحەولوگيالىق مول ءارى قۇندىلىعى شەكسىز ولجالار تابىلادى دەگەن گيپوتەزا جاساعان. بۇل بولجامدارى اينىماي كەلىپ جاتىر. ماسەلەن, ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ ەڭ عاجايىپ ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى – ماي اۋدانىنداعى «قالباسۇن مۇناراسى» ارحەولوگيالىق كەشەنى. ول كوپكە دەيىن جوڭعارلاردىڭ عيباداتحاناسى رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلدى. ال مارعۇلان ونىڭ مۇسىلماندىق عيباداتحانا ورنى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان. مەن بۇل ەسكەرتكىشتى ۇزاقجىلدار زەرتتەپ, كەشەننىڭ تاريحى XIV عاسىرعا جاتاتىنىن, مۇسىلماندىق مانەردەگى ساۋلەت ونەرىمەن سالىنعان قاسيەتتى مەكەن ەكەنىن دالەلدەپ شىقتىم. بۇل تۋرالى ارنايى كىتابىمدا دا ايتىلادى. سول سياقتى الەكەڭ ولەڭتى, سىلەتى وزەندەرىنىڭ بويىندا ەجەلگى قالاشىقتار مەن قورعانداردىڭ قالدىقتارى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن بولجاعان. راسىندا ونداعان جىلداردان كەيىن جەرگىلىكتى عالىم-ارحەولوگتەر اقكول – جايىلماداعى اۋليەكول بويىنان التىن وردا حاندارىنا تيەسىلى بولعان ساراي ورىندارىن تاپتى. ارحەولوگيالىق قۇرىلىسى XIV عاسىرعا جاتاتىن بۇل ساراي ارقا جەرىندەگى ەڭ ءىرى تاريحي ەسكەركىشتەردىڭ ءبىرى, اقسۇيەكتەردىڭ جازعى ورداسى سانالادى. ەجەلگى قۇرىلىس ونەرىنىڭ ءبىرى – سىلەتى وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى (اقتوعاي اۋدانى شولاقسور اۋىلى ماڭىندا) قىزىلوبا نەكروپولىنەن تابىلعان كەسەنەلەردىڭ ورنى. الگى اۋماقتا كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن سالىنعان, كولەمى 800 شارشى مەتردى قۇرايتىن قۇرىلىستىڭ ورنى, ەجەلگى جەرلەۋ ورىندارى شىقتى. سىلەتى مەن ولەڭتى وزەندەرى بويىنداعى وسى ەجەلگى قالاشىقتاردى قازۋ جۇمىستارى كەزىندە ورتا عاسىرلارعا تيەسىلى كۇمىس تيىندار دا تابىلدى. مۇنداي كۇمىس تەڭگەلەر ساراي باتۋ قالاسىندا, بۇلعار مەن حورەزمدە سوعىلعان. وسىعان قاراپ, XIV عاسىردا ەرتىس دالاسى, كاسپي جاعالاۋى, ماۋەرەنناحر, شىعىس ەۋروپا, ەدىل بويىنىڭ حالقى ءبىر-بىرىمەن ساۋدا-ساتتىق بايلانىسىندا بولعانىن ءبىلىپ وتىرمىز. بۇعان قوسا, اۋليەكول مەن قىزىلوبادان ەجەلگى پەش ورىندارىن انىقتادىق. قىزىلوبادا ولاردىڭ سانى تۇتاس ورامدارعا سوزىلىپ جاتىر. مۇنداي پەشتەر قيماق قاعاناتى داۋىرىنەن كەيىن سولتۇستىك قازاقستان وڭىرلەرىندە قولونەرشىلىك كەڭىنەن دامىعانىن بايقاتادى. ال XIV-XVI عاسىرلاردا بۇل اۋماقتار ەندى قۇرىلا باستاعان قازاق مەملەكەتىنىڭ قۇرامىنا ەنىپ تۇرعان ەدى. ياعني تۇپتەپ كەلگەندە, بۇگىنگى قازاق ۇلتى ەجەلگى قيماق قاعاناتى مەن التىن وردا حالقىنىڭ ەتنوگەنەزىنەن شىققانىن, ياعني تىكەلەي ۇرپاعى ەكەنىن دالەلدەيدى.
