دروندار داۋىرلەپ تۇر

درونداردىڭ باستى ارتىقشىلىعى  – سوعىس وپەراتسياسى كەزىندە ادام شىعىنى قاۋپى تۋمايدى, ياعني قارسى سوققىعا تاپ بولسا ۇشاق سياقتى وزىمەن بىرگە ۇش­قىشىن الا كەتپەيدى. ەنەرگيانى, جانارمايدى از مولشەردە جۇمسايدى. ودان بولەك, ول ىستەن شىققان جاعدايدا ۇشاق­تارعا قاراعاندا شىعىنى وراسان بولمايدى. باسقارۋشى مامانىن دايارلاۋدا دا ۋاقىت پەن قارجىلىق جاعىنان ىسى­راپ از.

كەيىنگى ۋاقىتتا ۋكراينالىق كاميكادزە-دروندار رەسەيدىڭ قارۋ-جاراق قويماسى, بايلانىس ورتالىعى, مۇناي بازاسى, جانارماي وڭدەۋ زاۋىتى, اسكەري تەحنيكا ونەركاسىبى سىندى ەڭ ماڭىزدى دەگەن اسكەري, ەنەرگەتيكالىق, ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق نىساندارىنا قىرعي­داي ءتيىپ, تالايىنىڭ تاس-تالقانىن شىعا­رىپ, ك ۇلىن كوككە ۇشىردى.

بۇعان دەيىن ۋكراينا قارۋلى كۇشتە­رى مايدان دالاسىندا درونداردىڭ كومە­گىمەن بارلاۋ جۇمىستارىن ورىنداپ, ءتىپتى دىتتەگەن جەرگە سنارياد تاستاپ, جارىلىس ۇيىمداستىرۋمەن كەلسە, كەيىنگى كەزدەرى الىس قاشىقتىققا ۇشاتىن كاميكادزە-دروندارىن كوبىرەك قولدانا باستادى. كاميكادزە-دروندار وسى كۇنگە دەيىن رەسەيدىڭ ءبىراز ماڭىزدى نىساندارىن وتقا ورادى.

ال ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا تاتارستان­نىڭ الابۇعا قالاسىنا دەيىن ۇشىپ بارعان ەكى ۇشقىشسىز ۇشۋ قوندىرعىسى جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ عانا ەمەس, رەسمي ماسكەۋدىڭ دە زارەسىن الدى. ويتكەنى كامي­كادزە-دروندارىنىڭ «الابۇعا» ەرەكشە ەكونوميكالىق اۋماعىنا ءتۇسۋى – سوعىس باستال­عالى تاتارستانعا دەيىن, ياعني, ۇزاق قاشىقتىققا ۇشقان العاشقى وقيعا. كەيىنىرەك نيجنەكامسكىدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا دا ەكى درون ۇشىپ بارىپ, ونىڭ ءبىرى زاۋىتقا جەتپەي جويىلسا, ەكىنشىسى ءوندىرىس ورنىنىڭ ءبىر شەتىن زاقىمدادى.

رەسەيلىك قاۋىپسىزدىك قىزمەتى مۇنى بىردەن ديۆەرسانتتىق ارەكەت, ياعني, دروندار رەسەي اۋماعىنان ۇشىرىلعان دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى. ال كەيبىر الەۋەتتى اسكەري ساراپشىلار ولاردىڭ باتىستىق بولشەكتەرمەن موديفيكاتسيالانعانىنا قاراپ, ۋكراينا جەرىنەن ۇشىرىلعانىن بولجادى. كوپ ۇزاماي اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلينكەن اقش ەشقاشان ۋكراينانىڭ رەسەي اۋماعىن, ونداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن اتقىلاۋىن قولدا­مايتىنىن مالىمدەدى.

