ۇلىبريتانيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ بىرىندە تاعىلىمدامادان ءوتىپ جۇرگەنىمىزگە جارتى جىلدان استى. جاقىندا زەرتتەۋ جۇمىسىمىزعا بايلانىستى وزگە قالاعا جول ءتۇستى. تابان تىرەگەن شاھاردا قازاقتار, ونىڭ ىشىندە وسى ەلگە قونىستانعان وتباسىلار – ءبىر قاۋىم ەل. ءبىرى – دارىگەر, ءبىرى – مۇعالىم, ەندى ءبىرى – عالىم. ەلدەن جىراق كەتۋگە ءتۇرلى سەبەپ تۇرتكى بولعان. كوبى «ارقادا قىس جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟», دەگەنگە سايادى.
نوتتينگەم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن جەرلەسىمىزدىڭ مىسالىنان ەلدەگى ماماندارعا دەگەن قۇرمەتتى اڭعارۋعا بولادى. اتالعان جوعارى وقۋ ورنى ءوز ەلىندە ماماندىعى بويىنشا قىزمەت تاپپاعان وقىتۋشى-عالىمدى جۇمىسقا بىردەن قابىلداعان. وسى سەبەپپەن ءۇش جىل بۇرىن كارى قۇرلىققا قونىس اۋدارعان. ءبىلىم بەرۋمەن قاتار ۇلىبريتانيانىڭ عىلىمىنا دا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ ءجۇر. قازاقستانداعى بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەسىگىن قاعىپ, ماردىمدى جۇمىس تاپپاعان سوڭ, شەتەلگە كەتكەن.
سوندا شەتەلگە قاجەت بولعان مامان ءوز ەلىمىزگە كەرەك ەمەس پە؟ الدە بىلىكتى كادرلاردىڭ قادىر-قابىلەتىن باعامداي المايمىز با؟
مۇنداعى قازاق وتباسىلاردىڭ بىرقاتارى ءبىرجولا وسى ەلدە تۇراقتاۋعا بەل بۋعان, ويتكەنى باسپانا, كولىك ساتىپ الىپ, تىرلىك ەتىپ جاتىر. تۇراقتاعان قالانىڭ ورتالىق اۋرۋحاناسىندا دارىگەر بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ەكىنشى جەرلەسىمىز جالاقىسىنىڭ جوعارى ەكەنىن ايتىپ, ەلگە ورالعىسى جوق. ونىڭ ۇستىنە عىلىممەن اينالىسۋعا ۋاقىتى مەن مۇمكىندىگىنىڭ بارىن العا تارتتى.
ءبىزدىڭ قوعامنىڭ سانا-سەزىمىندە قالىپتاسىپ قالعان تاعى ءبىر قاعيدا بار, ول – شەتەلدىك ماماندارعا سەنۋ. ءوزىمىزدىڭ ماماندارعا قيماعان جوعارى جالاقىنى شەتەل كادرلارىنا ون ەسە دەڭگەيىندە تولەيمىز. ولاردىڭ ىستەيتىن جۇمىسىن ءوزىمىز ون وراپ اكەتەتىنىمىزگە سەنىمسىزدىكپەن قارايمىز.