– ءبىر جىلدارى پاۆلوداردىڭ ىرگەسىنەن «قيماق كۇيمەسى» تابىلعانىن ايگىلەپ ەدىڭىزدەر. ونى تولىق زەرتتەپ بولدىڭىزدار ما؟
– بۇل ەرەكشە جادىگەر – پاۆلودار قالاسى ورنالاسقان جەردە كونە زاماندا قيماقتار ەلى سالتانات قۇرعانىن دالەلدەيتىن نەگىزگى ولجالارىمىزدىڭ ءبىرى. ونى العاش تابىلعان جىلى جۋرناليستەر قاۋىمى «قيماق كۇيمەسى» دەپ اتاپ كەتتى. شىن مانىندە ول – سول كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن قيماقتاردىڭ «كوشپەلى ءۇيى». 2016 جىلدىڭ شىلدە ايىندا بايدالىداعى قورىمداردى قازۋ بارىسىندا توپىراق اراسىنان كۇيمەنىڭ اعاش دوڭگەلەگىنىڭ سۇلباسى ايقىندالا باستادى. باستاپقىدا ءبىز كۇيمەنىڭ ءبىر بولشەگى بولار دەپ اسا ءمان بەرمەگەنبىز. جۇمىستاردى جالعاستىرعانىمىزدا كۇيمەنىڭ ەكىنشى دوڭگەلەگى شىقتى. الگى جەردە تۇتاس جادىگەر جاتقانىن تۇسىنە قويدىق تا, ونى تۇتاس قالپىندا الىپ شىعۋ ءۇشىن كونە مۇرالاردى قالپىنا كەلتىرۋشى, تانىمال عالىم-رەستاۆراتور قىرىم التىنبەككە حابارلاستىق. كۇيمەنى توپىراق اراسىنان تۇتاسىمەن الىپ شىعۋ ءۇشىن بىزگە اۋەلى ارشىلعان بولىكتەرىن كونسەرۆاتسيالاۋ قاجەت بولدى. بۇل ءۇشىن قازىلعان جەردىڭ ۇستىنە وتە كوپ كولەمدە بالاۋىز قۇيىپ, جادىگەرگە كۇن مەن جەل, اۋا وتپەيتىندەي ەتتىك. سوڭىنان ونى اينالاسىنداعى توپىراقپەن ۇڭگىپ قازىپ, ارنايى وقشاۋلاعىش ماتەريالمەن قاپتاپ, بلوكتاۋ ادىسىمەن جوعارىعا كوتەرىپ الدىق. بۇلاي جاساعانىمىزدا ونىڭ جالپى سالماعى 5 توننادان اسىپ كەتتى. كوتەرەتىن كران تابىلماي, ەرتىس وزەنى ۇستىنە كوپىر سالىپ جاتقان قۇرىلىس كومپانياسىنا جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولدىق. ابىروي بولعاندا, قۇرىلىسشىلار بىزگە قولۇشىن بەردى. ءسويتىپ, ونى توپىراعىمەن قوسا قازىرگى مارعۇلان اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتكە جەتكىزدىك. كومپيۋتەرلىك توموگرافياعا تۇسىرگەنىمىزدە IX-XI عاسىرلارعا تيەسىلى قوس دوڭگەلەكتى تۇتاس اربانىڭ سۇلباسى شىعا كەلدى. ەرتەدە قيماقتار كوشىپ جۇرۋگە ىڭعايلى بولۋى ءۇشىن وسىنداي «كوشپەلى ۇيلەر» جاساعان. بۇل كۇيمە – ەۋرازيا دالاسىندا ورتاعاسىرلىق كوشپەلىلەردىڭ كوشپەلى ءۇيىنىڭ ەڭ جاقسى ءارى تۇتاس ساقتالعان جالعىز ۇلگىسى. بارلىق بولىگى اعاشتان جاسالعان, مەتالل مۇلدە قولدانىلماعان. ءتىپتى ونىڭ بىلىگى, دوڭگەلەگىندەگى شاباقتارى ەرەكشە قاتتى اعاشتاردان جاسالعان. دوڭگەلەكتەرى ەركىن اينالۋى ءۇشىن بىلىك اينالاسىنا ەرەكشە جاقپاماي جاعىلعان ءتارىزدى. ال دوڭگەلەگىنىڭ ديامەترى – 60 سم. ايتايىن دەگەنىم, بۇل كۇيمە ءبىزدىڭ كينولاردان كورىپ جۇرگەن ساقتاردىڭ, تۇركى حالىقتارىنىڭ قوس دوڭگەلەكتى ارباسىنا مۇلدە ۇقسامايدى. مۇلدە بولەك فورمادا جاسالعان, اعاش تەتىكتەرى دە ەرەكشە. كۇيمە