جالپى, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى كىپ-كىشكەنتاي-اق قوندىرعىنىڭ بۇگىندە الىپ ەلدەردىڭ اراسىنا وت تاستاپ, ارتىن ۇلكەن پروبلەمالارعا ۇلاستىرىپ جاتقانى دروندار ءداۋىرىنىڭ باستالعانىن كورسەتسە كەرەك. ايتپەسە, شىڭعىسحاننىڭ قالىڭ اسكەرىندەي بولعان, دىبىستان دا جىلدام ۇشاتىن مىڭ سان يسترەبيتەلى بار (سانى بويىنشا اقش-تان كەيىن) رەسەي وسى كۇنگە دەيىن ەشكىمنەن قورىقپاي كەلگەن. بۇگىندە كاميكادزە-دروندار كورشى ەل اسكەريلەرىنىڭ ەسىن الىپ, قورعانىسىن كۇشەيتۋگە ماجبۇرلەپ وتىر.

دەگەنمەن اسكەر تاقىرىبىندا پايىم­دى ساراپتامالىق ماتەريال جازىپ, وتان­دىق قورعانىس ونەركاسىبىن زەرتتەپ جۇر­گەن بەلگىلى جۋرناليست امانگەلدى قۇرمەت ۇلى دروندار ءداۋىرى سالتانات قۇرا باستاعانىمەن, ءبارىبىر ءداستۇرلى تەحنيكالاردىڭ داۋرەنى ءالى ءجۇرىپ تۇر دەگەن پىكىردە.

– البەتتە, دروندار سوعىسىنىڭ ءداۋىرى باستالدى دەپ كەسىپ-ءپىشىپ ايتۋعا ءالى ەرتە. ويتكەنى مايداندا ارتيللەريا سىندى ءالى كۇنگە ماڭىزىن جويماعان قارۋ تۇرلەرى بار. كەرىسىنشە, ونىڭ ءبىز ايتىپ وتىرعان درون ارقىلى دالدىگى, ساپاسى, باسقا دا مۇمكىندىكتەرى ارتا ءتۇستى. قازىرگى زاماناۋي تەحنيكالاردىڭ وتە قارقىندى دامۋىنا بايلانىستى قارۋ-جاراق ونەركاسىبىندە ادامنىڭ قاتىسۋىمەن بولاتىن ۇرىستاردى مەيلىنشە ازايتاتىن ونىمدەر كوبەيەتىن شىعار. سوندىقتان دروندار سوعىسىنىڭ ءداۋىرى باستالدى دەپ ەمەس, بالكىم روبوتتاندىرىلعان تەحنيكالاردىڭ ءداۋىرى كەلە جاتىر دەپ ايتقانىمىز دۇرىس بولار. ويتكەنى درون عانا ەمەس, روبوتقا نەگىزدەلگەن قۇر­لىقتاعى دا, تەڭىزدەگى وزگە دە تەحنيكالار قولدانىسقا ەنىپ جاتىر. وعان ەندى ەكىن­شى نۇسقا رەتىندە جاساندى ينتەللەكت ماسە­لەسىن قوساتىن بولساق, قارۋلانۋ دا جاساندى ينتەللەكەت اۋلىنا اياق باسا باستادى. ايتپەسە, بارلىق مىندەتتى تەك درونعا ارتىپ قويىپ, ولار ءبارىن شەشەدى دەۋ مەنىڭشە دۇرىس ەمەس, – دەيدى ساراپشى.

دەگەنمەن بۇگىندە «سول دروندار ءداستۇرلى سوعىس تەحنيكالارىن الماس­تىرا الا ما؟» دەگەن سۇراق كوپتەگەن ەلدىڭ اسكەري شەنەۋنىكتەرىن ويلاندىرىپ وتىر. سەبەبى ءدال قازىر ۋكراينا سول ۇشقىشسىز اپپاراتتاردىڭ ارقاسىندا قارسىلاسىنىڭ تالاي قۇرلىقتىق تەحنيكاسىن ورتكە وراپ, ءتىپتى ساربازدارىن قۋالاپ ءجۇرىپ جارىپ جىبەرىپ جاتىر.