1993 جىلدان بەرى «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن الەمنىڭ جەتەكشى وقۋ ورىندارىندا 15 مىڭنان اسا ادام ءبىلىم الىپ, شەتەل عىلىمىنىڭ سىرىنا قانىقتى. «بولاشاقتىڭ» ءبىر ماقساتى – وزگە ەلدەن مامان تارتۋدى توقتاتۋ, ءوز ازاماتتارىمىزدى شەتەلدەن وقىتىپ, شەتەل ماماندارىنىڭ ورنىن باسۋ ەمەس پە ەدى؟ ءالى دە وزگە مەملەكەتتەردەن مامان تارتۋ جۇيەسى توقتاعان جوق. ولاردى شاقىرعان سوڭ باسپانامەن قامتىپ, جوعارى جالاقى تولەۋ قاجەت. قازاقستانعا كەلىپ-كەتۋى, كۇندەلىكتى ءىسساپار شىعىندارى دا ەلدەگى مەكەمەنىڭ ەسەبىنەن تولەنەدى. ياعني شەتەلدەن كەلگەن مامانعا بەرىلەتىن جالاقىدان بولەك, قوسىمشا تولەنەتىن قاراجات بار. ءوزىمىزدىڭ ماماندار قانشا جەردەن الەمنىڭ جەتەكشى وقۋ ورىندارىندا وقىپ كەلسە دە, سول شەتەل مامانىنىڭ ايلىعىن المايدى. ديپلوم بىردەي, ءبىلىم بىردەي. ويتكەنى «شاقىرتىلعان» مامان اتىمەن «شاقىرتىلماعاننىڭ» اراسىندا ايىرماشىلىق بار. بۇل ماسەلەنى ەلىمىزدەگى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى ايتىپ كەلەدى, ازىرگە ناتيجە جوق. ەڭبەك كودەكسىنە سايكەس جالاقىدا ايىرماشىلىق بولماۋعا ءتيىس. الايدا شەتەلدىك ازاماتتار كەلىسىمشارت نەگىزىندە ەڭبەك ەتەتىندىكتەن, بۇل قۇجاتتا كورسەتىلگەن جالاقى مولشەرى قۇپيا تۇرىندە ساقتالادى.
ستاتيستيكاعا توقتالساق, بيىل 1 اقپانداعى جاعداي بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ رۇقساتىمەن قازاقستان اۋماعىندا 12 882 شەتەل ازاماتى ەڭبەك ەتەدى. شەتەل جۇمىس كۇشىن تارتۋعا رۇقساتتاردىڭ اراسىندا باسشىلار مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارى ءۇشىن 565 رۇقسات ء(بىرىنشى سانات), قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردىڭ باسشىلارى ءۇشىن 2 671 رۇقسات (ەكىنشى سانات) ساناتتارى بار. تارتىلعان شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنىڭ نەگىزگى بولىگى ءۇشىنشى (ماماندار) جانە ءتورتىنشى (بىلىكتى جۇمىسشىلار) ساناتتارعا جاتادى – تيىسىنشە ولار 5 871 جانە 595 ادام.
كۇنى كەشە بىرقاتار ايماقتاعى سۋ تاسقىنىن بولجاي الماي, ودان شىعار جول تابا الماعان بيلىك عالىمداردىڭ كومەگىنە ءزارۋ ەكەنىن مويىندادى. پرەزيدەنت اقىرى شەتەلگە كەتكەن عالىمداردى قايتارۋ كەرەك دەپ مالىمدەدى. ء«وزىمىزدى ەمەس, وزگەنى جارىلقايمىز» دەپ جۇرگەندە, عالىمداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن سەزىندىك. اقش-قا قونىس اۋدارعان ماتەماتيك-عالىم ءۋالباي ومىرباەۆ وتاندىق ءباسپاسوزدىڭ بىرىنە بەرگەن سۇحباتىندا «نۋ مەن قبتۋ-دا بولماسا, كوپ جوو-لاردا عالىمعا جاعداي جاسالماعان. ويتكەنى مينيسترلىكتە وتىرعانداردىڭ, شەنەۋنىكتەردىڭ ىشىندە عىلىم ادامى جوق. ولار جوو-لارداعى پروفەسسورلاردىڭ جاعدايىن مۇلدە تۇسىنبەيدى», دەگەن ەدى جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا. سونىمەن قاتار ول مەملەكەتتىك ورگاندار عالىمداردى قۇجاتپەن جۇگىرتىپ قوياتىنىن العا تارتتى. «عالىم قۇجاتپەن جۇگىرە مە؟ اقشا ىزدەي مە؟ الدە زەرتتەۋمەن اينالىسا ما؟ وكىنىشتىسى, وسىنداي بيۋروكراتيالىق, تۇسىنىكسىز جۇيەدەن جاقىن ارادا قۇتىلا المايتىن سەكىلدىمىز. ال دامىعان ەلدەردە شەنەۋنىكتەر بۇلاي عىلىمعا كەدەرگى كەلتىرمەيدى», دەدى عالىم. ءوز عالىمدارىمىز شەتەل اسىپ, ابايدىڭ سوزىمەن ايتساق, «بىلگەنىمدى كىمگە ايتامىن, بىلمەگەنىمدى كىمنەن سۇرايمىن» بولىپ قالمايىق.