جانىنان شاڭىراققا ۇقساس اعاش بۇيىم تابىلدى, وعان ۋىقتار شانشىلىپ, ول كۇيمەنىڭ ۇستىنە قالقا رەتىندە تۇرعىزىلعان. بۇعان قوسا, الگى قورىمدا ەكى بىردەي مولا بار ەكەنى انىقتالدى. ونىڭ بىرىنەن ەر ادامنىڭ سۇيەگى, جانىنا قويىلعان قانجارى, كىسە بەلبەۋىنىڭ قالدىقتارى, باسقا دا زاتتار تابىلدى. سوڭعى جىلدارى ارحەولوگيالىق قازبادا بلوكپەن الۋ, ياعني اينالاسىنداعى توپىراقپەن بىرگە الۋ ءادىسىن قولدانىپ كەلەمىز. بۇل ماماندارىمىز ءۇشىن ۋاقىت ۇنەمدەۋگە پايدالى. جادىگەردى زەرتحانامىزعا اكەلگەن سوڭ, ونى اسىقپاي زەرتتەۋ مۇمكىندىگى بار. جۋىقتا مارعۇلان اتىنداعى پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن قازاقستان زوولوگيا ينستيتۋتى بازاسىندا «بيوارحەولوگيا» عىلىمي ورتالىعى اشىلدى. جاڭا ورتالىق قازاقستان مەن رەسەي عالىمدارىنىڭ بىرلەسۋىنە دە جول اشىپ وتىر. ەنتومولوگتەر توپىراق اراسىنداعى ەجەلگى جاندىكتەردى زەرتتەپ, ءوز جاڭالىقتارىمەن بولىسەدى. بۇل ءبىز ءۇشىن مۇلدە جاڭا باعىت. قازىردىڭ وزىندە ەنتومولوگتەر بايدالىداعى وبادان اكەلىنگەن توپىراقتان ەجەلگى قوڭىزدار مەن شىبىننىڭ دەرناسىلدەرىن تاپتى. جەرلەنگەن ادام ولگەن سوڭ ءبىراز ۋاقىت جەر قوينىنا تاپسىرىلماي ۇستالعانىن, ونى مۋميالاۋ جۇرگىزىلگەنىن بىلدىك.
ال «كوشپەلى ءۇي» قازىر الماتىدا عالىمدار تاراپىنان زەرتتەلىپ, قالپىنا كەلتىرىلىپ جاتىر. كوپ ۇزاماي وزگە دە جادىگەرلەرمەن بىرگە پاش ەتىلەدى دەگەن ءۇمىتىمىز زور.
– قازبا جۇمىستارى الداعى ۋاقىتتا جالعاسا ما؟
– مىندەتتى تۇردە. جۋىقتا عانا مارعۇلان ۋنيۆەرسيتەتىندە كەزەكتى ەكسپەديتسيامىزدى جاساقتادىق. قۇرامىندا جاس عالىمدار مەن ستۋدەنتتەر بار. ولار جاز ۋاقىتىندا كەنجەكول, بايدالى باعىتىندا جۇمىس ىستەيدى.
ەڭ باستىسى, ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن ەرتىس دالاسىنداعى قيماقتاردىڭ مادەنيەتى, سونىڭ ىشىندە جەرلەۋ ءراسىمى شىعىس ەۋروپاداعى تۇركى حالىقتارىمەن بىردەي بولعانىن دالەلدەدىك. IX-XI عاسىرلاردا ورتالىق جانە سولتۇستىك قازاقستان وڭىرلەرىندەگى تۇركى حالقى جاپپاي شىعىس ەۋروپاعا قاراي قونىس اۋدارا باستاعان. شىعىس ەۋروپا بولىگىندە تابىلعان مۇنداي قورىمدار قازاقستانداعى وبالارعا قاراعاندا بەرتىنىرەك پايدا بولعان. ياعني قيماق-قىپشاق حالقى ول جاققا كەيىنىرەك بارعانىن بىلدىرەدى. قيماق قاعاناتى نە سەبەپتى باتىستى بەتكە العانى, جالپى قاعاناتتىڭ قۇلاۋىنا نە سەبەپكەر بولعانى عالىمدار ءۇشىن ءالى كۇنگە جۇمباق. ال قاعاناتتىڭ ءبىر بولىگى قازاقستان اۋماعىندا قالىپ قويىپ, كەيىن التىن ورداعا قوسىلعانى تاريحتان ءمالىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
مۇرات قاپان ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
پاۆلودار وبلىسى