– درون ۇرىس الاڭىندا ۇشاقتاردى ەشقاشان الماستىرا المايدى. ويت­كەنى ۇشاق ءوز ماڭىزدىلىعىن الداعى ءبىر ەلۋ جىلدا جويا قويمايدى. بىراق ارتيل­لەريالىق كەشەندەردى قاشىق­تان باسقارۋعا بولاتىن ەتىپ ۇيىم­داستىرۋعا تەوريالىق مۇمكىندىك بار. ادام وتىرمايتىن تانكتەردى, ادامسىز-اق اتا بەرەتىن پۋلەمەتتەر جاساۋعا بولادى. سوندىقتان بۇلار ءبىرشاما ءداس­تۇرلى تەحنيكالاردى الماستىرۋى مۇم­كىن. الايدا الەم ەلدەرىندەگى مۇن­داي تەحنيكالاردىڭ سانىن, ادامسىز باسقارىلاتىن قۇرالداردىڭ قۇنىن ەسكەرەتىن بولساق, وندا الەمدەگى تەحني­كانىڭ بارلىعىن ءبىر مەزگىلدە الماس­تىرا الادى دەۋگە كەلمەيدى. دامىعان ەل­دەر قارۋلى كۇشتەرىنە مۇنداي تەحني­كالاردى مەيلىنشە كوبىرەك الىپ, ءبىراز تەحنيكاسىن الماستىرۋى مۇمكىن. بىراق كەدەي, دامۋشى ەلدەر وزدەرىنىڭ بۇرىنعى ءداستۇرلى ۇرىس تەحنيكالارىمەن قالادى. دەگەنمەن ازىرگە جالپى العاندا, ادامسىز باسقارىلاتىن تەحنيكالار يسترەبيتەلدەردى, ياعني جوعارى جىلدامدىقتى جويعىش ۇشاقتاردىڭ ورنىن ەشقاشان باسا المايدى. بىراق عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋى وتە قارقىندى ەكەنىن دە ەسكەرۋ كەرەك, – دەيدى ا.قۇرمەت ۇلى.

قازاقستان ادامسىز باسقارىلاتىن تەحنيكالاردى مۇمكىندىگىنشە قولدانىپ كەلەدى. قۇداي بەتىن ءارى قىلسىن, ولاردى سوعىس جاعدايىندا ءالى اۋەگە كوتەرە قويمادىق. قازىرگى تاڭدا بارلاۋ جۇمىس­تا­رىندا ازدى-كوپتى قولدانىلىپ ءجۇر. بىراق سانى كوپ ەمەس. سونىمەن قاتار شابۋىلداۋ قابىلەتى بار «Wing Loong» سياقتى بىرقاتار ۇشاتىن دروندارىمىز بار. «Anka-S» درونى دا اسكەري سىناق ماقساتىندا قولدانىلىپ كەلەدى.

«بولاشاقتا بۇلاردىڭ سانى كوبەيۋى مۇمكىن. بىراق ەلىمىز اۋماعىنىڭ ۇلكەندىگىن ەسكەرىپ, لوگيستيكالىق مۇم­كىندىكتەردى ۇمىتپاۋ كەرەك. سوندىق­تان ماسەلەگە تەك درون تۇرعىسىنان قاراۋعا بولمايدى. قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىن جۇيەلى تۇردە دامىتۋ, عىلىمي تەحنيكالىق الەۋەتتى ارتتىرۋ, وزگە سەرىك­تەس­تەرمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسى بار. قىسقاسى, بۇل تۇر­عى­دا ەسكەرەتىن, قاپەردە ۇستايتىن نار­سە كوپ. بىزگە ۇشاقتار, تانك­تەر كەرەك, مەيلىنشە جاڭاسى بولسا ءتىپتى جاق­سى. ارتيللەريالىق كەشەندەر, زىمىران كەشەندەرى, ەلەكتروندىق ۇرىس قۇرالدارى, راديولوكاتسيالىق ستانسالار كوبىرەك بولسا ارتىقتىق ەتپەيدى. ويتكەنى بۇلار ءالى ءوزىنىڭ ماڭىزىن جوي­عان جوق. ءتىپتى مۇمكىندىك بولسا, عارىش­تا اسكەري ماقساتتا قولدانىلاتىن, بار­­لاۋ دە­رەكتەرىن جينايتىن ءبىر-ەكى جەر سە­رىگىن ۇستاساق تا ءجون. ارينە, وعان ەل­دىڭ قارجىلىق-ەكونوميكالىق مۇم­كىن­دىكتەرى دە اسەر ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز قورعانىس سالاسىنا بولىنەتىن بيۋدجەتىمىز كەيىنگى ءۇش-ءتورت جىلدا ءبىرشاما ازايىپ قالعان ەلدەردىڭ قاتارىندامىز. ازىرگە سالانى جان-جاقتى دامىتۋ, ياعني اسكەردى قارۋلاندىرۋ, قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىن دامىتۋ ماسەلەلەرى عانا شەشىلىپ جاتىر. سول سەبەپتى بىردەن قازاقستان جاعدايىندا قورعانىس سالاسى ءبىر عانا درونعا يەك ارتادى دەپ ايتا المايمىز. پايىزبەن الاتىن بولساق, الداعى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە كوپتەگەن تەحنيكانى 20 پايىزعا دەيىن اۆتوماتتاندىرىل­عان, روبوتتاندىرىلعان ەكى جاساقتاۋ باعى­تىن قازىردەن قاراستىرۋ كەرەك», دەيدى ا.قۇرمەت ۇلى.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر الەمدە جاساندى ينتەللەكت ماسەلەسى كۇشەيىپ تۇرعان­دىقتان, دروندار دا سوعان بەيىمدە­لۋى مۇمكىن. اسكەري ونەركاسىپتە وسى دروندارعا بەيىمدەلگەن تەحنولوگيا دامي بەرەتىن بولسا, وندا بۇلاردىڭ مەيلىنشە كەڭىرەك تارالۋى دا عاجاپ ەمەس, ياعني, «تان­كيسى جوق تانكتەر, ارتيللەريسى جوق زەڭبىرەكتەر شىعۋى مۇمكىن» دەيدى ساراپشى.

– ۇشقىشى جوق اپپارتتاردى ونسىز دا كورىپ ءجۇرمىز, قازىرگى كەزدە ۋكراينا تەڭىزدە كاميكادزە-كاتەرلەردى قولدانىپ جاتىر. سول سياقتى سۇڭگۋىر قايىقتار بار. الداعى ۋاقىتتا مايدان دالاسىنان جارالى جاۋىنگەردى الىپ شىعاتىن روبوتتاندىرىلعان تەحنيكالار كوبەيۋى مۇمكىن. وسىعان قاراپ درونداردىڭ عۇمىرى قانشالىقتى بولاتىنىن وسى باستان بولجاۋ مۇمكىن ەمەس. بالكىم, ايتقان جەردەن اۋلاق, الداعى ۋاقىتتا درون وپەراتورلارىنىڭ جەر­استى بۋنكەرلەردە جاسىرىنىپ, سونداي روبوتتاردى سوعىستىراتىن زامان كەلە جاتقان شىعار. قالاي بولعاندا دا ادامنىڭ قاتىسۋىنسىز قوزعالاتىن تەحنيكانىڭ ءداۋىرى شىنداپ كەلگەندە ەندى باستالىپ جاتىر. حح عاسىردىڭ باسىندا العاش تانكتەر پايدا بولعان كەزدە ولاردىڭ بولاشاعى جوق دەگەن سياقتى ءتۇرلى قاۋەسەتتەر, سەنىمسىز پايىمداۋلار بولعان. مىنە, سودان بەرى تانك ءبىر عاسىرداي ۋاقىت جاياۋ اسكەردىڭ نەگىزگى سەرىگى بولىپ كەلەدى. سوندىقتان درون دا سونداي قۇرالعا اينالىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن, – دەيدى ا.قۇرمەت ۇلى.

قالاي بولعان كۇندە دە قازىر قاقتىعىس وشاقتارىندا درونداردىڭ بارىنشا قولدانىلىپ جاتقانى انىق. ەسەسىنە سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. بۇل رەتتە درون وندىرىسىندە تۇركيا الدا كەلەدى. قىتاي مەن اقش-تىڭ دا الەۋەتى زور.

قازاقستانعا تۇركيالىق «Anka-S» سوققى بەرۋشى ۇشقىشسىز اپپاراتتارىن جەتكىزۋ جونىندەگى كەلىسىمشارت 2021 جىلى «Türk Havacılık ve Uzay Sanayii AŞ» (TUSAŞ) كومپانياسىمەن جاسالعان. سول دروندار بيىل قاڭتاردا تاراز گارنيزونىندا سىناقتان وتكىزىلدى. ويتكەنى بيىل ەلىمىزدە تۇركيالىق «Anka-S» ۇش­­قىشسىز ۇشۋ اپپاراتىنىڭ ءوندىرىسى قولعا الىنادى دەپ جوسپارلانعان. سوعان بايلانىس­تى جىل باسىندا تارازدا 270 كم/ساعات جىلدامدىقپەن ۇشا الاتىن درونداردىڭ سىناعى ءوتتى.

– بىزدە «Win long» ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتى بويىنشا تاجىريبە بار جانە تۇركيادان كەلگەن نۇسقاۋشىلاردا مول تاجىريبە بولعاندىقتان وقۋ-جات­تى­عۋ بىزگە اسا قيىنعا تۇسكەن جوق. كەلە­شەكتە «Anka-S» ۇشۋ اپپاراتىن مەڭگەرىپ, ءوزىمىزدىڭ مىقتى مامانداردى شىعاراتىنىمىزعا سەنىمدىمىن. ەل­دىڭ قورعانىس ونەركاسىبىن دامىتۋ – جوعارعى باس قولباسشى – پرەزيدەنت قويعان باستى مىندەت. كەز كەلگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن, تەحنيكامەن وزدە­رى قام­تاماسىز ەتۋگە ۇمتىلادى, ياعني, يم­پورتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ, كاسىپ­ورىن­داردىڭ ءوز جەرىندە بولعانىن قالاي­دى, – دەيدى «وڭتۇستىك» وڭىرلىك قولباس­شى­لىعىنا قاراستى 14157 اسكەري ءبولىمى اۆيا­تسيالىق ەسكادريلياسىنىڭ بورت كو­مان­ديرى ماديار ماجىكەەۆ.

ءدال قازىر ەلىمىزدىڭ قورعانىس سالاسىندا دروندار سانىنىڭ قانشا ەكەنىن بىلمەيمىز. بىلگەن كۇندە دە جاريا ەتۋگە بولمايدى. ەڭ باستىسى, ەلىمىز الەمدىك ترەندتەن قالماي, وتاندىق اسكەري تەحنيكا ءوندىرىسىن جانداندىرىپ, زاماناۋي قوندىرعىلاردى قولدانىسقا ەنگىزىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. ودان بولەك, اسكەري بازالاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن, موبيلدىلىگىن دامىتۋ ءىسى دە ۋاقىت كوشى­نەن قالىپ جاتقان جوق. جۋىردا عانا پرەزيدەنت – قازاقستان قارۋلى كۇش­تەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن استانا قالاسىندا اشىلعان ۇلتتىق ۇلاننىڭ اۆيا­تسيا بازاسى سونىڭ ايقىن دالەلى.

الەمدىك دروندار كوشىن باستاپ تۇرعان امەريكالىق «MQ-9 Reaper», تۇرىكتەردىڭ «Bayraktar»-ى, بريتاندىق «Taranis», قىتايدىڭ «CH-5 Rainbow»-ى سىندى ەرتە مە كەش پە, قازاقتىڭ دا ءوز ۇشقىشسىز اپپاراتى بولۋعا ءتيىس. باستىسى اسكەري دروندار وندىرىسىندە قوزعالىس بار.